سيمفونيا الەمىنىڭ عارىشكەرى

بىرىنشىدەن, ماقالانىڭ «سيمفونيا الەمىنىڭ عارىشكەرى» اتالۋىنىڭ دا وزىن­دىك سىرى بار. مۇنىڭ باستى سەبەبى – راحات-ءبيدىڭ ءوزى. ونىڭ كوز الدىمىزدا وت­كەن بالالىق شاعى, ءوسىپ-ونگەن, ءتا­لىم-تاربيە العان ورتاسى مەن وتباسى, ءبىلىم العان مەكتەبى مەن جوعارى وقۋ ورنى, قالا بەردى ەرجەتىپ, كاسىبي مۋزىكانت بو­لىپ قالىپتاسۋ كەزەڭدەرىن ايشىق­تايتىن ەل ءىشى مەن الىس-جاقىن شەتەلدەردە وتكىزىپ جۇرگەن شىعارماشىلىق كونتسەرتتەرى, سونداي-اق ونىڭ فورتەپيانو سىندى عاجايىپ اسپاپپەن بىتە قاينا­سىپ كەتكەن ءارى كلاۆياتۋرا بەتىندە ەركىن جورعالايتىن جۇيرىك ساۋساقتارىنىڭ عا­جايىپ شەبەرلىگى, سول سياقتى عىلىمي تۇر­عىدان دايەكتەلگەن قازاق, ورىس, اعىل­­شىن جانە يتاليان تىلدەرىندە زيا­لى ورتاعا وتە جوعارى دەڭگەيدە وقىپ جۇر­­گەن يننوۆاتسيالىق لەكتسيالارى دەر ەدىم. جانە ەڭ باستىسى, راحات-ءبيدىڭ و باس­تان-اق مۋزىكا ءتىلىنىڭ كۇللى الەمنىڭ قۇلاعى مەن ساناسىنا تارجىمەسىز, بىراق تىكەلەي جەتەتىن امبەباپ ءتىل ەكەنىن وتە جاقسى بىلەتىندىگى. سوندىقتان دا ونىڭ سيمفونيالىق تۋىندىلارىنىڭ اتاۋلا­رى قازاق, ورىس, اعىلشىن نەمەسە وزگە تىلدەر­دە اتالعاندارىنا قاراماستان, ولاردىڭ بارلىعى دا, تىڭدارماندارىنىڭ قۇلاق قۇرىشىن قاندىرىپ قانا قويماي, سانا­سىنا كادىمگى ءبىر عارىش الەمىنەن كەلىپ جەتكەن تىلسىم ساز سەكىلدى اسەر قالدىرادى. بۇل – دارىندى كومپوزيتوردىڭ وپەرالارى مەن 150-دەن استام وزگە مۋزىكالىق شىعارمالارىنىڭ بارىنە دە ءتان سيپات. وسى ورايدا وقىرمان قاۋىمنىڭ نازارىن الگى تۋىندىلاردىڭ كەيبىرىنىڭ تىلسىم اتاۋلارىنا بۇرا كەتسەك, ارتىق ەتپەس دەگەن ويدامىن. ولار مىنالار: «قازاق راپسودياسى» («Kazakh rhapsody»), «كۇن ساۋلەسىنە قاراي العا» («Forward into the Sunlight»), «ومىرگە قۇشتارلىق» («The Will to Live»), «قۇدايدىڭ تۇراعى» («God’s Dwelling»), ء«رومانتيزمنىڭ جاڭ­عى­رىعى» («Aftersounds of Romanticism»), «قاراڭ­عىلىقتىڭ ارعى جاعىندا» («Beyond the Darkness»), «ۋاقىت جۇگى­رىسى» («Time Run»), «الىستان جەتكەن وي­لار» («Des pensées de loin»), «ۇن­سىز­دىكتىڭ كوز جاسى» («Tears of Silence»), «ماڭگىلىكتىڭ تامشىسى» («A drop of Eternity»), ««بولشەكتەردىڭ قۇدى­رەتتى الەمى» («The Sacred Universe of Particles»), «قۇبىلىس» («Qubylys»), «دانتەنىڭ شاپاعاتى» («I raggi di Dante), «كورىنبەيتىن جۇلدىزدار سەرەناداسى» («سەرەنادا نەزريمىح زۆەزد»), «قۇدىرەتتى جول» جانە «تىلسىم ءۇندى عارىشپەن ون رەت جاناسۋ» («دەسيات پريكوسنوۆەني ك زۆۋچاششەمۋ كوسموسۋ»), سول سياقتى ورگان اسپابىنا ارناپ جازعان «جەتى بەلەستى ەلەس» («Phantom reflections») سىندى عىلىمي-تانىمدىق تۋىندىلارى مەن سيمفونيالىق شىعارمالارى. ەندەشە, راحات-ءبيدى سيمفونيا عارىشكەرى ەمەس دەپ كىم ايتا الادى؟

ەكىنشىدەن, راحات-بي – شەبەر پيانيست جانە تەرەڭ ويلى دارابوز كومپوزيتور عانا ەمەس, ونەرتانۋ عىلىمدارى­نىڭ ماگيسترى, «دارىن» مەملەكەتتىك سىي­لى­عىنىڭ لاۋرەاتى, قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ «ەڭ دارىندى ونەرپازعا» كۋبوگىنىڭ سونداي-اق تمد پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسىنىڭ «ما­دەنيەت پەن ونەردى دامىتۋعا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن» توسبەلگىسىنىڭ يەگەرى. سونى­مەن قاتار ول – قازاقستاننىڭ العاشقى وتكى­زىلگەن «100 جاڭا ەسىمى» ۇلتتىق جوبا­سىنىڭ ەڭ جاس جەڭىمپازى.

ۇشىنشىدەن, راحات-بي – قازاقتىلدى ورتا مەكتەپ-گيمنازياسىندا وقي ءجۇرىپ, ونىڭ سىرتىندا جەتى جىلدىق مۋزىكا مەكتەبىن دە ءتورت جىلدىڭ ىشىندە اياقتاپ, 10 جاسىنان باستاپ مۋزىكا جازا باستادى. ول – سونىمەن قاتار 13 جاسىندا ەلى­مىزدىڭ قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ ستۋدەنتى اتانعان ەرەكشە دارىن يەسى.

تورتىنشىدەن, ول – پ.ي. چايكوۆسكي اتىنداعى حالىقارالىق كونكۋرس لاۋرەاتتارى قاۋىمداستىعىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى جانە 14 جاسىنان باستاپ, اۋستريا­نىڭ گراتس قالاسىنداعى «Impuls» اتتى حالىق­ارالىق كومپوزيتورلار مەن زاماناۋي مۋزىكا ورىنداۋشىلارى اكادەميالارىنىڭ تۇراقتى قاتىسۋشىسى.

بەسىنشىدەن, دارىندى كومپوزيتور­دىڭ كلاس­سيكالىق تىلسىم شىعارمالا­رىن ءوز ەلىمىزدە دە, كورشى ەلدەردە دە, باتىس الە­مىندە دە ايگىلى سوليستەر, كامەرالىق انسامبلدەر جانە سيمفونيالىق وركەستر­لەر ورىنداپ ءجۇر. سوسىن ونىڭ شىعار­ما­لارىنىڭ الەمدىك پرەمەرالارى پراگا, پاريج, لوندون, ۆەنا, گراتس, ميۋر­تسۋشلاگ, بەرلين, بايرويت, ماينداعى فرانكفۋرت, ميۋنستەر, دەتمولد, سيبيۋ, لوس-انجەلەس, بەيجىڭ, سەۋل, انكارا, ىستانبۇل, ماسكەۋ, توم, روگاشكە-سلا­تينا, بەرگامو, اركەي, اليكانتە, تەۋلادە-مورايرا, كاير, الەكساندريا, اممان, استانا, الماتى قالالارىندا انشلاگپەن وتكەنى دە ايتۋعا تۇرارلىق دۇنيە.

شەتەلدىك سىنشىلار راحات-ءبيدى «نا­عىز قازاق كەرەمەتى, قولىندا ەرەكشە قۋاتى بار, ءورشىل نىسانالى ۆيرتۋوز پيانيست» دەپ اتايدى. ول – پ.ي.چايكوۆسكيدىڭ مۋ­زەي-ۇيىندەگى جەكە رويالىندا ويناۋ قۇر­مەتىنە يە بولعان قازاقستاندىق بىرە­گەي ونەر يەسى. مىنە, سوندىقتان راحات-ءبي­دىڭ تەك قازاق تىڭدارماندارىن عانا ەمەس, كۇللى الەمگە ايگىلى مۋزىكا ونەرىنىڭ ساڭ­لاق­تارىن (ولاردىڭ ىشىندە نوبەل سىي­لىعىمەن ماراپاتتالعان ىرگەلى عا­لىم­دار دا بار) دا قوسا تاڭداندىرىپ كە­لە جات­قان­دىعىن ەسكە الا وتىرىپ, ءوز باسىم راحات-ءبيدى پوەزيا عارىشكەرى مۇقا­عاليدىڭ:

«تۋادى, تۋادى ءالى ناعىز اقىن,

ناعىز اقىن بال مەن ۋ تامىزاتىن.

جەسىردىڭ ايىرىلماس سىرلاسى بوپ,

جەندەتتىڭ كوزىنەن جاس اعىزاتىن.

تۋادى, تۋادى ءالى ناعىز اقىن!

جىر سوزدەرى جاي بولىپ اتىلعاندا,

اتىلعاندا, اسپاننان وقىلعاندا,

مىلقاۋلارعا ءتىل ءبىتىپ, كەرەڭ ەستىپ,

جانار پايدا بولادى سوقىرلارعا», دەيتىن عاجاپ پوەتيكالىق شۋماعىنىڭ باس كەيىپكەرىنە بالايمىن. ويتكەنى مۇقاڭ­داي شەكسىز دارىن يەسى بولاشاقتا ءوز ونەرلەرىنىڭ جاسىنداي قۋاتىمەن تىڭ­دارماندار الەمىن ءاپ ساتتە باۋراپ الاتىن راحات-بي سەكىلدى بىرەگەي تا­لانت يەلەرىنىڭ تۋاتىنىنا زارەدەي كۇمان­دانباعان عوي. وسىنى مويىنداي وتىرىپ, قايران قالاسىڭ دا, كورىپكەل اقىننىڭ تالانتىنا تۇشىنا ءسۇيسىنىپ, قۇدىرەتتى پوەزياسىنىڭ الدىندا ەرىكسىز تىزە بۇگىپ, باسىڭدى يەسىڭ.

التىنشىدان, راحات-ءبيدىڭ شىعار­مالارى باح, گايدن جانە موتسارتتان باس­تاپ قازىرگى زامانعى اۆتورلارعا دە­يىنگى الەمدىك كلاسسيكانىڭ جاۋھارلارى جيناق­تالعان وڭتۇستىك يللينويس ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ (اقش) «Discography» ور­كەس­ترى­­نىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن فورتەپيانو­­دا ورىندالاتىن شىعارمالاردىڭ دۇنيە­جۇزىلىك قورىنا دا ەنىپ ۇلگەردى. سونى­مەن قاتار ونىڭ پارتيتۋرالارىن بۇگىنگى تاڭ­دا ەۋروپالىق جانە رەسەيلىك باسپالار دا جاريالاپ ءجۇر. ماسەلەن, 2022 جىلى اي­گىلى «Verlag Neue Musik Berlin» باسپاسى ­راحات-ءبيدىڭ سيمفونيالىق وركەستر­دىڭ ءار اسپابىنا ارناپ جازعان شىعار­ما­لارىن قامتيتىن «Selected Solo Works» («تاڭداۋلى جەكە شىعارمالار») اتتى ارنايى جيناعىن دا شىعاردى. راحات-بيگە دەيىن مۇنداي اۋقىمدى جوبانى تەك ۇلى يتالياندىق كومپوزيتور Luciano Berio عانا جۇزەگە اسىرعانى بەلگىلى.

جەتىنشىدەن, 2018 جىلدىڭ 9 ساۋىرىندە راحات-ءبيدىڭ پاريجدە فرانتسۋز فلەيتا وركەسترىنىڭ 24 فلەيتا اسپابىنا ارنالعان «Des pensées de loin» («الىستان جەتكەن ويلار») اتتى شىعارماسىنىڭ پرەم­ەرا­سى دا وتە ءساتتى ءوتىپ, بۇل سيمفونيا­لىق شىعارمانى فرانتسۋزدار ءوز رەپەرتۋارى­نا بىردەن قوسىپ السا, 2021-2023 جىلدار ارالىعىندا گەرمانيانىڭ «Kreuzberg records» سىندى اتى الەمگە ايگىلى دىبىس جازاتىن فيرماسى راحات-ءبيدىڭ ءۇش فور­تەپيانولىق CD-ديسكىلەرىن شىعارعان-دى. ولاردىڭ ءبىرى – «Rakhat-Bi Abdyssagin plays Chopin and Liszt», ەكىنشىسى – «Rakhat-Bi Abdyssagin plays Viennese Classics: Haydn, Mozart, Beethoven», ال ءۇشىنشىسى – «Rakhat-Bi Abdyssagin plays Beethoven» اتتى ۇلكەن تارالىممەن جارىققا شىققان تۋىندىسى بولاتىن.

سەگىزىنشىدەن, مۋزىكالىق شىعار­ما­­­­­شى­لىقپەن قاتار راحات-بي عىلىمي-زەرت­­­­تەۋ جۇمىستارىمەن دە بەلسەندى اينا­­لىسادى. 14 جاسىندا ول قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە «ماتەماتيكا جانە زاماناۋي مۋزىكا» اتتى ەڭبەگىن جا­­ريالادى. ول تۋىندىسى 2013 جىلى ماس­­كەۋدە وتكەن VII حالىقارالىق عىلى­مي جوبالار بايقاۋىندا 1-ورىنعا يە بول­دى. سونداي-اق ونىڭ «گراني گارموني», «دەسيات پريكوسنوۆەني ك زۆۋچاششەمۋ كوسموسۋ», «بوجەستۆەننىي پۋت» اتتى شىعارمالار جيناعى دا جوعا­رىدا ايتىل­عاننىڭ ايقىن دالەلدەرى. سونداي-اق تالانتتى كومپوزيتوردىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى مەن ۋنيۆەرسيتەتتەر جۋرنالدارىندا دا بىرنەشە عىلىمي ماقالالارى جاريالانعان بولاتىن. جانە ول 13 جاسىنان باستاپ, الماتى قالاسىنىڭ وقۋشىلار سارايىندا, قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىندە, قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىندا, سول سياقتى يتاليانىڭ بەر­گامو قالاسىنداعى سانتا-چەچيليا مۋ­زىكا اكادەمياسىندا «مۋزىكا جولدارى», «ماتەماتيكا جانە مۋزىكا» اتتى ءدا­رىس-كونتسەرتتەرىن دە وتكىزىپ كەلەدى. سو­سىن زەردەلى عالىم رەتىندە راحات-ءبي­دىڭ بۇگىنگى تاڭداعى اۆان­گاردتىق مۋزىكا بويىنشا «ەڭ جاڭا كومپوزيتورلىق جا­نە ورىنداۋشىلىق تەحنيكالار» اتتى العاش­قى وقۋ قۇرالىن ازىرلەپ, جاريالاعان عا­لىم-اۆتور ەكەنىن دە اتاپ ءوتۋدىڭ ءجونى بار.

«كىسى بولار كىسىنىڭ كىسىمەنەن ءىسى بار» دەمەكشى, راحات-ءبيدىڭ بيىك دارەجەلى كاسى­بي مامان رەتىندە قالىپتاسۋىنىڭ بىرە­گەي سىرى ونىڭ قازىرگى زاماننىڭ الەم­گە ايگىلى كومپوزيتورلارىنىڭ شەبەر­لىك ساباقتارىنا قاتىسىپ, تاعىلىم­دى دارىستەر الۋىندا جاتىر. ول كوم­پو­زي­تور­لاردىڭ ىشىندە يتاليانىڭ, رەسەي­دىڭ, فرانتسيانىڭ, شۆەيتساريانىڭ, اۋستريا­نىڭ, ۇلىبريتانيانىڭ جانە ءوز ەلىمىزدىڭ تانىمال تۇلعالارى بار.

سونىمەن قاتار راحات-ءبيدىڭ فورتە­پيانودا ويناۋ شەبەرلىگىن بەلگىلى وتان­داس پەداگوگتەر يرينا ۆيحنوۆسكايا, گۇلنار قۇرامباەۆا, سۆەتلانا ماسسوۆەر, سول سياقتى شەتەلدىك كونستانتين بوگينو (يتا­ليا), نينا يگۋدەسمان (اۋستريا), ەلەنا يۆانوۆا (اقش), ۆلاديمير وۆچين­نيكوۆ (رف) سىندى كاسىبي ماماندار دا بارىنشا جەتىلدىردى. ءوز كەزەگىندە ونىڭ كاسىبي شەبەرلىگىنىڭ وسىلايشا ۇشتالۋى ونىڭ ۇلكەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزۋىنە ىرگەتاس بولدى. سول ناتيجەلەرى راحات-ءبيدى بۇگىنگى تاڭدا تەك ءوز ەلىمىزدە عانا ەمەس, بۇكىل الەمدە تانىمال ەتتى. مۋزىكا تەو­ريا­­سى بويىنشا راحات-بي سونىمەن قاتار مۋزىكاتانۋدىڭ ونداعان كورنەكتى قاي­راتكەرلەرىنىڭ دارىستەرى مەن سەمينارلارلارىنا دا بەلسەندى قاتىستى.

2017 جىلدىڭ كۇزىندە راحات-بي حالىق­ارالىق ىرىكتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا يتا­ليانىڭ ءۇش جوعارى وقۋ ورنىنىڭ دوكتورانتۋراسىنا قابىلدانادى. ولاردىڭ ءبىرى – يتاليا استاناسى ريمدەگى جوعارى مۋزىكالىق ءبىلىم بەرەتىن سانتا-سەسيليا ۇلتتىق اكادەمياسى بولسا, ەكىنشىسى – يتا­ليانىڭ پادۋا قالاسىنىڭ چەزارە پولليني اتىنداعى مەملەكەتتىك كونسەرۆاتورياسى. بىرىنشىسىندە ول قازىرگى زاماننىڭ كورنەكتى كومپوزيتورى يۆان فەدەلەنىڭ سىنىبىندا وقىسا, ەكىنشى­سىندە ايگىلى پيانيست, حالىقارالىق مۋ­زىكا اكادەمياسىنىڭ ديرەكتورى كون­ستانتين بوگينونىڭ توبىنا ءتۇستى. راحات-بي سونىمەن قاتار يتاليانىڭ ميلان قالاسىنداعى دجۋزەپپە ۆەردي اتىن­داعى كونسەرۆاتورياسىنىڭ دوكتوران­تۋراسىنداعى جاڭا مۋزىكانىڭ ءىرى وكىلى الەسساندرو ءسولبياتيدىڭ سىنىبىنا دا قوسا قابىلداندى. ول 20 جاسىندا وسى اتالعان ەۋروپانىڭ مۋزىكا سالاسىنداعى ەڭ ابىرويلى ءۇش جوعارى وقۋ ورنىن ۇلكەن ناتيجەمەن اياقتاپ شىقتى.

ء«بىر ءتىل بىلگەن – ءبىر ادام, ەكى ءتىل بىلگەن  – ەكى ادام» دەمەكشى, راحات-بي بولسا, قازاق تىلى­نەن بولەك ورىس, اعىلشىن, يسپان جانە يتاليان تىلدەرىن دە قوسا مەڭگەرىپ العان پوليگلوت.

ءدال وسى تۇستا راحات-ءبيدىڭ كەز كەل­گەن پارتيتۋرانى جاتقا وينايتىن دا­رىن­­­­دى پيانيست قانا ەمەس, ونىڭ با­تىس ەۋروپا ەلدەرىندە, ونىڭ ىشىندە اسىرەسە يتا­ليا, فرانتسيا جانە ۇلىبري­تانيا عۇ­لا­مالارىنىڭ اراسىندا دا عالىم-كوم­­­پوزيتور رەتىندە وتە بيىك بەدەلگە يە بول­­­عانىن ەلەمەي كەتسەك, سىن بو­لار ەدى. ما­­سەلەن, وتكەن كوكتەمدە ۇلى­­بري­­تا­نيا­­داعى عىلىمي قوعامنىڭ شا­قى­­رۋى­­مەن راحات-بي وكسفورد پەن كەم­بريدج ۋنيۆەرسيتەتەرىندە بولىپ قايت­قان-دى. ول وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۆولف­سون كوللەدجىندە «كۆانتتىق فيزيكا جانە اۆانگاردتىق مۋزىكا»تاقى­رى­بى بو­يىن­شا نوۆاتورلىق عىلىمي بايان­دا­ما جاسادى. سول بايانداماسىنىڭ ءما­نىن راحات-ءبيدىڭ ءوزى بىلايشا تۇسىندىرەدى: «في­زيكا دا, مۋزىكا دا الەمدەگى ماڭگىلىك ۇيلەسىمدىلىكتى ىزدەيدى. كلاسسيكالىق مۋزىكا نەمەسە ي.س.باح, گ.ف.گاندەل, ك.ۆ.گليۋكتەن, ي.گايدن, ۆ.ا.موتسارت جانە ل.ۆان بەتحوۆەنگە دەيىنگى كلاسسيتسيزم ءداۋىرى بۇكىلالەمدىك تارتىلىس زاڭىن اشقان يسااك نيۋتوننىڭ كلاسسيكالىق مەحانيكاسى پايدا بولعاننان كەيىن عانا باستالدى. ال اۆانگاردتىق مۋزىكا بولسا, XIX-XX عاسىردىڭ باسىندا, ياعني عىلىم الەمىندە ىرگەلى جاڭالىقتار اشىلعان كەزدە پايدا بولدى. جانە بۇل ءبىزدىڭ عا­لامنىڭ قۇرىلىمى تۋرالى تۇسىنىگىمىزدى دە تۇبەگەيلى وزگەرتتى. ماسەلەن, ەرنەست رەزەرفوردتىڭ اتومدى ىدىراتۋىن الساق, مۋزىكادا بۇل كەزەڭ مۋلتيفونيكانىڭ پاي­دا بولۋىمەن قاتار, دىبىستىق سپەكتر­گە دەگەن سونى كوزقاراسپەن, سونىمەن قا­تار ورىنداۋشىلىق پەن كومپوزيتورلىق تەحنيكالارعا باسقاشا كوزقاراستاردىڭ تۋىنداۋىمەن ايقىن كورىندى. مۇنىڭ سىرتىندا ول ءداۋىر البەرت ەينشتەيننىڭ سالىستىرمالىلىق تەورياسى مەن ماكس پلانك, نيلس بور, ەرۆين شرەدينگەر, ۆەرنەر گەيزەنبەرگ, ۆولفگانگ پاۋلي, ەنريكو فەرمي, پول ديراك جانە باسقا دا عالىمداردىڭ كۆانتتىق مەحانيكاسى اشىلعان كەزەڭ بولاتىن. سول عىلىمي تەو­ريالاردى ەسكەرە وتىرىپ, مەن-داعى ءوز باياندامامدا فيزيكا مەن مۋزىكانىڭ دا­مۋ حرونولوگياسىنا كوڭىل اۋداردىم. اسى­رە­سە ولاردىڭ اراسىنداعى مەتافورالىق كوررەلياتسياعا كوبىرەك نازار اۋدارا وتىرىپ, شتوكحاۋزەن مەن كەيدجدىڭ تاڭداۋلى مۋزىكالىق شىعارمالارىنان فيزيكاداعى گەيزەنبەرگتىڭ «بەلگىسىزدىك قاعيداتىنىڭ» قانداي دا ءبىر ۇقساستىقتارىن ىزدەپ تابۋعا تىرىستىم. سوسىن فيزيكاداعى ءپاۋليدىڭ «تىيىم سالۋ قاعيداتىنا», ءيا بولماسا مۋزىكاداعى شوەنبەرگتىڭ دەكافونياسىنا قاتىستى ىزدەنىستەر دە وتە ماڭىزدى. بۇل تەك باستاماسى عانا. الايدا مۋزىكا مەن فيزيكا اراسىنا تەڭدىك بەلگىسىن قويۋعا بولمايدى. بىراق سولاي بولا تۇرعانىمەن, ولاردىڭ ەكەۋى دە عالام تۋرالى ءبىلىم. ال نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ۆەرنەر گەيزەنبەرگ بولسا, ءوزىنىڭ «فيزيكا جانە فيلوسوفيا» سىندى كىتابىندا ونەر مەن عىلىمدى ادامزاتتىڭ عالامدى سيپاتتايتىن ەرەكشە تىلدەرى دەپ تۇيىندەيدى. مەن بۇل پىكىرمەن تولىق كەلىسەمىن. وسى ورايدا كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىندە فيزيكا سالاسى بويىنشا نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرى اتانعان پروفەسسور برايان دەۆيد دجوزەفسونمەن كەزدەسكەنمىن. بايقاپ قارا­سام, سول عۇلاما اشقان عىلىمي تەحنو­لوگيالىق جاڭالىق عىلىمنىڭ ءار­تۇرلى سالالارىنا بەلسەندى ەنگىزىلىپتى. مى­سالى, الگى تەحنولوگيا مەديتسينادا مرت اپپا­راتتارىنىڭ پايدا بولۋىنا نەگىز بولعان ەكەن. سونىمەن قاتار پروفەس­سور دجوزەفسون – «مۋزىكا ادامنىڭ اقىل-ويى تۋرالى نە ايتا الادى؟» اتتى عىلىمي ماقالانىڭ اۆتورى. سونداي-اق مەن الگى عالىم-تۇلعانىڭ ءوزىمنىڭ عىلىمي جۇمىستارىممەن دە جەتە تانىس ەكەنىنە جانە مۋزىكالىق شىعارمالارىمدى دا قوسا تىڭداپ جۇرگەنىنە وتە قاتتى تاڭ­دان­دىم. ول پروفەسسور سونىمەن قا­تار ماعان كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ترينيتي كوللەدجىن جانە اتى اڭىزعا اي­نالعان «Wren» كىتاپحاناسىن دا كور­سەت­تى. سونىڭ ارقاسىندا الگى كىتاپحانادا يسااك نيۋتوننىڭ قولجازبالارىنىڭ تۇپ­نۇسقالارىمەن تانىسۋ باقىتىنا دا يە بولدىم. ەندى, مىنە, ءدال بۇگىنگى تاڭدا مەن وكس­فورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارنايى شاقى­رىلعان زەرتتەۋشى عالىم ستاتۋسىن­دا كوپتەگەن دارىندى فيزيكتەرمەن قاتار جۇمىس ىستەۋ مۇمكىدىگىنە دە يە بول­عا­نىمدى جاسىرمايمىن», دەپ اعى­نان جارىلادى.

وسى ايتىلعاندارىنىڭ ءبىر دالەلى رە­تىندە راحات-بي 2018 جىلى سول كەز­دەگى ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكا ءمينيسترى قانات بو­زىمباەۆ باستاعان ۇكىمەت دەلە­گا­تسياسى­نىڭ قۇرامىندا شۆەيتساريا مەن فرانتسيا­نىڭ شەكتەس ايماعىندا ورنا­لاسقان ەۋروپا­نىڭ يادرولىق زەرتتەۋ­لەر ورتالىعىندا, ­ودان ­دا دالىرەك ايتقاندا, بۇكىلالەمدىك ينجە­نەر­­لىك ميدىڭ كىندىگى سانالاتىن ءارى جەر بەتى­نەن 100 مەتر تو­مەندە ورنالاسقان, پەري­مەترى 27 كيلومەترگە تەڭەلەتىن يادرو­لىق زەرتەۋلەر ورتالىعىندا (حالىقارا­لىق اتاۋى – CERN) بولىپ, عاجاپ اسەر الىپ, شەكسىز شا­بىتتانعاندىعى سونشاما, مۇنىڭ سوڭى ءوزىنىڭ «بولشەكتەر­دىڭ قۇدىرەتتى الەمى» («The Sacred Universe of Particles») اتتى تۋىندىسىن جازۋعا سەرپىن العانىن ەسكە الادى.

قۇدىرەتتى نەمەسە كيەلى الەم دەمەكشى, كيەلى كىتاپتاردىڭ ءبىرى ءتاۋراتتىڭ باس­تاپقى بەتتەرىنىڭ بىرىندە ادامنىڭ جاراتىلىسى جونىندە مىنانداي تۇيىندەمە تۇر: «ادام – اسپان مەن جەردىڭ جارا­تىلىسى. دالىرەك ايتقاندا, قۇدىرەتتى قۇداي ادامدى ميكروالەم رەتىندە جا­راتتى, وعان ماكروالەمدەردىڭ دە, قارا­پايىم ماتەريانىڭ دا بارلىق ەلەمەنت­تەرىن جينادى. اسپان الەمىنەن تابۋعا بولاتىن كۇللى دۇنيە مەن جەر بەتىندەگىنىڭ ءبارى دە ادام بويىنان كورىنىس تاپقان». بۇل تۇيىندەمە – ناعىز شىندىق. ويتكەنى ماكروالەمدەگى كۇللى ماتەريانىڭ اتوم بولشەكتەرىنەن تۇراتىنى سەكىلدى مەن­دەلەەۆ تابليتساسىنداعى كۇللى ەلەمەنت اتاۋلىنىڭ بارلىعى دا ادام اعزاسىنان تابىلاتىنىنا ەشبىر كۇمان جوق. ءدال وسى تۇرعىدان كەلەر بولساق, جەر بەتىندەگى 8 ميللياردتان اسىپ جىعىلاتىن ادام بالاسىنىڭ ءبارى دە, ونىڭ ىشىندە بۇگىن تىلگە تيەك بولىپ وتىرعان سول ميللياردتاردىڭ ءبىرى ءارى ۇلى ابايدىڭ تولىق ادام كونتسەپتسياسىنا لايىقتى تۇلعا راحات-بي دە وزىنشە ءبىر ميكروالەم ەكەنى داۋسىز. جانە مۇنىڭ ناقتى دالەلىن عالىم-كومپوزيتوردىڭ مىنا ءبىر فيلوسوفيالىق وي-تۇيىندەرىنەن دە تابامىز. ول بىلاي دەيدى: «ادەتتە ادامدى مۇحيتتىڭ ءبىر ءتۇيىر قيىرشىق قۇمىنا تەڭەيدى. ال شىندىعىندا, ادام – ءبىر ءتۇيىر قۇمداعى مۇحيتتىڭ ءدال ءوزى. سونداي-اق ول بىلاي دەيدى: «ادەتتە ادامدار ۋاقىت وتەدى دەي­دى, ال شىندىعىندا ۋاقىت ەمەس, ادام وتەدى». بۇل دا شىندىق. ويتكەنى ۋاقىت پەن كەڭىستىك – ماڭگى مىزعىمايتىن ماكرو­­الەم. ال ادام بالاسى بولسا, سول ماڭ­گىلىك ماكروالەمگە كەلىپ-كەتىپ تۇرا­تىن ميكروالەمنىڭ وكىلدەرى.

ماقالا سوڭىن تۇيىقتاي كەلە, ونى ەلىمىزدىڭ مۋزىكا ونەرىن سۇيەتىن قاۋىمعا جەتكىزەتىن ءسۇيىنشى حابارمەن تۇيىن­دە­­cەك ارتىق بولماس. اللا بۇيىرتسا, 2024 جىل­دىڭ باسىندا راحات-ءبيدىڭ «The Bruce» اتتى (ورگان اسپابى, حور جانە سوليس­تەردىڭ قاتىسۋىمەن ورىدالاتىن) جاڭا وپە­راسىنىڭ تۇساۋى ەۋروپا تورىندە – ۇلى­بريتانيا قۇرامىنداعى شوتلانديانىڭ بىرنەشە قالاسىندا, ونىڭ ىشىندە باس قا­لاسى ەدينبۋرگتە كەسى­لەيىن دەپ وتىر. ناقتىراق ايتساق, دا­رىندى كوموزيتوردىڭ ءوزىنىڭ تىكەلەي سۇيە­مەلدەۋىمەن ورگان سىندى عاجاپ مۋزىكالىق اسپاپتىڭ تىلسىم ءۇنىنىڭ اۋانىندا شوتلانديا حالقىنىڭ ۇلتتىق ماقتانىشى ءارى 1274-1329 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن, الداعى جىلى تۋعانىنا 750 جىل تولاتىن باتىر دا اتاقتى كورولى روبەرت ءبريۋستىڭ تاريحي تاعدىرى كورىنىس تابادى. زاماناۋي وپەرانىڭ بەتاشار پرەمەراسىنىڭ قويىلىمدارى كە­لەسى اقپان ايىنىڭ 17-ءسى مەن 24-ءى ارا­لى­عىندا گلازگو سوبورىندا (Glasgo Cathedral), سونىمەن قاتار اۋليە دجايلز سوبورىندا (ST Gile’s Cathedral), سول سياقتى اۋليە ەندريۋس ۋنيۆەرسيتەتىندە (Unversty of St Andrews) جانە ناۋرىزدىڭ ءۇشى كۇنى دانفەرملين ابباتتىعىندا (Dunfermlne Abbey) وتەتىن بولىپ وتىر. بۇل ءسۇيىنشى جاڭالىقتىڭ دالەلى رەتىندە اتالعان وپەرانىڭ اۆتورى راحات-ءبيدىڭ اتىنا جوعارىدا اتالعان سوبورلاردىڭ جەتەكشىلەرىنەن كەلىپ ءتۇسىپ جاتقان رەسمي قۇجاتتاردى ايتساق تا جەتكىلىكتى.

تاريحي جانە لينگۆيستيكالىق تۇر­عى­­دان ءدال وسى تۇستا گەرمان توبى­نا جا­تا­تىن نەمىستەردىڭ دە, اعىل­شىن-ساكسون­دىق­تار­دىڭ دا, ءتىپتى سكاندي­ناۆيالىق ۆيكيڭگ­تەردىڭ دە تۇپكى تامىرى ساقتاردان باستاۋ الاتىنىن ەسكەرسەك, راحات-ءبيدىڭ جوعارىداعىداي تاريحي تاقىرىپقا بارۋى­نىڭ جايدان-جاي ەمەس ەكەنىن دە ءتۇسىنۋ قيىن بولا قويماس دەگەن ويدامىن. ەندەشە, ەلىمىزدىڭ بەتكە ۇستار ازاماتى ءارى ونىڭ ءوز سوزىمەن ايتقاندا, كىندىگى قازاق توپىراعىنا بايلانعان ۇلتجاندى راحات-بيگە: «جولىڭ بولسىن, باتىر! وسى ۋاقىتقا دەيىن اسقان اسۋلارىڭنان كەلەر بولاشاقتا الاتىن اساۋ شىڭدارىڭ بيىك بولعاي!» دەپ اق باتامىز بەن شىنايى تىلەگىمىزدى جەتكىزەلىك, اق نيەتتى اعايىن.

ءادىل احمەت,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, حالىقارالىق جوعارى مەكتەپ عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور