گرەك-ريم كۇرەسىنەن الەم, ەۋروپا جانە ازيا چەمپيونى, قوس وليمپيادانىڭ جۇلدەگەرى داۋلەت تۇرلىحانوۆتىڭ وليمپيادا كىلەمىندەگى ەرلىگى تۋرالى.
1988 جىلدىڭ كۇزى. بۇل كەزدە داۋلەت تۇرلىحانوۆ كەڭەس وداعىنىڭ قاتارىنان ءۇش مارتە چەمپيونى, ەۋروپا چەمپيوناتىنىڭ جانە الەم كۋبوگىنىڭ جەڭىمپازى.
ال مىنا ساپاردىڭ ءجونى بولەك. الدا – وليمپيادا دۋى. حاباروۆسكىدەن سەۋلگە ۇشىپ كەلگەن بەتتە-اق وليمپيا ويىندارىنىڭ تىنىسى ايقىن سەزىلدى. قالا كوشەسىندە سەڭدەي سوعىلىسقان حالىق. قادام باسساڭ – وليمپيادانىڭ بويتۇمارى.
وليمپيادا قالاشىعىنا جەتكەن بويدا, كىدىرمەي تىركەلگەن بالۋاندار بولمەلەرىنە ورنالاستى. ويىندا ەشتەڭە جوق, جۋىنىپ-شايىنىپ, زاتتارىن ىڭعايلاستىرا باستاعانى سول ەدى, الدەكىم ەسىكتى قاقتى.
داۋلەت ەسىككە جەتكەنشە, اقسيا ك ۇلىپ كورەي بالۋانى كيم ەن نامنىڭ كىرىپ كەلگەنى. بۇل اڭ-تاڭ. ادەتتە سىرالعى قارسىلاستار كىلەمگە شىققانشا بەتتەسپەۋگە تىرىسادى.
بۇلار حانگو وزەنىن جاعالاپ كەلە جاتىر. تىعىرشىقتاي كيم ەن نام وڭ قولىن داۋلەتتىڭ يىعىنا ارتقان.
– جۇرەگىم بىردەڭەنى سەزەتىن سەكىلدى, – دەدى كيم وزەننەن كوز الماعان كۇيى, – فينالدا ەكەۋىمىز كۇرەسەتىن شىعارمىز.
– بۇعان دەيىن كەزەك جىعىستىق. جولىمىز تاعى ءتۇيىسىپ جاتسا, بەلدەسىپ كورەمىز دە. ءبىزدىڭ حالىقتا «ەر كەزەگى ۇشكە دەيىن», دەگەن ءسوز بار. بۇل جولى قايسىمىزدىڭ باعىمىز جانسا, سول ادام تاريحتا قالادى. – داۋلەتتىڭ ءسوزىن قولما-قول تارجىمالاعان ءتىلماش «سەن نە دەيسىڭ؟» دەگەندەي, جەرلەسىنەن كوز الار ەمەس.
– سەۋلدە ءوز ۇيىڭدەگىدەي كۇرەسەسىڭ. بىلتىر قىستا وسىندا مەنى وڭدىرماي بۇكتەدىڭ. مەنەن كەيىن الەم چەمپيونى سالۋمياەكيدى قايتا ۇستاسپايتىنداي قىلدىڭ.
داۋلەت ۇندەگەن جوق. ايتسە دە كورەي جىگىتىنىڭ مىنا ءسوزى كوپ جايدى ۇقتىرعانداي. كيم ەن نام بۇدان سەسكەنەتىن سەكىلدى.
ءبىر ءسات ۇشەۋىنىڭ دە نازارى حانگوعا اۋدى. وزەننىڭ اعىسى باياۋ. قاراپ تۇرا بەرسەڭ – وي تيەگى اعىتىلا تۇسەتىندەي. جاعادا كولدەنەڭ جاتقان ءبىر ساباق ءجىپ جوق. قيعاشتاي تۇسكەن كۇن ساۋلەسىنەن كۇمىستەي جارقىراعان وزەن داۋلەتتى قاتتى ءسۇيسىندىردى.
...بۇل جىگىتتى العاش رەت 1987 جىلى الەم چەمپيوناتىندا كوردى. قارا كۇشكە باي, جىلدام بالۋان مۇنىڭ نازارىن بىردەن اۋدارعان. كىلەمگە شىققاندا اش بۋراداي قۇتىرىپ كەتەدى ەكەن. ەكەۋى ءبىر توپتا بەلدەسىپ, توپتىق باسەكەنىڭ سوڭعى كۇنى بەتتەستى. قاي جىققانى الەم چەمپيوندىعى ءۇشىن كۇرەسپەك. جىعىلعانى ءۇشىنشى ورىنعا تالاسادى.
«كورەيمەن كوپ تىرەسپە. شاماڭ جەتكەنشە سىلكىلەپ, ەسىن جيعىزباۋعا تىرىس. ايتپەسە, كۇشى باسىمداۋ. بىراق ءادىس-ايلا جاعىنان سەنەن اسپايدى», – دەدى كسرو قۇراماسىنىڭ باس باپكەرى گەننادي ساپۋنوۆ تاڭەرتەڭگى استىڭ ۇستىندە.
ارادا ءبىر ساعاتتاي وتكەندە كسرو قۇراماسىنىڭ باپكەرى گەورگي ۆەرشينين بوي قىزدىرۋعا شاقىردى. مۇنىڭ قاپەرىندە ەشتەڭە جوق. ۆەرشينيننىڭ ايتقانىن ەكى ەتپەي, ادىستەردى مۇقيات پىسىقتاي باستادى. انە-مىنە بەلدەسۋگە تۇسەتىن شىعارمىن, دەگەن. كىلەمگە شىعاتىن ءتۇرى جوق.
ۆەرشينين ءبىراز دەمالدىرىپ, قايتا شاقىردى. داۋلەت ءۇش-ءتورت مينۋتتا قارا تەرگە مالشىندى. قىرسىققاندا ءدال وسى ساتتە كىلەمگە شىعارماسى بار ما.
شالا-شارپى ءسۇرتىنىپ, ەنتىگىن باسىپ ۇلگەرمەي كيم ەن ناممەن ۇستاسا كەتتى. كورەي تىڭ, بۇل ەكى-ءۇش جۇلقىسقاندا سىر بەرىپ قويدى. بۇرىن جامباسقا ىلىككەندى قۇتقارمايتىن داۋلەت بۇل جولى بار قايراتىن تانىتا الماي, 5:7 ەسەبىمەن جەڭىلىس تاپتى. سول ساپار قولا جۇلدەنى قاناعات تۇتقان.
سويتسە, ساپۋنوۆ ساتسىزدىكتىڭ سىرىن ايتقىزباي-اق بىلگەن ەكەن.
– سەنىڭ سولاقايلىعىڭنان قانداي شەبەردىڭ باعى بايلاندى, – دەدى ول ۆەرشينينگە قاتتى كەيىپ. – قاپ, ساعان بەكەر سەنگەن ەكەنمىن. قۇرامانى پالەن جىل باپتاپ ءجۇرىپ, داۋلەتكە كەلگەندە جاڭىلعانىڭ قالاي؟ تۇرلىحانوۆ كىلەمگە قالجىراپ شىقتى. بۇعان ول ەمەس, سەن كىنالىسىڭ. ايتپەسە الەم چەمپيونى سالۋمياەكيدەن, كۇمىس جۇلدەگەر كيم ەن نامنان ءبىزدىڭ داۋلەت الدەقايدا مىقتى. بۇعان كۇماندانساڭ, ونىڭدى ايت: داۋلەت كەلەسى سىندا ەكەۋىن قاتارىنان جىقپاسا, مەن باس باپكەرلىكتەن ءوز ەركىممەن كەتەيىن. ساعان كەرەگى وسى ما؟
ايتسا ايتقانداي, اراعا اي سالىپ سەۋلدىڭ تورىندە, «سانگمۋ» سپورت سارايىنداعى حالىقارالىق باسەكەدە الدىمەن كيم ەن نامنىڭ ەكى اياعىن اسپاننان كەلتىردى. كورەي جانكۇيەرلەرى جەرلەس بالۋاندى قانشا كوتەرمەلەگەنىمەن, داۋلەت ساسقان جوق. كيمدى جامباسقا ەكى مارتە سالدى, كەۋدەدەن اسىرا لاقتىردى, اش بەلدەن قاپسىرعان بويدا قاتارىنان ءۇش رەت اۋناتىپ تاستادى. الەمنىڭ ەكىنشى جۇلدەگەرىنىڭ ءوز تىلەۋلەستەرىنىڭ كوز الدىندا ابدەن سىلىكپەسى شىقتى.
ەرتەڭىندە سالۋمياەكيدى ودان بەتەر ەسەڭگىرەتتى. گەننادي ساپۋنوۆتىڭ ريزا بولعانى سونداي, داۋلەتتى كىلەمنەن كوتەرىپ اكەتتى. كورەي جانكۇيەرلەرى بۇل كوزدەن تاسا بولعانشا تىك تۇرىپ قول سوققان. كيم الگىندە «سەۋلدە ءوز ۇيىڭدەگىدەي كۇرەسەسىڭ», دەگەندى وسى جارىسقا قاراتىپ ايتقان ەدى.
...وليمپيادا الاۋى تۇتاندى. سان حالىقتىڭ سان مىڭ ءدۇلد ۇلى كورەي جەرىنىڭ بەلىن تالدىرا قيقۋعا باستى.
جەرەبە داۋلەت پەن كيمنىڭ جولىن ەكىگە ايىردى. بىراق ەكەۋى دە سۇرىنبەگەن جاعدايدا ءبارىبىر بەتتەسەتىندەرى انىق.
داۋلەت ءشۇۋ دەگەندە يران بالۋانىن, ىلە-شالا فرانتسۋز جىگىتىن سول جامباسقا سالىپ تازا جىقتى.
ءۇشىنشى كەزەكتە ەۋروپا چەمپيونى چەح زەماننىڭ جولىن كەستى. زەمان – ايلالى, اككى بالۋان. وڭاي الدىرعان جوق. وڭتايلى ءادىسى – كەۋدەدەن اسىرا لاقتىرۋ ەكەن. ەكىنشى كەزەڭدە داۋلەت زەماننىڭ ىرقىنا كونگەندەي سىڭاي تانىتتى. چەح بالۋانى جويقىن كۇشپەن جۇلقا تارتقانى سول ەدى, وسىنى دىتتەگەن داۋلەت شالقايا بەرگەن زەماندى كەۋدەدەن باستى دا قالدى.
ەكىنشى كۇنى تۇرىك, شۆەد, ۆەنگر بالۋاندارىنان كۇشى مەن ايلاسىن اسىرعان داۋلەت ءوز توبىنان جەكە-دارا شىقتى. انا توپتان كيم ەن نام اۋپىرىمدەپ وزدى. كيم مەن پولياك تراچ يتجىعىس تۇسكەن ەدى. تورەشىلەر ەكەۋىنە دە ءۇش-ۇشتەن ەسكەرتۋ جاساپ, جەڭىستى كورەي بالۋانىنا الىپ بەردى.
مۇنىڭ ءبارىن كوزىمەن كورگەن داۋلەت ويعا باتتى. كيمدى ۇپاي سانىمەن ۇتام دەۋ بەكەر. ۇتۋىن ۇتارسىڭ-اۋ, تورەشىلەر كىلەم يەسىنە جاقتاسسا شە؟.. جاقتاساتىندارى ايدان انىق. سەبەبى كورەي جۇرتىنىڭ بوز كىلەمدەگى جالعىز ءۇمىتى – وسى كيم ەن نام. فينالدىق بەلدەسۋدى كورۋگە وڭتۇستىك كورەيانىڭ پرەزيدەنتى ارنايى كەلەدى دەگەندى ەستىگەلى ءتىپتى مازاسى جوق.
مۇنىڭ كوڭىل كۇيىن ءدوپ باسقان گەننادي ساپۋنوۆ ءالسىن-ءالسىن «ساسپا», دەپ قويادى.
«تىم قىزبالانباي, سابىرمەن كۇرەسۋ كەرەك, – دەپ ءتۇيدى كىلەمگە كەلە جاتىپ. – كيم دە مازادان ايىرىلعان شىعار».
«سانگمۋدا» ينە شانشار ورىن جوق. بۇل كىلەمنىڭ قىزىل بۇرىشىنا جەتە بەرە قالىڭ جانكۇيەرگە باس ءيىپ, سالەم بەردى. ءزاۋلىم ساراي تەڭىزدەي تولقىپ كەتتى. جانىنداعى گەننادي ساپۋنوۆتان باسقا ەشكىمدى اجىراتىپ بولمايدى.
انە, شالقاق باسىپ كيم ەن نام كەلەدى. جاۋىرىنى قاقپاقتاي, كەۋدەلى. بۇلشىق ەتتەرى بىلەۋ-بىلەۋ. بۇعان قاراعاندا ءىرى, ەڭسەلى.
«سانگمۋ» تەڭسەلىپ تۇرعانداي كورىندى داۋلەتكە. كيم قوس قولىن كوككە سەرمەپ ەدى, مىڭ سان كورەي ءبىر ادامداي دۋ ەتە قالدى. داۋلەت ودان سايىن تىقىرشي ءتۇستى. جۇرەگى اۋزىنا تىعىلىپ تۇر.
بالۋان ەڭكەيە بەرە – تۇلكى, شالقايا بەرە – ءبورى دەمەكشى, قول الىسا سالا, اڭدىسۋعا كوشكەن. كيم جاقىنداتار ەمەس. قاپىسىن تاۋىپ بىلەزىك تۇستان شاپ بەرەم دەگەندە, اناۋ كوز ىلەسپەس قيمىلمەن ساۋساعىنىڭ ۇشىن مىتىپ جىبەردى. ءوزى قوس قولىن بىلەزىكتەن تومەن جۇقالاي وراپ الىپتى. ساۋساقتارى مەن باس بارماعى عانا اشىق. ۇستاعان جەرىم ۋىسىمدا كەتسىن, شەڭگەلىمدى اياماي سالام دەگەنى. كۇرەستىڭ زاڭىنا قايشى. بىراق فينن تورەشىسى لاسسي تويۆولا كورمەگەن سىڭاي تانىتىپ ءجۇر. بۇل سول يىقتى العا سالىپ, تاعى ۇمتىلعان. كيم تايقىپ كەتتى. جاي قاشپاي, قوس قولىنىڭ ۇشىن ءوشى كەتكەندەي قاتتى بۇراپ قالدى. مۇنىڭ جانى كوزىنە كورىنگەن. بىراق سىر الدىرعان جوق.
اۋەلدە اڭعارماعان ەكەن: كيمنىڭ دەنەسى جىلت-جىلت ەتەدى. مايلاپ العاننان ساۋ ما ءوزى؟.. وسىلاي ويلاپ ۇلگەرگەنشە, كورەي بالۋانى بەلگە اتىلدى. بۇل وڭ جاعىنا بۇلت ەتە قالدى دا, سول قولدى قولتىققا سالعان. بىراق قولى سۋسىپ كەتتى. «كيم دوس, مۇنىڭ قالاي؟» كورەيدىڭ ءۇستى-باسىن مايلاپ شىققانىنا ەش كۇمانى قالمادى. قانى باسىنا تەۋىپ, قاتتى قاھارلانعان داۋلەت سول قولىمەن كيمدى جەلكەدەن تۇقىرتا تارتىپ, وڭ قولدى قولتىقتىڭ استىنا بويلاتا سالعان بويدا سىلكىپ-سىلكىپ جىبەرگەن. قابىلانداي قايراتتى كيم بۇگىلىپ بارىپ ارەڭ تۇزەلدى.
ءبىر كەزدە تورەشى اتويلاپ جۇرگەن داۋلەتكە ەسكەرتۋ بەردى. ءىشى قان جىلاعان ول كيمدى وقتى كوزىمەن ءبىر اتىپ, ەتپەتىنەن جاتتى. تۇرلىحانوۆتى تۋ سىرتىنان قاپسىرا قۇشاقتاپ, اششى ىشەكشە سوزعىلاعان كورەي بالۋانى اۋناتا العان جوق. فينن تورەشىسىنىڭ كىلەم يەسىنە تىڭ كەزىندە ۇپاي اپەرسەم دەگەن ويى ىسكە اسپادى.
...كىلەمگە تاس كەنەشە قادالعان كيم بەلگە جابىسقان مۇنى توبىقتان تەۋىپ الەك – تابان تىرەۋگە مۇرشا بەرەر ەمەس. كلاسسيكالىق كۇرەستىڭ ءتارتىبى بويىنشا تورتتاعانداعان بالۋاننىڭ بۇلاي ەتۋگە حاقىسى جوق. قارسىلاسىڭا اياق سىلتەدىم دەگەنشە – كىلەمنەن قۋىلدىم دەي بەر. بىراق تويۆولا كوپە-كورنەۋ كورمەگەنسيدى. كىلەمنەن ءۇش-ءتورت ادىم جەردە قاز-قاتار جايعاسقان قازىلار القاسى دا دىم بولماعانداي, ماڭعاز وتىر.
ادىلەتسىزدىك جۇرەگىن تىلگىلەگەن داۋلەت كيمدى كىلەمنەن ج ۇلىپ الدى دا, اۋناتىپ تاستادى – ءبىر ۇپاي! وسى ساتتە ەلەكتروندى قوڭىراۋ بەزەك قاعا جونەلدى – ءبىرىنشى كەزەڭ ءتامام.
– «اتويلاپ ۇتپاساڭ بولمايدى, – دەدى گەننادي ساپۋنوۆ ارقاسىنان قاعىپ. – تورەشىنىڭ ارسىزدىعىنا جۇيكەڭدى قۇرتپا. قايتا قايراتتانا ءتۇس. ءسال بوساساڭ – ەسكەرتۋى ءازىر. بارا عوي, داۋلەت!»
شىعا سالا كيمدى سول جامباسقا ىلىكتىرۋدى ويلاعان. بىراق بالىقتاي سۋسىپ تۇرعان قارسىلاسى جان دارمەن كۇيدە ارەڭ قۇتىلدى.
قايتا بەتتەسكەندە كورەي بالۋانى تاعى تايقي بەردى. كيم اشىق ايقاسقا تاۋەكەل قىلار ەمەس. داۋلەتتىڭ ساۋساقتارىن مىتىپ, يتەرىسۋدەن ارىعا بارمايدى.
تورەشى كۇرەس ەرەجەسىن بەلدەن باسىپ, قويان-قولتىق بەلدەسۋدەن تايساقتاپ جۇرگەن كيمدى ەمەس, داۋلەتتى مىسىقتابانداتتى.
مىڭ سان كورەي ورىندارىنان تۇرىپ كەتتى.
كيمنىڭ قارۋلى قولدارى مۇنىڭ بەلىنە جىلانداي ورالدى. داۋلەت قۇلاشىن, اياعىن جازا تۇسەدى. قارسىلاسى قانشا كۇشەنگەنىمەن ورنىنان تاپجىلتا العان جوق. بىراق... قاس-قاعىمدا بۇل كۇتپەگەن ادىسكە سالدى – ءبىر قولىمەن يەگىنەن كوتەرە بەرە, ەكىنشى قولىن تۋ سىرتىنان قولتىققا سۇعىپ جىبەرىپ, اۋدارىپ تاستادى. فينن تورەشىسىنىڭ ەكى ساۋساعى شوشايدى – ەكى ۇپاي. نامىس بۋعان داۋلەت ورنىنان اتىپ تۇردى.
سەكۋندتار سىناپتاي سىرعىپ بارادى. بەلدەسۋدىڭ بىتۋىنە جارتى مينۋتتاي قالعاندا كيمنىڭ بەلىنە قولى ءتيدى. كورەي تابان تىرەتپەيمىن دەپ تەپكىلەنىپ جاتىر. ەكى كوزىنە قان تولعان داۋلەت كىلەمگە باۋىرىن توسەپ, تاستاي قاتقان قارسىلاسىن ج ۇلىپ العاندا قالىڭ كورەي ەستەن ايىرىلىپ, سىلەيىپ تۇرىپ قالدى. «ە, اللا, ءوزىڭ جار بول!» كىلەم ءۇستى – اپىر-توپىر. كيمنىڭ اياعى اسپاننان كەلدى. داۋلەتتىڭ كوكىرەك تۇسىن تىز ەتكىزگەن شوق وڭەشتى قۋالاپ كەڭسىرىگىنە جەتتى. بىراق... قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا دۇنيە سول بۇيىرىنە اۋناپ ءتۇستى. فينن تورەشىسىنىڭ جايىلعان الاقانىنان قارا بۇلت ءۇيىرىلدى. داۋلەتتىڭ كوز الدى – تۇمان, وزەگى – ءورت. ەسى – كىرەسىلى-شىعاسىلى. «لاقتىرعانىم راس قوي... ۇپايىمدى نەگە بەرمەيدى, نەگە بەرمەيدى؟» بىراق ءوز داۋسىن ءوزى ەستىگەن جوق. ماڭگىرىپ ورنىنان زورعا تۇردى. بۇيىرعانى – وليمپيادانىڭ كۇمىس مەدالى.
الگىندە عانا جىعىلعانىن مويىنداپ, بورداي ۇگىتىلگەن كيم ەن نام بوز كىلەمدى شوپىلدەتىپ ءسۇيىپ جاتىر. ءبىر كەزدە ورتەكەدەي ورعىپ سەكىرە جونەلدى. الگىندە وزەگىن ورتەپ شىققان كوز جاسى ەندى تۇلا بويدى قورعاسىنداي بالقىتقان باقىتتان بىرت-بىرت ۇزىلەدى. ...مۇنىڭ ءىشى الەم-جالەم. «نە ىستەدىڭ, داۋلەت؟ ۇپايىمدى نەگە بەرمەدى؟ وزگە ەلدەر كۇرەپ الىپ جاتقان التىن مەدالدىڭ قازاققا ەڭ بولماسا, بىرەۋى بۇيىرماعانى ما؟ ءبۇتىن ءبىر ۇلتتىڭ جالعىز ءۇمىتىن ءۇزدىم عوي...»
كىلەمنىڭ شەتىنە جەتە بەرگەندە قول سوزىم جەردە جۇرەسىنەن وتىرعان كىسىنىڭ ءجۇزى سونداي جىلى ۇشىرادى. قايتا قادالدى. بەلگىلى ءفوتوتىلشى دەندەرباي ەگىزوۆ ەكەن. جايشىلىقتا جادىراپ جۇرەتىن اعاسى قۇپ-قۋ, ءجۇزىن جاس جۋىپ كەتكەن. قاشان كورسەڭ دە موينىندا ءىلىپ جۇرەتىن فوتواپپاراتى جەردە جاتىر. داۋلەت جانارىن تايدىرىپ اكەتتى.
...سودان بەرى 35 جىل ارتتا قالىپتى. سودان بەرى ءدال تۇرلىحانوۆ قۇساپ وليمپيادا كىلەمىن قىران جاپقانداي قىلعان قازاق بالاسىن كورگەن جوقپىز. سەۋلدە ءتورت قارسىلاسىن جاۋىرىنىمەن كىلەمگە جاپسىرىپ, قالعان ەكەۋىن 12:0 ەسەبىمەن قيراتا جىققان داۋلەتتىڭ بۇگىنگى ىنىلەرىندە سونداي سۇراپىل كۇرەس نەگە جوق دەپ, ءىشىمىز وتتاي جانادى.
قىدىربەك رىسبەك,
جۋرناليست