تەڭگەمەن قاۋىشقان كۇن

ەندى سول تاريحي كەزەڭگە ءسال شەگىنىس جاساساق, 90-جىلدارى بۇرىنعى كەڭەستىك جۇيەدەگى ەكونوميكا توقىراپ, وندىرىستەر جاپپاي جابىلىپ قالدى. اقشا ورنىنا ەسەپ ايىرىسۋ چەكتەرى جۇرە باستادى. قۇنى قارا سۋعا تاتىمايتىن سابان اقشا قولعا اۋپىرىمدەپ بارىپ تيگەنىمەن, وعان ەشكىم ماردىمدى تاۋار الا المادى. ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك كۇن ساناپ كۇشەيىپ كەلە جاتقان گيپەرينفلياتسيامەن كۇرەسىپ جاتقان كەز. 1993 جىلى ينفلياتسيا ءتورت ەسە ءوسىپ كەتكەن ەدى.

ۇلتتىق بانكتىڭ قوستاناي وبلىسىن­دا­عى فيليالىن ءبىراز جىل باسقارعان قارجى سالاسىنىڭ ارداگەرى جومارت قاجىراحيموۆتىڭ ايتۋىنشا, 1993 جىلى 1 شىلدەدە رەسەي قازاقستانمەن مەملەكەتارالىق ەسەپ ايىرىسۋ ءۇشىن جاڭا كوررەسپوندەنتتىك شوتتار ەنگىزەدى. بۇعان دەيىنگى ءبىرتۇتاس اقشا اينالىمى جۇيەسىنىڭ كۇيرەۋى وسى كەزەڭدە باستالادى.

«وسى جىلى رەسەي جاڭا ۇلگىدەگى ءتول اقشاسىن ەنگىزدى. ودان قىرعىزستان دا قالىسپاي, تامىز ايىندا ءوز سومىن شىعاردى. اينالىمنان شىعىپ قالعان رەسەيلىك ەسكى اقشا كورشى ەلدەردەن تولاسسىز اعىلىپ, قازاقستانعا كىرە باس­تادى. ناتيجەسىندە, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى كۇرت قۇلدىراپ, ينفلياتسيا ءوستى. ال نەسيەلەردىڭ جىلدىق سىياقى مولشەرلەمەسى 300 پايىزدان اسىپ كەتتى. بۇل تىعىرىقتان ءبىزدى ءتول تەڭگەمىز الىپ شىقتى», دەيدى جومارت ورال ۇلى.

1993 جىلى 1 قاراشادا ۇلتتىق بانكتىڭ وبلىستارداعى فيليالدارىنا ح كۇنى اشىلادى دەگەن قۇپيا كونۆەرتتەر جەتەدى. ال اراعا ءۇش كۇن سالىپ ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگەنى ەنگىزۋ بويىنشا مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلادى. 1993 جىلى 3 قاراشادا ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا ارنايى تۇجىرىمداما دايىندايدى. بۇل قۇجاتتا جاڭا ۆاليۋتانىڭ ەنگىزىلۋ مەرزىمى, ءتاسىلى, ونى ايىرباستاۋ پۋنكتتەرىنە جەتكىزۋ ماسەلەلەرى, قولما-قول اقشانى ايىرباستاۋ كوەففيتسيەنتى مەن ليميتتەرى, ۆاليۋتا باعامىن قالىپ­تاس­تىرۋ جانە باسقا دا ماڭىزدى ماسە­لە­لەر ايقىندالعان ەدى.

«وسى ءبىر اسا جاۋاپتى دا كۇردەلى تاريحي كەزەڭدە ۇلتتىق بانك 452 ميلليون دوللار التىن-ۆاليۋتا قورىن جا­ساق­تادى. بۇل جاڭا ەنگىزىلەتىن ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە جەتكىلىكتى بولاتىن. 13 قاراشا كۇنى بارلىق گازەت تەڭگە مەن قاعاز تيىن ۇل­گىلەرىنىڭ بەينەسىن بەردى. اقشا كۋپيۋراسى تەڭگە مەن قاعاز تيىندار, اۋىس­تىرۋ ءتارتىبى تۋرالى رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق ءباسپاسوز حابارلاپ جاتتى. سومدى تەڭگەگە اۋىستىرۋعا قاراشانىڭ 15-ىنەن 20-سىنا دەيىن, التى-اق كۇن ۋاقىت بەرىلدى. 14 قاراشا كۇنى ۇلتتىق بانكتىڭ وبلىستىق باسقارماسىنا «اقشا اۋىس­تىرۋ 15 قاراشا كۇنى تاڭعى ساعات 8.00-دە باستالىپ, 20 قاراشا كۇنى 18.00-دە اياقتالسىن» دەگەن بۇيرىق كەلدى. ءوڭىر تۇرعىندارىنداعى قۇنى ارزان ەسكى اق­شا كولەمى ەداۋىر كوپ. ونى نەبارى 6 كۇن ىشىندە جاڭا اقشاعا اۋىستىرىپ ۇلگەرۋ كەرەك. جاعداي بىردەن بانك قىز­مەت­كەرلەرىنە ءتۇسىندىرىلىپ, جۇمىسقا قوسىمشا كاسسيرلەر تارتىلدى. بارلىق قىزمەتكەرگە قاجەتتى نۇسقاۋلىقتار بە­رىل­دى. وبلىستا جاڭا ەنگىزىلەتىن ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن كوميسسيا قۇرىلدى. وعان سول كەزدەگى ءوڭىر باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ۆيكتور ارسەنتەۆيچ كيم باسشىلىق ەتتى. وسىلايشا, وبلىستىق باسقارما قاراشانىڭ 14-ىنەن 15-ىنە قاراعان ءتۇنى بارلىق اۋدانعا جاڭا اقشا جونەلتۋ قامىنا كىرىسىپ, تاڭعا دەيىن كوز ىلمەي جۇمىس ىستەپ, ءار اۋدانعا جىبەرىلەتىن باعالى جۇكتەردى دايىندادى. ال ەرتەڭگى كۇنى تاڭعى 9-دان باستاپ وبلىستىڭ بارلىق ەلدى مەكەنىنىڭ تۇرعىندارى جاپپاي اقشا اۋىستىرۋعا كىرىستى», دەيدى قار­جىگەر.

اقشا رەفورماسىن نەگىزىنەن ۇلتتىق بانك جۇزەگە اسىرعانىمەن, جەرگىلىكتى جەرلەردە اكىمشىلىكتەر مەن اقشا ايىرباستاۋ كوميسسيالارىنىڭ ەڭبەگىن اتاپ كەتكەن ءجون. ماڭىزدى ناۋقان كەزىندە وبلىس بويىنشا 5,5 مىڭ كوميسسيا جانە 3,4 مىڭ اقشا ايىرباستاۋ پۋنكتى جۇمىس ىستەگەن.

«تاس تۇسكەن جەرىنە اۋىر» دەيدى, ارينە, نەگىزگى اۋىرتپالىق ۇلتتىق بانك­تىڭ وبلىستىق باسقارماسىنا ءتۇستى. ول كەزدە وبلىستىق باسقارمانى ەرتاي الىمباەۆ باسقارىپ تۇرعان ەدى. كەيىن ءبىزدىڭ وبلىسقا قوسىلعان تورعاي وڭىرىندە بۇل ۇدەرىسكە ميراش جۇماشەۆ باسشىلىق جاسادى. ءار كاسسيرگە, بۋحگالتەرگە, ين­كاس­ساتورعا تۇسەتىن جۇكتەمە ادەتتەگى جۇ­مىس رەجىمىنەن بىرنەشە ەسە اسىپ كەتسە دە, جۇمىس ۇيلەسىمدى ءجۇردى. بانك قىزمەتكەرلەرى جۇمىس ورىندارىنان كەتپەي, از عانا تىنىعىپ الىپ, تاۋلىك بويى بەل جازباي قىزمەت ىستەدى. قىزمەتكەرلەر تۇندە قاپ-قاپ اقشانىڭ ۇستىندە از عانا كوز شىرىمىن الىپ, ءسال دەمالىپ الىپ, جۇمىستارىنا قايتا كىرىسىپ جاتتى. اۋىرت­پالىعى مول التى كۇن ىشىندە بانك قىز­مەتكەرلەرى ەشبىر قاباق شىتپاي, بار مىندەتتى اينا-قاتەسىز اتقارىپ شىقتى. اسىرەسە ۇلتتىق بانكتىڭ وبلىستىق باسقارماسى مەن قالالىق ەسەپ ايىرىسۋ-كاسسالىق ورتالىعى قىزمەتكەرلەرىنىڭ قاجىرلى ەڭبەگىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. سول كەزدە اقشا ايىرباستاۋ ۇدەرىسىنىڭ قايناعان بەل ورتاسىندا ءجۇرىپ, بەل جازباي ەلگە قىزمەت كورسەتكەن ۆ.چيركوۆ, ز.نيكيتينا, ت.فوكينا, ل.ماكاروۆا, ل.سەمەنوۆا, ل.پەترياكوۆا, ل.زاكلەۆسكايا, ر.شتەلۆاح, ر.يبراگيموۆا, ن.كۋزمينا, ل.جەلونكينا, ر.گەيداروۆ سىندى مامانداردىڭ ەڭبەگى وراسان. سونداي-اق سول كەزدەگى «اگروپرومبانك», «كرەد­سوتسبانك» سياقتى قارجى مەكەمە­لە­رى دە ۇلكەن جۇمىس اتقارىپ, جاۋاپتى ناۋقاننىڭ ويداعىداي ورىندالۋىنا بەلسەنە اتسالىستى. سول كەزدە قىرۋار شارۋا تىندىرعان پەتر سەمەنوۆيچ رىبكين باسقارعان «جيناقبانكىنىڭ» وبلىستىق باسقارما ۇجىمىن دا ەرەكشە ىلتيپاتپەن اتاپ وتكىم كەلەدى. بانك وتە كۇردەلى جاعدايدا اسا جاۋاپتى ءىس تىندىرىپ, ابىروي بيىگىنەن كورىنە ءبىلدى. بۇل كەزەڭدە وڭىردەگى بارلىق سالىم وسى جيناق بانكىندە شوعىرلانعان ەدى. بانكتىڭ ميلليوننان استام سالىمشىسى بار. ول سالىمشىلاردىڭ بانك شوتتارىنداعى قالدىعى 12 ملرد رۋبلدەن اسىپ تۇسكەن ەدى», دەيدى قارجى سالاسىنىڭ ارداگەرى.

اقشا ايىرباستاۋ ناتيجەسىندە وبلىس بويىنشا 52,6 ملرد تەڭگە كولەمىندە رۋبل بانكنوتتارى الىنعان. 1993 جىل­دىڭ 22 قاراشاسىنان باستاپ وبلىستا زەينەتاقى مەن ىسساپارعا قاجەت قار­جى جاڭا ۆاليۋتامەن بەرىلە باستايدى. كوممەرتسيالىق بانكتەردىڭ جۇمىسى جاندانىپ, ۆوكزالدار مەن اۋەجايلاردا ۆاليۋتا ايىرباستاۋ ورىندارى اشىلادى.

«تەڭگەنىڭ العاشقى قادامى اسا قيىن بولدى. و باستا جۇرتتى «تەڭگەنىڭ بو­­­لا­شاعى قالاي بولادى, داعدارىسقا ۇشى­راپ قالماي ما؟» دەگەن كۇماندى ويلار تولعاندىرعانى راس. قازىر وتىزجىل­دىق بەلەستى باعىندىرعان ۇلتتىق ۆاليۋ­تا­مىزدىڭ اياق الىسىنا قاراپ, تەڭگە الەمدىك قارجى داعدارىسىنا, مۇنايدىڭ الەمدىك باعاسىنىڭ وزگەرۋىنە جانە باسقا دا سىن-قاتەرلەرگە توتەپ بەردى دەپ سەنىممەن ايتا الامىز. ءبىزدىڭ ەلىمىز 30 جىل ىشىندە اسا ماڭىزدى كوپتەگەن ەكونوميكالىق رەفورمانى ەڭسەردى. ال ول رەفورمالاردىڭ تابىستى بولۋىن ۇلتتىق ۆاليۋتا قامتاماسىز ەتتى», دەيدى جومارت ورال ۇلى.

قوستاناي وبلىسى