تاياۋدا عانا استاناداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا وتكەن «الىس تا جاقىن اقان نۇرمانوۆ» اتتى عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ورەلىلىكتىڭ ونەگەسىندەي شىقتى. ءبىز استاناعا كەلگەلى شيرەك عاسىر بولىپ قالدى. وسى جىلدار ىشىندە بۇل قالادا اقان نۇرمانوۆتىڭ 70 نەمەسە 80 جىلدىعى اتالعانى ەستە جوق ەدى. قالامگەردىڭ 90 جىلدىعىن لايىقتى اتاپ ءوتۋ – جازۋشىلار وداعىنىڭ جول, ءجون بىلگەندىگىنىڭ بەلگىسى.
وكىنىشكە قاراي, كونفەرەنتسيادا سويلەگەن ءسوزىمىزدى سىننان باستاۋعا تۋرا كەلدى... جيىن الدىندا شاعىن بەينەروليك كورسەتىلگەن ەدى. سىن پىكىرىمىز سونداعى ءبىر سوزگە قاتىستى ايتىلىپ قالدى. ماماندىعىمىز جۋرناليست بولعاننان كەيىن ەستىگەنىمىزدى جەدەل جازىپ قالىپ وتىرامىز عوي. بەينەروليكتە وقىلعان ولەڭدە «قايتالاعان ەسەنبەرلين ەرلىگىن» دەگەن جول بار ەكەن...
قيىسپايتىن نارسە. قيىسپايتىنى – ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ اتاقتى «قاھار» رومانى 1969 جىلى جاريالانعان. ال اقان نۇرمانوۆتىڭ «قۇلاننىڭ اجالى» رومانى 1968 جىلى شىققان. بۇل كەزدە اۆتور ومىردەن ءوتىپ تە كەتكەن. سوندا اقان نۇرمانوۆ قالايشا وزىنەن كەيىن جاسالعان ەسەنبەرليننىڭ ەرلىگىن قايتالايدى؟! ارينە, وسىعان سۇيەنىپ, كەنەسارىنى جازعان ەسەنبەرلين كەيكىنى جازعان اقان نۇرمانوۆتىڭ ەرلىگىن قايتالادى دەمەي-اق قويايىق. سولاي سالىستىرۋدىڭ, ونداي انالوگيانىڭ قاجەتى جوق, بىراق ەسەنبەرلين كەنەسارىنى جازعاننان كەيىن بارىپ, نۇرمانوۆ كەيكىنى جازعانداي ەتىپ كورسەتۋدىڭ دە ءجونى جوق.
«1968 جىلى شىقتى» دەگەنگە نازار اۋدارايىق. ول قانداي جىل؟ ول «بوران» جاڭا عانا جارىق كورگەن كەز. ول «قان مەن تەردىڭ» ءبىرىنشى كىتابى عانا شىققان كەز. وسى تۇرعىدان قاراعاندا, اقان نۇرمانوۆتىڭ نەبارى 33 جاسىندا مۇنداي رومان جازۋى سول كەزدەگى ۇلتتىق ءسوز ونەرى ءۇشىن, قازاق ادەبيەتىندەگى پروزا جانرى ءۇشىن رەزونانستىق وقيعا بولدى دەۋدىڭ ارتىعى جوق. بۇل روماننىڭ مازمۇندىق جاڭاشىلدىعى, تاقىرىپتىق توسىندىعى, كەيىپكەر تاڭداۋداعى باتىلدىعى, ستيلدىك تازالىعى, پروزالىق شەبەرلىگى ءوز كەزەڭى ءۇشىن بولەكشە قۇبىلىس. وسىدان اتتاي ەلۋ بەس جىل بۇرىن باسىلعان سول شىعارما ءالى كۇنگە سونىلىعىن, ستيل سۇلۋلىعىن ساقتاپ تۇر.
تولستويدىڭ لەرمونتوۆ تۋرالى ايتقان «ەسلي بى ەتوت مالچيك وستالسيا جيۆ, نە نۋجنى بىلي بى ني يا, ني دوستوەۆسكي» دەگەن بەلگىلى ءسوزى بار. سول سيپاتتى, وكىنىشتى, ءبىز دە ايتا الامىز. ەگەر اقان نۇرمانوۆ تىم قۇرىعاندا الپىس جاسقا جەتكەندە, وسى «قۇلاننىڭ اجالى» سياقتى ەكى-ءۇش ءۇش رومان بەرگەندە, ءبىز تالاي عاجايىپ ولجاعا كەنەلەر ەدىك دەپ تە ويلايسىڭ. جاپ-جاس قالامگەردىڭ بارلىق شىعارماسى, اسىرەسە «قۇلاننىڭ اجالى» رومانى قانداي ولشەممەن قاراعاندا دا اسا بيىك تالاپقا تولىق جاۋاپ بەرە الاتىن, شىن مانىندە الەمدىك ۇردىستەگى پروزا دەڭگەيىن تانىتادى.
وتە شەبەر جازىلعان دۇنيەلەر ءسوزىنىڭ سازدىلىعىنا الدىمەن قارايمىز عوي. «ويانعان ولكە» «تاعى دا تالاسىپ كەلىپ, تاعى دا تاقاسىپ كەلىپ قونىپ جاتقان ەكى باي اۋىل اق ۇيلەرىن ءالى تىگە قويعان جوق ەدى» دەپ باستالادى. «قازاق سولداتى» «زىتىپ كەلەم, زىتىپ كەلەم. ارتىما قاراي-قاراي زىتام» دەپ باستالادى. ال اقان نۇرمانوۆ ءوز رومانىن بىلاي باستايدى: «وتتى كۇن ءوزىنىڭ اۋماس, اينىماس جولىمەن باتىسقا قاراي قۇلديلاپ بارادى. قوعالى وتكەل باسى تىپ-تىنىش ەدى. كەنەت الىستان ات ءدۇبىرى ەستىلدى. سول ءسات وزەن بويىن قاۋمالاعان قالىڭ توعاي ءىشى ايداھار جورعالاپ وتكەندەي يزەڭ-يزەڭ ەتە قالدى دا, جاس تال جاپىراعى ءبىراز بۇلاڭداپ تۇرىپ باسىلدى. وتكەل باسى تاعى تىنشىدى». قانشا جىل وتسە دە سانامىزدا ساقتالىپ, جادىمىزدا جاتتالىپ قالعان سويلەمدەر. شىعارما رۋحىن ءا دەگەننەن ءدال بەرەدى. سولاي باستالعان روماننىڭ ءبىر جەرىندە ءمۇدىرۋ بولمايدى. تايپالىپ وتىرادى.
رومان وتە تارتىمدى سيۋجەتكە قۇرىلعان. جاڭا ايتىلعان قوعالى كولدىڭ باسىنا قۇلاننىڭ كەلۋى, سول جەردە اياق استىنان ايدالادا تاعى ءبىر ادامنىڭ پايدا بولا كەتۋى, ونىڭ ءوزىن جوقشىلىق كورىپ, قۋعىندالىپ جۇرگەن تاتار جىگىتىمىن دەپ تانىستىرۋى, مەرگەننىڭ الگىنى اياپ, جانىنا سەرىك ەتىپ الۋى, قۋعىن-سۇرگىن باستالعاندا جاڭاعىنىڭ اياعىنا ورالعى بولۋى وقيعانى شيرىقتىرا تۇسەدى. تالاي تاراۋدان كەيىن ونىڭ قازاقتىڭ دالاسىن قانعا بوكتىرگەن جەندەتتەردىڭ ءبىر سىلىمتىگى, اق گۆاردياشىلاردىڭ وفيتسەرى ەكەنى انىقتالادى, ول كادىمگى كازاكتار سوتنيگى ەفيم كۋتسكي بولىپ شىعادى.
روماننىڭ ءون بويىندا پەيزاج, پورترەت, ديالوگ, ءبارى-ءبارى ءوز ورنىندا. اسىرەسە ديالوگتەردىڭ تابيعيلىعى ءتانتى ەتەدى. كەيبىر رومانداردا كەيىپكەرلەردىڭ ءسوزىن داۋىستاپ وقىپ كورسەڭىز-اق جاساندىلىق بىردەن سىر بەرە باستايدى عوي. ال بۇل روماندا ديالوگتىڭ ءبارى ءدال سول ادامدار ايتاتىن, ايتا الاتىن, ايتۋعا ءتيىس سوزدەرمەن جازىلعان.
«اباي تۆ» ارناسىندا جۇسىپبەك قورعاسبەك جۇرگىزگەن, وسى روماندى تالداۋعا ارنالعان تەلەحاباردا «رەۆوليۋتسيانى ارمانشىلدار دايىندايدى, جانكەشتىلەر جۇزەگە اسىرادى, ونىڭ قىزىعىن الاياقتار كورەدى» دەگەن بەلگىلى ءسوز كەلتىرىلگەن ەدى. مىنا رومان سول ويدىڭ تاعى ءبىر دالەلى. قاراڭىزشى. ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىندە اتاقتى امانگەلدىنىڭ باس ساردارى بولىپ, عاجايىپ ەرلىكتەر جاساعان, اتى اڭىزعا اينالعان قولمەرگەن قۇلان سول جەڭىستىڭ جەمىسىن كورۋ تۇرماق, كەرىسىنشە, زاردابىن تارتادى. ال سول وتكەلەكتەن امان شىققان شارباقبايلار جاڭا زامانعا بەيىمدەلىپ ۇلگەرگەن, ەندى بىرەۋلەر ميليتسياعا كىرىپ العان, مۇنىڭ ءبىراۋىز ارتىق ءسوزى ءۇشىن ايداۋىل جۇمساپ, قاماۋعا الۋعا وترياد شىعارتادى. ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا قاشقىن قىلادى, باندى اتاندىرادى. «قۇلان قۇدىققا قۇلاسا, قۇلاعىندا قۇرباقا وينايدى» دەگەن ءسوزدى وسى رومانداعى باس كەيىپكەردىڭ ەسىمىنە قاراي تىكەلەي ايتۋعا دا بولادى.
بۇل رومان تىلدىك قۇرىلىسى, سويلەم ىرعاعى, ينتوناتسيالىق ەكپىنى جاعىنان قاراعاندا دا الەمدىك ادەبيەتتىڭ ۇزدىك ۇلگىلەرىنىڭ ۇردىسىندە جازىلعان. اكىم تارازي مەن قاليحان ىسقاق دوسى تۋرالى تاماشا ەسسەلەرىندە اقان نۇرمانوۆتىڭ روماننىڭ تۇتاس تاراۋلارىن اۋەلدە قاعازعا ورىسشا ءتۇسىرىپ العانىن اڭگىمەلەگەن ەدى. ء«سويتىپ, الدىمەن ورىسشا جازىپ السام, كەيىن قازاقشا كەلتىرگەندە ارتىق نارسەگە كەتپەيمىن» دەيدى ەكەن. بۇل دا ءبىر ەرەكشە جاعداي. روماندى كەمىندە ەكى جىل بويى جازعان بولار دەپ شامالاساق, وتىزدىڭ ءارى بارسا ەكەۋ-ۇشەۋىندەگى اۆتوردىڭ تۇتاس تاراۋلاردى ورىس تىلىندە توگىلتۋى, وسىلايشا, قاماۋ تەرى الىنعان پروزانى دۇنيەگە اكەلۋى, ءوزىن-ءوزى تەجەپ وتىرۋى, ەش جەردە ارتىق بوياۋ جاعىپ جىبەرمەۋى قايران قالدىرادى.
كونفەرەنتسيانى ساليقالى سوزىمەن باستاپ بەرگەن قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى تولەن ابدىك «بۇل رومانعا جاڭاشا قارايتىن كەز كەلدى» دەپ جاقسى ايتتى. بۇگىنگى كۇن بيىگىنەن قاراعاندا «قۇلاننىڭ اجالى» تىڭ پروبلەماتيكانى العا تارتاتىنىمەن دە نازار اۋدارتادى. قۇلاننىڭ دراماسى – وتپەلى كەزەڭدەر دراماسى. وتپەلى كەزەڭدەردە ءومىر قالاي وزگەرەدى, ءومىر وزگەرگەندە ادامدار قالاي قۇبىلادى, ادامداردىڭ سول قۇبىلۋى اۆانساحناعا كىمدەردى الىپ شىعادى, ولاردى كىمدەر ساحنادان تايدىرادى, قالاي تايدىرادى, جاڭا كۋميرلەر قالاي جاسالادى, ولاردىڭ شىنى قايسى, جالعانى قايسى دەگەن تۇرعىدا بۇل رومان ءالى ويلانتادى, ءالى تولعانتادى. حالقىمىزدىڭ بويىنداعى بۇعىپ جاتقان نەبىر قويالاردى قوپارىپ كورسەتىپ بەرەدى. كەشە عانا العا ۇستالعان اسىلدىڭ, سول جاڭا ءومىردى جاقىنداتقان ەردىڭ قۋدالانىپ ءجۇرۋى, اقىر اياعىندا جاڭا زامان جەندەتتەرىنىڭ قولىنان باسى شابىلۋى, ءسويتىپ, باس سۇيەگىنىڭ نەشە كۇن بويى قالا كوشەسىندە ءىلىنىپ تۇرۋى, اقىر اياعىندا باياعى سانكت-پەتەربۋرگتىڭ ەمەس, ەندى... لەنينگرادتىڭ كۋنستكامەراسىنان ءبىر-اق شىعۋى روماندا تاسالانىپ تۇرعان تۇجىرىمنىڭ وتە تەرەڭدىگىن كورسەتەتىندىگى تالاسسىز.
روماننىڭ اياقتالماي قالعانى, شىعارمانىڭ سوڭىن قالامگەردىڭ دوسى قاليحان ىسقاق اعامىزدىڭ بىتىرگەنى بەلگىلى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, وسى شەشىم – كۇماندى شەشىم. رومانعا قوسىلعان سول ەكى بەت جازىلماعاندا, شىعارما اياقتالماعان كۇيىندە قالعاندا دۇرىس بولاتىنداي, قايتا جۇمباعى ارتا تۇسەتىندەي كورىنەدى. اقان قاليحان دوسىنا: «مەنىڭ جاعدايىم ناشار, تەگى وسىنى بىتىرە الماسپىن, اياعىن سەن ءبىتىر, سوڭىن بىلاي جاز» دەپ كەتپەگەن شىعار. ويتكەنى اقاننىڭ قالامگەرلىك تۇپكى ويىن ەشكىم بىلمەگەن, تالاي ەستەلىكتەردە قۇلاندى اجالعا قالاي الىپ كەلەتىنىن قانشا سۇراعاندا دا ەشنارسە ايتپايتىنى جازىلعان. بىراق فينالدىڭ تراگەديالىق ءتۇيىنى روماننىڭ «قۇلاننىڭ اجالى» دەگەن اتىندا انىق تۇر. قۇلاننىڭ اجالى نەدەن كەلگەنىن ءبىلۋ ءۇشىن اڭىزدىڭ دا, سۋرەتكەرلىك قيالدىڭ دا كەرەگى جوق. باس كەيىپكەردىڭ ءتۇپ بەينەسى ەكەندىگى داۋسىز سانالاتىن, قىپشاقتىڭ قۇلان رۋىنان تارالاتىن كەيكى باتىردىڭ ءومىرى قالاي بىتكەنى سول كەزدىڭ وزىندە-اق بارشاعا بەلگىلى بولاتىن. باسىنىڭ شابىلىپ كەتكەنىنە دەيىن اۋىزەكى اڭگىمەدە ايتىلاتىن, ءومىرىنىڭ اياعىن جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ ءىشى ءبىلىپ وتىرعان. اقان نۇرمانوۆتىڭ سول قيىن زاماندا سول شيەلى ءتۇيىندى قالاي شەشەتىنى جۇمباق كۇيىندە قالعاندا الدەقايدا تارتىمدى بولار ما ەدى, سان ءتۇرلى پايىمداۋعا مۇمكىندىكتى مولايتار ما ەدى دەپ تە ويلايمىز.
اقان نۇرمانوۆتىڭ تاماشا شىعارماشىلىعىنان الاتىن باستى تاعىلىمنىڭ ءبىرى – ءبىلىم مەن تالانتتىڭ ۇيلەسىم تابۋى. ادامزاتتىق مادەنيەتتى ەمىن-ەركىن مەڭگەرۋ, الەم ادەبيەتىن زەردەلەپ وقۋ, ۇزدىك ۇلگىلەردى جەتىك ءبىلۋ, ۇيرەنەتىننەن ۇيرەنە بەرۋ – رومان اۆتورىنىڭ قىزىعارلىق قاسيەتى. وسىنداي كەزدە تاعى دا اقان نۇرمانوۆتىڭ پروزالىق مادەنيەتىنە كوپ نازار اۋدارۋ قاجەت. بۇل ىڭعايدان دا ەلوردا كىتاپحاناسىنداعى باسقوسۋدىڭ تاعىلىمدى شىققانى تالاس تۋدىرمايدى. ويتكەنى اقان نۇرمانوۆ – قازاق ادەبيەتىنىڭ اسپانىنان اعىپ تۇسكەن جارىق جۇلدىزداردىڭ ءبىرى, قانداي قۇرمەتكە دە لايىقتى دارا دارىن.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى