ۇلتتى سىيلاۋ, ۇلت ءتىلىن قۇرمەتتەۋ – قاسيەتتىڭ ەڭ قاسيەتتىسى. قاسيەتسىزدىك نە؟ ء«وز ۇلتىن سىيلاماۋ, ونى ماقتانىش ەتپەۋ – ساتقىندىق» (ب.مومىش ۇلى), «انا ءتىلىن وگەي ۇلدارى عانا مەنسىنبەيدى, وگەي ۇلدارى عانا اياققا باسادى» (ع.مۇسىرەپوۆ).
نەسىنە نامىستانايىق, قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك مارتەبەگە شالا-شارپى بولسا دا كولبيننىڭ تۇسىندا يە بولدى. سودان بەرى ءۇش ونجىلدىقتان استى. ءتورت ونجىلدىققا بەت الدىق. ەل بولدىق. بىراق ءتىل «جىرىنىڭ» تاۋسىلاتىن ءتۇرى جوق. اقشا دا ءبولىندى. سانسىز جيىن دا ءوتتى. ءوتىپ تە جاتىر. كىتاپتار دا شىقتى. ايتىلعان ءسوز, بەرىلگەن تاپسىرما ۇشان-تەڭىز. جالعاسىپ جاتىر. ۇزىن ارقان, كەڭ تۇساۋ, انە-مىنە, ەشتەن كەش. ماندىر ەمەس.
ءتىپتى وتكەن عاسىردىڭ سوڭىندا مەملەكەتتىك تىلگە كوشكەن وڭىرلەردى دۋىلداتىپ جازدىق. ۋاقىت وتە كەلە ولاردىڭ كوبى ەسكى سۇرلەۋگە ءتۇسىپ كەتتى. سونىڭ زاردابى الدان شىعادى, اياققا ورالادى.
ءيا, اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتۋگە بولمايدى. بار. «ارتىمنان الدىم بيىك بولسىن» دەگەن قازاقتىڭ بالاسى بولعان سوڭ, ساعىزداي سوزباي, رۋحسىزدىق كورسەتە بەرمەي, جوعىمىزدى تۇگەندەسەك دەيمىز. ول تاياۋدا تۇگەندەلەر مە ەكەن؟ ول دەپ وتىرعانىمىز, باياعى ءتىل جايى عوي.
بۇلاي دەۋگە سەبەپ, جاقىندا ەلورداداعى ى.التىنسارين اتىنداعى مەكتەپتىڭ قاسىنان ءوتىپ بارا جاتتىم. دەنەشىنىقتىرۋ ساباعى ءوتىپ جاتىر ەكەن. وقۋشىلار دا, مۇعالىم دە قازاق. تىلدەرى ورىسشا. كۇتتىم, ساباق اياقتالدى. مۇعالىمدى سوزگە تارتتىم. مەكتەپ ارالاس ەكەن. ء«تۇسىنىپ تۇرمىن. بۇل ورىس بالاسى جوق بولسا دا, ورىس سىنىبى. سولاي. ەركىندىك زامان, اتا-انالار وتىزدان اسا ۇل مەن قىزدىڭ تاعدىرىن وزدەرى شەشەدى», دەپ جاس جىگىت امالسىزدىعىن جۇزىنەن تانىتىپ, الاقان جايدى.
ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن لاتىنعا قازاق تىلدىلەر كوشىپ, باسقالار ەسكى سوراپتا قالا تۇرادى دەگەندە, انا تىلىنە شورقاقتار شورشىپ ءتۇسىپ, بالالارىن ورىس سىنىبىنا اۋىستىرا باستاعانى بار ەدى. مىناۋ سودان قالعان سارقىت ەمەس پە, دەگەن قۇدىك قىلاڭ بەرىپ, بۇل قالاي تىيىلادى دەگەن سۇراق كوكەيگە تاستاي تىعىلدى. ءبىر تولقىن ۇرپاقتىڭ تىرلىگى ويدىڭ ويرانىن شىعارىپ جۇرگەندە ەمحاناعا بارا قالايىن.
كەزەك كۇتىپ, ۇلكەن-كىشىسى ارالاس ون شاقتى ادام وتىر ەكەن. ءبارى ورىسشا كوسىلەدى. ءبىز سەكىلدى شال-كەمپىرلەردىڭ ارلىلەرى بالالارىنىڭ شەتەلدە ەكەنىن, اعىلشىن, باسقا ءتىلدى سۋداي بىلەتىنىن ماقتان ەتەدى. «كەشە ورىس ءتىلى دەدىك, بۇگىن اعىلشىن ءتىلى, باسقا ءتىل, اپىر-اي, كەسكىن-كەلبەتىمىز دە وزگەرىپ بارادى», دەپ قالدى قازاقى ايەل. ءارلى كىسى اعىتىلدى. «زامان سولاي, اباي زاماندى كىم بيلەمەك دەگەن. مىقتىنىڭ ءبىرازى بالالارىن ءبولىپ الىپ, اقىلى بالاباقشا, مەكتەپ اشىپ, الەمدىك تىلدە وقىتىپ, سونىڭ جەمىسىن جەپ جاتىر ەمەس پە؟». كولگىرسىپ, كوپ دالەل ايتتى. قازاقى ايەل: «قازاق ەمەسپىز بە؟» دەپ كۇڭك ەتتى.
مەشەل ادامنىڭ كۇيىن كەشپەسكە امالىڭ قايسى؟ ۇل-قىزىڭ اناۋ شۇلدىرلەگەن, ۇلكەنىڭ مىناۋ ءوزىن ايتىپ وزەۋرەگەن. وسىلايشا, ۇلت جايىن ەمەس, ءوز جايىمىزدى ويلاعان وسپادارلىق قىر جەلكەدەن قىسىپ, مويىن بۇرعىزباسا, بولمىسىمىزدى بودان ەتكەن بۇل وگەيلىككە نە ىستەۋ كەرەك؟ الدە تاۋەلسىزدىكتى اڭساعانمەن, كورۋدى ماڭدايىنا جازباعان «مەن زامانىمدا قانداي ەدىم؟ ەندى قاندايمىن؟ كىرلەنىپ بارامىن, بىلعانىپ بارامىن. جاسىدىم. مۇقالدىم. مەن نە كورمەدىم؟» (م.دۋلاتوۆ) دەپ زار كەشكەن قازاق ءتىلى مۇڭ شەگە بەرە مە؟ بولماسا, سوزدەن باتىل ىسكە كوشىپ, بۇلتاقسىز قاجەتتىلىككە اينالدىرىپ, مۇڭىن تاعى ءۇش-ون جىلعا سوزباي, جىگەرىمىز جەتىپ, جۇرت قۋانىشىنا اينالدىرامىز با؟
سۇلەيمەن مامەت,
ارداگەر جۋرناليست