ۇلتتىق مىنەز سۋرەتشىسى

قازاق راديوسىنىڭ باس رەداكتورى بەك داۋلەتباەۆ اعاتايىم بىردە سويلەسىپ وتىرعانىمىزدا:

– ءاي, جيەن, جازۋشىلار وداعىندا سەنىڭ راحمەتوللا دەگەن اعاڭ بار, تانيسىڭ با؟ – دەپ سۇراپ قالدى. بەكەڭنىڭ ءنازيپا دەگەن قارىنداسى شەلەكتە بىزگە ساباق بەرگەن. بەك اعانىڭ ماعان ناعاشىلىق جاقىندىعى بولاتىن.

– جوق, اعا, تانىمايمىن!

– ءوي, وندا بارىپ, تانىس! –دەپ قالدى ك ۇلىپ, – ول ءوزى مىقتى ءبىر قازاق! ول كەز­دە راحمەتوللا رايىمقۇلوۆ دەگەن جازۋ­شىنىڭ اتىن ءجيى ەستيتىنبىز. ءتىپتى «تۇ­يەلى ادام» دەگەن كىتابىن وقىعانىم دا بار.

جاستىق ماكسيماليزمنىڭ ۇرىپ تۇرعان شاعى. تۋىس ىزدەۋگە ونداي ءبىر قۇمارلىق جوق. ۋاقىت ءوتىپ جاتتى. بىردە جول ءتۇسىپ جازۋشىلار وداعىنا بارا قالعاندا ەسىمە ءتۇسىپ راحمەتوللا اعاعا كىرىپ امانداسىپ شىقتىم.

– وسىلاي دا وسىلاي, مارات توقاش­باەۆ دەگەن ءىنىڭىزبىن. «جەتىسۋ» گازەتىن­دە جۇمىس ىستەيمىن, – دەپ جاتىرمىن. راحمەتوللا اعا كىشىپەيىل, جانى جۇمساق جان ەكەن. وتە جىلى قابىلداپ, «كەلىپ تۇر, حابارلاسىپ تۇر» دەدى. بىراق وتە قاۋىرت شارۋامەن اينالىسىپ جاتقانىن بايقادىم دا ۋاقىتىن المايىن دەپ تەز­دەتىپ شىعىپ كەتتىم. راحمەتوللا اعامەن العاش وسىلاي تانىسقانمىن. كەيىن دە ءجيى كورىسىپ تۇردىق. شەرحان اعام: «كوركەم ادەبيەت – اۋىر ارتيللەريا, پۋبليتسيستيكا – جەڭىل كاۆالەريا» دەمەك­شى, گازەت, جۋرنال سالاسىندا ىستەيتىن جۋرناليستەر ءۇشىن وداق ايرىقشا ءبىر الەم. جاس بىزدەرگە توسەلگەن, كانىگى قالام­گەرلەر باسقا پلانەتانىڭ ادامدارى سياقتى كورىنەتىن. بىراق ۇنەمى الدەبىر ماگنيتتەي وزدەرىنە تارتىپ تۇراتىن. ءبىز ەندى ارالاسىپ, اعالى-ءىنىلى بولا باستاعان كەزىمىزدە راحمەتوللا اعام 1978 جىلى 65 جاسىندا اياق استىنان قايتىس بولىپ كەتتى. ءسويتىپ, قازاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى ءبىر تۇلعاسىنان كوز جازىپ قالدىق.

راحمەتوللا رايىمقۇلوۆ 1913 جىلى 11 مامىردا قازىرگى وزبەكستان اۋما­عىنا ءوتىپ كەتكەن بوستاندىق اۋدانى, قاراماناس اۋىلىندا دۇنيەگە كەلىپ­تى. 1929 جىلى ءتورت كلاستىق بىلىمى­مەن تاشكەنت قالاسىنداعى قازاق پەداگو­گيكالىق تەحنيكۋمىنا تۇسكەن. ونى 20 جاسىندا ءبىتىرىپ, تاشكەنت وبلىسىنىڭ جوعارى شىرشىق اۋدانىندا, ءوزى وقىعان مەكتەپتە مۇعالىم بولىپ ىستەگەن. ۇنەمى قوعامدىق جۇمىستارعا بەيىم, العىر جاس جىگىتتىڭ العاشقى ماقالالارى, اڭگى­مەلەرى اۋداندىق گازەتتە جارىق كورە باستايدى. سول قابىلەتىن بايقاعان باسشىلار ونى اۋداندىق «العا» گازەتىنىڭ رەداكتورلىعىنا تاعايىندايدى. سول كەزدەن باستاپ راحمەتوللانىڭ 45 جىلداي ءومىرى باسپاسوزبەن بايلانىستى بولدى.

22 جاسىندا تاشكەنت پەداگوگيكا ­ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ ەكى جىل وقيدى. 1937 جىلى 24 جاستاعى جىگىت الماتىداعى قازاقستان كوممۋنيستىك جۋرناليستەر ينس­تيتۋتىنا اۋىسىپ, ونى 1939 جىلى ۇزدىك ءبىتىرىپ شىعادى. ول ساياسي قۋ­عىن-سۇرگىن جىلدارىن كوزبەن كوردى, قوعام­دىق-ساياسي ومىرگە تاپتىق كوزقاراسپەن قارايتىن ۇستانىمدار ونى ۇنەمى ويلاندىراتىن. ءومىر مەن تەوريانىڭ قابىس­پايتىن تۇستارىن ءجيى بايقايتىن. بىراق «پارتيا سولداتى» دەگەن ۇعىم ونى تەجەپ كەلدى.

ينستيتۋتتى بىتىرگەن بويدا سول كەزدىڭ ءتارتىبى بويىنشا ارنايى جولدامامەن «ستالين جولى» (قازىرگى «قازاقستان ايەلدەرى») جۋرنالىنا جاۋاپتى حاتشى قىزمەتىنە قالدىرىلادى. بۇل ول كەزدە ۇلكەن سەنىم بولاتىن.

1941 جىلدىڭ ەرتە كوكتەمىندە «سو­تسيا­ليستىك قازاقستان» (قازىرگى «Egemen Qazaqstan») گازەتىنە اۋىسادى. ۇلكەن باسىلىمدا ونىڭ ۇلكەندى-كىشىلى ماتە­ريالدارى جارىق كورە باستادى. بىرنەشە ايدان سوڭ سوۆەت-گەرمان سوعىسى باستالدى دا راحمەتوللا اسكەري فورما كيۋگە ءماجبۇر بولدى. سول جىلى كۇزگە تامان لەيتەنانت شەنىندەگى ول مايدانعا الىنىپ, 1946 جىلدىڭ قاڭتارىنا دە­يىن بەس جىل اسكەر قاتارىندا بولدى. ول العاشىندا باتىس مايداندا, كەيىن شىعىس مايداندا ۇرىس قيمىلدارىنا قاتىسقان. مەملەكەتتىك ارحيۆتە ونىڭ مايدان دالاسىنان ولەڭمەن جازىلعان بىرقاتار حاتى ساقتاۋلى. ول دا ال­داعى ۋاقىتتا زەرتتەۋشىلەر نازارى­نان تىس قالماۋعا ءتيىس. پوليترۋك رايىم­قۇلوۆ ەسىمى ول قىزمەت ەتكەن پولك جاۋىن­گەر­لەرىنە جاقسى تانىس بولاتىن.

راحمەتوللا سوعىس اياقتالىپ, ەلگە ورا­لى­سىمەن قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە وچەرك جانە فەلەتون جانرلارىنان ءدارىس بەردى, سەمينار ساباقتارىن جۇرگىزدى. كەيىن «ارا» جۋرنالى اشىلعاندا ونىڭ رەداكتسيا القاسىنىڭ مۇشەسى بولىپ, ءوزى دە تالاي سىن-سىقاق, ءاجۋا جازعان. الايدا وزىنە قاتىستى جازبالارى ساراڭ.

راحمەتوللا اعا بىردە ءوزى بىلاي دەي­دى: ء«وزىڭ تۋرالى جازۋدان قيىن نار­سە جوق ەكەن. راسىندا, نە جازۋعا بولا­دى؟ ءبىر ءسوزدى باستاي بەرسەڭ-اق, ويىڭا مى­ناۋىڭ ماقتان ەمەس پە؟ – دەپ قۇلاعىڭا الدەكىم سىبىرلاپ تۇرعانداي, وزىڭنەن ءوزىڭ ۇيالاسىڭ دا, قالام-قاعازدى تاس­تاي بەرە, ورنىڭنان تۇرا جونەلگىڭ كەلە­دى. بىراق وسى كەزدە ءبىر كۇش سەنى جەل­كەڭ­نەن باسىپ ەرىكسىز وتىرعىزادى. جاز­باۋعا ءاددىڭ قالمايدى. ول كۇش – جازىپ بەرەيىن, جىبەرەيىن دەپ ۋادە ەتكەن ادا­مىڭ. ويتكەنى ول سەنىپ, كۇتىپ وتىر. ال­داۋعا حاقىڭ جوق». راحاڭ ءىس جۇزىن­دە شىنىمەن دە ءوزى تۋرالى جازۋعا مىر­زالىق تانىتپاعان. ونىڭ «وق تەسكەن بيلەت» سياقتى كەيبىر اڭگىمەلەرىنەن جاۋىن­گەرلەردىڭ ساياسي جەتەكشىسىنىڭ ىشكى تەبى­رەنىستەرىن, تولعانىستارىن اڭعارا­سىڭ. جاۋ تىلىنا بارلاۋعا اتتانىپ بارا جات­قان جاۋىنگەرلەرىن شىعارىپ سالىپ تۇرعاندا پولكتىڭ ەڭ باتىر, ايلاكەر بارلاۋشىسى سەرىك جانپەيىسوۆ وسالدىق كورسەتىپ: «جولداس اعا لەيتەنانت, بۇگىن وسى جورىقتان مەنى قالدىرىڭىزشى؟» دەگەن وتىنىشىنە سەلت ەتكەن الدەبىر ىشكى تۇيسىگىن سوعىس كەزىنىڭ قاتاڭ داعدىسى باسىپ كەتەدى. قايتارىپ تاستايدى. سول جاۋىنگەر سول تۇندە مەرت بولدى, جۇرە­گىنىڭ تۇسىنا قويعان بيلەتى مەن قالىڭ­دىعىنىڭ سۋرەتىن وق تەسىپ وتكەن.

«ادام جانىنىڭ ونداي ايان بەرەر ايعاعىن, بىلگىشتىگىن بۇل سوعىس تاجى­ريبەسى ۇيرەتىپ بىتكەن جوق پا ەدى, ءا؟ ەگەر سو زامات ونىڭ ءوتىنىشىن ورىنداي قويسام عوي, سەرجانت سەرىك جانپەيىسوۆ ءتىرى قا­لار ەدى. قاپ! ادام پسيحيكاسىنداعى سو­عىستىڭ ءوزى ۇيرەتكەن بۇل عاجاپ عىلىمدى بىلە تۇرا ەسكەرمەگەنىم زور قىلمىس!» دەپ وكىنەدى پولكتىڭ ساياسي جەتەكشىسى ارتىنان. وسىدان ءبىز اۆتوردىڭ جان تەبىرەنىسىن ۇققانداي بولامىز.

راحمەتوللا اعانىڭ قوعامدىق جۇمىس­تارعا بەيىمدىگى مەن جاۋاپكەرشىلىگى بىر­نەشە جىل كاسىپوداق سالاسىنىڭ قامى­تىن سۇيرەلەۋگە ءماجبۇر ەتتى. 1949-1953 جىلدارى پوليگرافيا جانە ءباس­پاسوز قىزمەتكەرلەرى كاسىپوداعى رەسپۋب­ليكا­لىق كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ قاتا­رىنان ەكى رەت سايلاندى. اقىرى شەنەۋ­نىكتىك قىزمەتتەن ءوزى سۇرانىپ, شىعار­ماشىلىق ورتاعا قايتىپ ورالدى. 1953-1961 جىلدارى «جۇلدىز» جۋرنالىندا جاۋاپتى حاتشى, «قازاق ادەبيەتىندە», ودان سوڭ قايتادان «جۇلدىز» جۋرنالىندا پروزا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدى. جاس دارىنداردىڭ ادەبيەتكە كەلۋىنە قامقورلىق جاسادى. راحاڭنىڭ قامقورلىعىن كورگەن سونداي جانداردىڭ ءبىرى, قازىرگى قازاق ادەبيەتىنىڭ كلسسيگى دۋلات يسابەكوۆ ءوزىنىڭ 1966 جىلى ادە­بيەت­تەگى العاشقى قادامىن بىلاي دەپ ەسكە الادى:

24 جاسىمدا اسكەردە ءجۇرىپ «گاۋھار­تاس­تى» جازىپ كەلگەنىمدە, «جۇل­دىز» جۋرنالىنىڭ پروزا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋ­شىسى ەكەن ول كىسى. ول كەزدە ەشكىمدى تا­نى­مايمىن. الىپ باردىم, بەردىم. «جا­­رايدى, تاستاپ كەت», دەدى. ول كەزدە مەن سياقتى جاستار تولىپ جاتىر عوي. بىق­پىرت. م.اۋەزوۆتەن باسقا كلاسسيك­تەرىمىزدىڭ ءبارى ءدىن امان. رومان جازسا, بەس-التى نومىرگە ءبىر-اق كەتەدى. «جۇل­دىز» جالعىز جۋرنال, سولاردان بوسامايدى. قازىرگىدەي گازەت-جۋرنال كوپ ەمەس ول كەزدە. «لەنينشىل جاس», «سوتسياليستىك قازاقستان» اڭگىمە باسپايدى. «قازاق ادەبيەتى» گازەتى دە ۇلكەندەردەن ارتىلمايدى. اندا-ساندا بولماسا, جاستاردى كوپ بەرمەيدى.

ءسويتىپ جۇرگەندە, راحاڭ ىزدەپتى. باردىم. ول كەزدە ادام تابۋ قيىن. بار­سام, ورنىنان تۇرىپ, بەتىمنەن ءسۇيدى. «اينالايىن, قۇتتىقتايمىن! كەرەمەت پوۆەست جازىپسىڭ, كوزىمە جاس الدىم. مۇنى ەندى سىربايعا بەرەمىن. ول كىسى ماقۇلداسا, جۋرنالعا شىعاسىڭ. جاس­تاردى كەزەكسىز شىعارايىق دەپ ايتىپ كورەمىن», دەدى. سىرباي ماۋلەنوۆ «جۇلدىزدىڭ» باس رەداكتورى. سودان قالتىراپ, سىرباي اعانىڭ وقۋىن كۇت­تىك. ءبىر كۇنى راحاڭ سىرباي اعا شاقىرعا­نىن ايتتى. بارسام, داۋىسى گۇرىلدەپ وتىر ەكەن. ول كىسى دە بەتىمنەن ءسۇيىپ: «مىنانداي پوۆەست جازعان ەكەنسىڭ, اينالايىن. مەن مۇنى «دوسىل» عىپ جىبەرەمىن», دەدى. «دوسىل» دەگەن كەتكەن جۋرنالدىڭ ىشىنەن ءبىر ماتەريالدى الىپ تاستاپ, ورنىنا سالادى. جۇرەگىم جارىلا قۋاندىم. وسىلاي «گاۋھارتاس» شىققان ەدى. سودان كەيىن ءبىز اعالى-ءىنىلى بوپ ارالاسىپ كەتتىك».

راحاڭ 1971 جىلدان قازاقستان جازۋ­­­­شىلار وداعى جانىنداعى كور­كەم ادە­­­بيەتتى ناسيحاتتاۋ بيۋروسى ديرەك­تورى­نىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت ىستەدى. بۇل كەزدە قالامگەردىڭ «ۋادە», «كوكجال», «جاسىل بەلەس», «تۇيەلى ادام», «بالداقتى ادام», «بولاتتىڭ سىنىعى», «قارا جورعا» سياقتى رومان, پوۆەستەرى جارىق كورىپ, كادىمگىدەي تانىمال بولعان كەزى. دراماتۋرگياعا دا اتسالىستى. ونىڭ شىعارماشىلىعىن ارىپ­تەستەرى جوعارى باعالايتىن.

راحاڭ اۋدارما سالاسىندا سادريددين ءاينيدىڭ «بۇقارا» تريلوگياسىنىڭ ەكى كىتابىن قازاق تىلىنە اۋداردى. ءوزىنىڭ دە بىرقاتار تۋىندىسى ورىس تىلىنە اۋدا­رىلعان. جاۋىنگەرلىك وردەن-مەدالدارىنا قوسىمشا ۇكىمەتتىك بىرنەشە وردەن, مەدالدارمەن ماراپاتتالعان بولاتىن.

ۋاقىت دەگەن ۇلى كۇش ادەبيەت سالاسىنا دا ءوز قولتاڭباسىن قالدىرىپ جا­تادى. راحمەتوللا رايىمقۇلوۆ ءوزى ءومىر سۇرگەن كەزەڭدە الدىڭعى قاتارلى قالام­گەرلەردىڭ ءبىرى ەدى. ونىڭ كىتاپتارى ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولدى. ال قازىرگى زاماندا ونىڭ شىعارمالارى وقىرمان كوڭىلىنەن شىعا ما؟

جامبىل اتىنداعى قالالىق جاسوس­پى­رىمدەر كىتاپحاناسىندا قولىما جازۋشى راحمەتوللا رايىمقۇلوۆتىڭ «جا­سىل بەلەس», «بالا جىگىت» كىتاپتارى, تاڭ­دامالى شىعارمالارىنىڭ ءۇش توم­دىعى ءتيدى. وقىدىق, ريزا بولدىق. كەي­بىر كىتاپتارىن بۇرىن دا وقىعانبىز. كور­نەكتى قالامگەردىڭ شىعارمالارى وتكەن عا­سىردىڭ باسى مەن ورتا تۇسىنداعى وڭ­تۇستىك وڭىردەگى قازاق اۋىلدارىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن, قوعام ومىرىندە ورىن ال­عان قۇرىلىمدىق وزگەرىستەر مەن قۇن­دىلىقتار قايشىلىعىن جان-جاقتى بەينەلەيدى. جازۋشى قاي كەزدە دە, قانداي جاعدايدا دا ادىلدىك, ىزگىلىك كۇشتەرىنىڭ شەشۋشى ماڭىزعا يە ەكەندىگىن ءومىردىڭ ناقتى مىسالدارىمەن كورسەتەدى.

ايتالىق, «بالا جىگىت» پوۆەسىندە ۇجىمداستىرۋ كەزەڭىن ارقاۋ ەتە وتىرىپ, كەڭەستىك شارۋاشىلىقتار قۇرۋعا بەلسەنە اتسالىسقان جاستار ءومىرىن كورسەتەدى. ولاردىڭ جاڭالىققا, جاڭا داۋىرگە دەگەن قۇلشىنىستارىن سۋرەتتەيدى. موينىنا اۋداننان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ باسشىلىعىنا قۇپيا پاكەت جەتكىزۋ جۇكتەلگەن سەيىت ازعانتاي ۋاقىت ىشىندە تالاي وقيعاعا ۇشىرايدى. بىراق تاپسىرمانى قالتقىسىز ورىنداپ شىعادى. ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىم جاس جىگىتتىڭ ازامات رەتىندە قالىپتاسۋىنا جول اشادى. قالامگەردىڭ باستى ەرەكشەلىگى ءوزى ءومىر سۇرگەن كەزەڭنىڭ كارتيناسىن اينىتپاي بەرەدى, ءدال سۋرەتتەيدى.

ايتالىق, «جاسىل بەلەس» پوۆەسىندە كولحوز باسقارىپ جۇرگەن الاياق اسىل­بەكتىڭ وبرازىن بىلاي كورسەتەدى. اسىل­بەك سول ءبىر كەزدى جاقسى پايدالانىپ, مال-م ۇلىككە قارق بوپ, بەلشەسىنەن باتتى. بۇرىن كەمپىردىڭ اۋزىنداي ءبىر ءتىس جوق شۇڭىرەيگەن ۇرتى از كۇننىڭ ىشىندە التىن تىسكە تولىپ شىعا كەلدى. تۇلكىنىڭ كوزىندەي ۇرى جانارى شاتىناپ, بەتىنە ادام قاراتپاي, ءبىر اۋىز سوزگە كەلگەن قاراپايىم ساۋاتسىز قازاقتى قامشىنىڭ استىنا الىپ, قان جوسا ەتەتىندى شىعاردى. قيت ەتسە بولدى: «ەسىڭدە بولسىن, ءبىر جەر­گە بارىپ ارىز ەتسەڭ, باي-كۋلاكتار تىزىمىنە قوسامىن دا, ءوزىڭدى اباقتىعا تىققىزىپ قويامىن», دەپ كىجىنەتىن.

«تۇيەلى ادام» پوۆەسىندە كەشەگى باي­دىڭ تۇقىمى قۇرباننىڭ اكەسىندەي اداممەن تەكەتىرەسى ءسوز ەتىلەدى. سەيىتتىڭ اكەسى توقاتاي ءومىر باقي قۇرباننىڭ اكەسى ءتىسپايدىڭ مالىن باقتى. كامپەسكە كەزىندە ءتىسپايدىڭ قىزىل قوسپاعى بۇعان بۇيىردى. سونى ءمىنىپ جۇرگەنىنە وشىككەن قۇربان ءوش الماق بولادى. العاشىندا باندىلارعا قوسىلماق بولعان ويى جۇزە­گە اسپاي قالعان سوڭ ءىنىسى كەنجەعۇلدى, قارا نيەت سەرىكتەسى قاراناردى ەرتىپ ءتۇن ىشىندە توقاتايدىڭ جولىن توسادى. كەنجەعۇل بولسا توقاتايدىڭ جال­عىز ۇلى سەيىتپەن دوس ەدى. تاپتىق ۇستا­نىمدار مەن كوزقاراس ولاردىڭ اراسىن اجىراتىپ جىبەرگەن. جول توسىپ جۇرگەن قارا نيەتتىلەر جىندىسايدا دەگەندەرىنە جەتەدى. قۇربان توقاتايدىڭ قاق ماڭدايىنان ۇرعاندا قارانار وتكىر قىلىشىن سەرمەپ قالىپ قارتتىڭ موينىن باۋداي قيىپ تۇسەدى. بازاردان تۇندەلەتىپ قايتقان توقاتايدىڭ قورجىنىنان شىققان اق ماتامەن جانسىز دەنەنى تۇيەگە تاڭىپ تاستايدى. ەلەسكە اينالعان تۇيەلى ادام پوۆەستىڭ ءار تۇسىنان ەلەستەي كورىنىس بەرىپ جاتادى.

بۇل كادىمگى امەريكالىق ماين ءريدتىڭ «باسسىز سالت اتتى» رومانىن ەسكە تۇسى­رەدى. بىراق ماين ريدتە وقيعا ماحاببات جەلىسىنە قۇرىلسا, راحمەتوللا رايىم­قۇلوۆتا وقيعا تاپ كۇرەسىنەن ۋشىعادى. بۇل تۇستى اۆتور بىلاي سۋرەتتەيدى: «ولار قازىر وزدەرىنەن ەداۋىر ۇزاپ كەتكەن تۇ­يەلى ادام سوڭىنان دىبىستارىن بىل­دىر­مەي بارا جاتتى. ءتىسىن قايراپ, ىشتەي قاتۋلانىپ العان قۇربان عانا كەيدە كۇبىرلەپ سويلەپ قويادى. ء«بىرىڭدى جايراتتىم. پالەم, سەيىت, ەندى سەن دە يمانىڭدى ايتا بەر. بۇگىن اكەڭ بارعان جەرگە سەنى دە جىبەرەمىن!» دەيدى ول كىجىنىپ».

بىراق ءتۇن قاتقان قاراقشىنىڭ جولى بولمادى. جۇرەگى قاعىپ ەلەگىزىپ جاتقان سەيىت تەرەزە الدىنان كولبەڭدەگەن بىرەۋدى بايقاپ قالدى. ءوزىن ولتىرۋگە كىرگەن بىرەۋمەن ارپالىسا كەتىپ, وعان بوي بەرمەدى. القىن-جۇلقىن توبەلەس ۇزاققا سوزىلدى. اقىرى اۋىلداستارىنىڭ كومە­گىمەن قاراقشى ۇستالىپ بايلاندى.

بۇل ساتتەن كەيىنگى احۋالدى جازۋشى ەكسپرەسسيۆتى ديالوگتەرمەن بىلاي بەرەدى:

– قۇربان قولعا ءتۇستى. بىراق توقاتاي­دى و دا ءولتىرىپ كەلگەن ەكەن!

– جولدا جولىقتىرىپتى!

– تۇيەگە بايلاپ جىبەرگەن كورىنەدى!

– وزدەرى ۇشەۋ بولسا كەرەك! قۇرباننان باسقاسى قاشىپ كەتىپتى!

– ە, قۋعان ءوزىمىز ەمەس پە؟ جامالدىڭ اكەسى ايعاي ساپ مىلتىق اتپاعاندا قيىن-اق بولاتىن ەكەن!

– زاڭعار نايساپتار-وي!

– قاپ, ولاردى دا ۇستاۋ كەرەك ەدى دە!..

اۆتور ديالوگتەردى ۇتىمدى پايدالانۋ ارقىلى شىعارمانىڭ سيۋجەتتىك شەشىمىن تولىقتاي كورسەتىپ بەرەدى. وقي­عانىڭ نەمەن اياقتالعانىن دا وسى ديالوگتەر ايقىن كورسەتىپ تۇر. وسىدان اۆتوردىڭ جازۋشىلىق ونەردى جان-جاقتى مەڭگەرگەنىن بايقايسىڭ.

كىتاپتا زامان الماسقان تۇستا ورىن العان وزگەرىستەر, ەتنوگرافيالىق كارتينالار دا بوي كورسەتەدى. وتكەن عاسىر­دىڭ وتىزىنشى جىلدارىنداعى وقيعالار شىنىمەن دە تارتىستى. ايتالىق, «جى­لاننىڭ ءزارى» اتتى تاراۋىندا ارقان ۇستىندە ويىن كورسەتەتىن دارشىلار ونەرى تۋرالى, 8 ناۋرىز مەرەكەسى قارساڭىندا وزبەك ايەلدەرىنىڭ باسىنداعى پارانجىسىن وتقا تاستاعانى ەرەكشە ءبىر شى­نايىلىقپەن بەرىلگەن. اۆتوردىڭ ءسوز ساپتاۋىندا قازاقيلىق باسىم. جەرگىلىكتى جەردىڭ ءتىلىن, سويلەۋ ەرەكشەلىكتەرىن قاز-قالپىندا بەرەدى. تۇتاستاي العاندا اۆتور شىعارمالارىندا قازاقتىڭ ۇلتتىق مىنەز-قۇلقىن اينىتپاي كورسەتەدى. وتان­شىلدىقتى العا تارتادى.

بۇگىنگى تاۋەلسىزدىك تۇسىندا كەڭەستىك كەزەڭنىڭ كورنەكتى قالامگەرى «راحمە­تول­لا رايىمقۇلوۆتىڭ شىعارماشى­لىعى قانشالىقتى قۇندى؟ ونىڭ جازعان دۇنيەلەرى بۇگىنگى جانە كەلەر ۇرپاق سۇرا­نىسىنا جاۋاپ بەرە الا ما؟» دەگەن سۇراق الدىمىزدان كولدەنەڭدەيدى. راس, ول ءوزى مۇرات تۇتقان, بارىنشا سەنگەن قوعامىنىڭ وكىلى رەتىندە سول كەشەگى سوتسياليستىك رەاليزم تالابىمەن قالام تەربەدى. بىراق ونىڭ «بالا جىگىت», «جاسىل بەلەس», «تۇيەلى ادام», «بالداقتى ادام», «سۋرەتشى», «قارا جورعا» سياقتى رومان-پوۆەستەرىنە قاراساڭىز تەك تاپتىق قاقتىعىستارمەن شەكتەلىپ قالمايدى. وندا قالامگەر ماحاببات پەن ز ۇلىمدىق, ىزگىلىك پەن يمانسىزدىق, جاڭاشىلدىق پەن ەسكىشىلدىك سياقتى ماڭگىلىك تاقى­رىپتاردى شىعارماشىلىعىنا سيۋجەت­تىك ارقاۋ ەتەدى. ءوزى ءومىر سۇرگەن, ءوزى كۋا بولعان كەزەڭدى قاز-قالپىندا كورسە­تە­دى. ىزگىلىكتىڭ ز ۇلىمدىقتى جەڭەتىنىنە كوزىڭدى جەتكىزەدى. قالامگەردىڭ باستى ولجاسى دا, باستى ارتىقشىلىعى دا وسىندا. سوندىقتان دا رايىمقۇلوۆ شىعارماشىلىعىن جاس ۇرپاق ءۇشىن دە, كەلەر ۇرپاق ءۇشىن دە ادەبي قۇندىلىق رەتىندە باعالاعان ورىندى.

تاعى ءبىر ەسكەرەتىن تۇس اۆتور­دىڭ عۇمىرناماسىندا دا, شىعارما­شى­لى­عىندا دا اقتاڭداق تۇستار كوپ. زەرت­تەيتىن تۇستار بارشىلىق. ماسەلەن, 1941 جىلى «سوتسياليستىك قازاقستان­دا» ىستەپ جۇرگەن كەزىندە سوۆەت-گەرمان سوعى­سى باستالىپ, مايدانعا كەتەدى. سو­دان تەك 1946 جىلى عانا ەلگە ورالادى. ونىڭ مايدان جولدارى, سوعىس جىل­دارى جازعان دۇنيەلەرى بەلگىسىزدەۋ. مەم­­لەكەتتىك ارحيۆتە مايداننان ولەڭ­مەن جازعان حاتتارى بار دەيدى. قالام­گەر­دىڭ جاستىق شاعى, سوۆەت-گەرمان سوعى­سىنا قاتىسۋى, كورگەن-تۇيگەندەرى تۋرالى جازبالارى ءالى كۇنگە بەيمالىم. سو­عىستان كەيىنگى جىلداردا ونىڭ قازاق باس­پاسوزىندە جاريالانعان اڭگىمەلەرى, سىن-سىقاقتارى, دراماتۋرگيالىق شى­عار­­مالارى ءالى تولىق جينالعان ەمەس. وسىنىڭ ءبارى تەرەڭ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتتەرىندە, ادەبيەت ينس­تيتيتۋتىندا وسى تاقىرىپقا ارنايى جاس زەرتتەۋشىلەردى تارتقان دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن. رايىمقۇلوۆتانۋ شارۋالارى قولعا الىنۋى كەرەك. ارنايى ون تومدىعى شىعارىلسا وتە ورىندى بولار ەدى.

كەڭەستىك سوتسياليستىك رەاليزم ءادىسى ءومىر قۇبىلىستارىن تەك تاپ كۇرەسى تۇر­عىسىنان كورسەتۋدى تالاپ ەتكەنى­مەن, جازۋشى راحمەتوللا رايىمقۇلوۆ ول شەك­تەۋ­گە قامالىپ قالمايدى. قالامگەر ماحاب­­بات پەن ز ۇلىمدىق, ىزگىلىك پەن يمانسىز­دىق, جاڭاشىلدىق پەن ەسكىشىلدىك سياقتى ماڭگىلىك تاقىرىپتاردى مايەگىمەن ولجالاپ, سيۋجەتتىك ارقاۋمەن شەبەر بايلا­نىستىرادى. اسىرەسە كەيىپكەر وبرازدارىن اشۋدا تىڭ ءادىس-تاسىلدەردى ۇتىمدى پايدالانادى. جازۋشى شىعارماشىلىعى ءوزى ءومىر سۇرگەن, ءوزى كۋا بولعان كەزەڭدى قاز-قالپىندا كورسەتۋىمەن قۇندى. سون­دىقتان قالامگەر كىتاپتارى بۇگىنگى وقىر­مان ءۇشىن دە ولجا بولارى انىق.

مارات توقاشباەۆ,

جازۋشى