«ەلگە بولسا» دەپ ەڭبەك ەتەيىك

ال 3 قازاندا پرەزي­دەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جە­كە قابىلداۋىندا بولدىم. ەل­دىك ماسەلەلەردى ءىرى, ۇساق دەپ بول­مەي, ءاردا­يىم سەرگەك قارايتىن مەم­­لەكەت باسشىسىنا قوعامدى تول­­عاندىرعان ماسەلەلەردى جەت­­كىزۋگە تىرىستىم. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى دا ەل ىشىندەگى ماسە­لەنىڭ بارىمەن كەڭىنەن تانىس. ول كىسىنىڭ ءارتۇرلى مەملەكەتتىك ما­­ڭى­زى بار جيىن­دا ايتىپ جۇر­گەن ۇسى­نىس-پىكىرلەرى مەن ناقتى تاپسىرمالارى وسى سوزىمە دالەل. جۇزەگە اسىپ جات­قان وڭ ىستەردى ءوزىمىز دە كورىپ, باعامداپ ءجۇرمىز.

ماقالادا كوتەرىلگەن, پرەزي­دەنت­پەن اراداعى اڭگىمەگە ارقاۋ بولعان كەمشىلىكتەر مەن قيىن­دىقتار – بۇگىن قالىپتاسقان, قور­دا­لانعان ماسەلە ەمەس. بۇرىن­نان شيەلەنىسكەن, وتكەن كۇندە جىبەر­گەن قاتەلىكتەرىمىزدىڭ «جەمىسى».

ەكى ماقالا جارىق كورگەننەن كەيىن استانا قالاسىنىڭ اكىمى جە­ڭىس قاسىمبەك حابارلاسىپ, كوتەرىل­گەن ماسەلەلەر بويىنشا ات­قارى­لىپ جاتقان, الداعى ۋاقىت­تا ناق­تى ىسكە اساتىن شارۋا­لار­دىڭ جاي-جاپ­سارى تۋرالى ءسوز  قوزعادى. ما­سەلە­لەرگە نەمقۇرايدى قاراماي, ءباس­پا­سوز بەتىندە جاريالانعان ماقا­لاعا قاتىستى جاۋاپ بەرگەنىنە ريزا بولدىم. ايت­پەسە, وزىنە, ءوزى باس­قارىپ وتىر­ع­ان سا­لاعا قاتىستى اي­تى­لىپ جات­قان سىن­عا نازار اۋدا­رىپ, بايلانىس جاسايتىن باسشىلار كەمدە-كەم.

ەلدەگى وزەكتى ماسەلەلەردى ءسوز ەتكەندە استانا قالاسىنان كوپ مىسال كەلتىرگەن ەدىم. سول ماسەلەلەرگە قاتىستى ناقتى فاكتىگە قۇرىلعان رەسمي جاۋاپ الدىم. ەندى وسى جاۋاپ حاتتاعى دەرەكتەرگە جەكە-جەكە توقتالىپ, ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋ جولدارىنا بايىپپەن قاراعاندى ءجون كورىپ وتىرمىن.

«ەلوردادا تۇراقتى دەموگرا­فيالىق ءوسىم بار. حالىق سانى شامامەن 1,4 ملن ادامعا جەتتى. بۇل قالانىڭ ينجەنەرلىك ينفرا­قۇرى­لىمىنا ايتارلىقتاي اۋىرت­پالىق ءتۇسىرىپ وتىر. وسى ورايدا جىلۋمەن جابدىقتاۋ بويىن­شا مىنانداي شۇعىل شارا­لار قابىلداپ وتىرمىز. قولدانىستاعى جىلۋ كوز­دەرى­نىڭ قولدا بار قۋاتى كەزىن­دە تاپشى­لىق ساعاتىنا 500 گكال-دان اسقان. تۇراقتى جىلۋمەن جابدىقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وسى جىلى قۋاتى ساعاتىنا 440 گكال بولاتىن جەو-3 ءبىرىنشى كەزەگىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. ءتورت سۋ جىلىتۋ قازاندىعى جانە ءبىر بۋ قازاندىعى سالىندى. جالپى قۋا­­تى ساعاتىنا 700 گكال بولاتىن ەكى گاز جىلۋ ستانساسىنىڭ قۇرى­­لى­سى اياقتالدى. جىلۋمەن جاب­­دىق­تاۋدىڭ بارلىق جاڭا وبەك­­تىسى گازبەن جۇمىس ىستەي­تىن بولادى».

استانا قالاسىنىڭ جىلۋ جۇ­يە­لەرىن گازعا كوشىرۋ – كەزەك كۇتتىر­مەيتىن ماسەلە. بۇل ەڭ اۋەلى باس قالامىزدىڭ ەكولوگياسىنىڭ جاقسارۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. كومىردەن شىعاتىن توننا زياندى قالدىقتى ايتپاعاندا, قارا قويۋ ءتۇتىننىڭ ءوزى الىپ شاھاردىڭ ەڭسەسىن باسىپ, تۇنشىقتىرىپ تۇرعانى بەلگىلى. ال ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىنە ەركىن جەتىپ جاتقان گازدى استاناعا جەتپەيدى دەۋ اقىلعا سىيمايدى. وسىنداي يگى ءىس ارقىلى ءبىز الەمگە قاراعان تەرەزەمىزدى ىستان قورعاپ قالامىز. ەندى تاعى ءبىر ماسەلەگە كەلەيىك. «تىرشىلىك ءنارى – سۋ» دەيمىز. سۋ ماسەلەسىندە دە اكىمدىك تاراپىنان تۇشىمدى جاۋاپ الدىم. 

«قالادا سۋ تاپشىلىعى باي­قال­مايدى. ماۋسىم ايىندا استانا سۋ قويماسىنان سۋ قۇبىرى ىسكە قوسىلدى, بۇل تاۋلىگىنە قو­سىم­شا 90 مىڭ تەكشەمەتر سۋ جەت­كىزۋدى قامتاماسىز ەتتى. ءۇشىنشى سورعى-سۇزگى ستانساسىنىڭ تولىق قۋاتىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. بۇل تاۋلىگىنە 105 مىڭ تەكشە مەتردى قۇرايدى. بۇل نىسان 2026 جىلعا دەيىن قۋات قورىن جاسايدى. بيىلعى جىلدىڭ قاراشا ايىندا قۋاتى تاۋلىگىنە 48 مىڭ م3 بولاتىن نۇرا جەراستى سۋلارى كەن ورنىنان سۋ قۇبىرىن جوبالاۋ, سونداي-اق «تەلمان» سورعى ستانساسىن تاۋلىگىنە 160 مىڭ م3 دەيىن كەڭەيتۋدى جوبالاۋ اياقتالادى. كەلەسى جىلى بۇل جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ قالانى 2028 جىلعا دەيىن سۋمەن تۇراقتى قامتاماسىز ەتەدى».

اكىمدىكتىڭ سۋ ماسەلەسىندەگى اتقارىپ جاتقان شارۋاسى دا كوڭىلگە قونىمدى كورىندى. ەگەر وسىنىڭ بارلىعى ناقتى ىسكە اساتىن بولسا, الاڭداۋعا نەگىز جوق. بۇل تۇرعىدا قالا تۇرعىندارى دا «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» دەگەن ءسوز­دى تەرەڭ تۇسىنسە ەكەن. ويتكەنى تۇر­عى­لىقتى جەردىڭ جاعدايىن جاق­سارتۋ – ءار ادامنىڭ ازاماتتىق پارى­زى. استانامىزدىڭ تاعى ءبىر كەم­شىلىگى جاڭبىر جاۋماي ەتەگى سۋ بولىپ تۇراتىنى. جاس قالا­مىز­دىڭ نوسەرلى كۇندەردەگى جاعدايى ۆەنەتسيانى ەلەستەتەتىنىن بارشا جۇرت بىلەدى. بۇل ماسەلە دە ءوز ش­ە­شى­مىن تاۋىپ كەلەدى.

«نوسەرلى كارىز جۇيەسى 18 تازارتۋ قۇرىلىستارىنان جانە 1-جيناقتاۋشى توعاننان, اۋدانى 16,7 مىڭ گەكتاردان استام اۋماق­­تان جەرۇستى اعىندارىن بۇرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن نوسەر, درەناج جانە ناۋا-ارىق كارىز جەلىسىنىڭ 610,8 كم ماگيس­ترالدىق كوللەكتورلارىنان تۇرادى. 2019 جىلى 245-كە جۋىق پروبلەمالىق ۋچاسكە انىقتالعان, سول بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلىپ, 201 ۋچاسكەدەگى كەمشىلىك جويىلدى جانە ولاردىڭ سانى قازىرگى ۋاقىتتا 30-عا دەيىن تومەن­دەتىلدى. سۋ تاسقىنى كەزە­ڭىن­دە سۋ باسۋدىڭ الدىن الۋ ماق­ساتىندا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ كەلەدى».

ەلەكتر جارىعىنىڭ قاجەتتىلىك جاعىنان جىلۋ مەن سۋدان ەش كەمدىگى جوق ەكەنى بارشاعا ءمالىم. بۇل تۇرعىدا دا ماسەلەلەر وڭتايلى شەشىلىپ جاتقانعا ۇقسايدى.

«ەلوردانى ەلەكترمەن جاب­دىق­تاۋ جۇيەسى «استانا-اەك» اق با­زاسىندا ۇسىنىلعان: ءاج جانە كل – 5 733,06 كم, قوسالقى ستان­سالار, رپ جانە تپ-1604 دا­نا, بۇگىنگى تاڭدا جەلىلەردىڭ توز­ۋى 32,4 پايىز. قالانىڭ جاڭا قۇرى­لىسىن سەنىمدى ەلەكترمەن جاب­دىق­تاۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 7 تومەندەتەتىن قوسالقى ستانسا سالۋ قاجەت, ونىڭ ىشىندە «جۇلدىز» كس بيىل اياقتالادى, قالعان بەسەۋىن سالۋ 2024 جىلى جوسپارلانعان», دەلىنگەن اكىمدىك حابارلاماسىندا.

ءبىز ادەتتە جولداردى قان تامىرىنا تەڭەپ جاتامىز. تامىر­دا قيىندىق تۋىنداسا, قان قىسى­مى كوتەرىلەتىنى بەلگىلى. ونىڭ سوڭى جاقسىلىققا اپارماسى انىق. ەندى وسى تۇرعىداعى قيىندىق­تاردى شەشۋ جولدارىنا نازار اۋدارايىق.

«كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ – ماڭىزدى ماسەلە. قوعام­دىق كولىكتەرگە 6 اۆتوبۋس پاركى قىزمەت كورسەتەدى, ونىڭ ىشىندە 1 كوممۋنالدىق جانە 5 جەكەمەنشىك پاركى كىرەدى. قالادا 93 باعىت بار, ونىڭ ىشىندە 66-سى قالالىق جانە 27-ءسى قالا ماڭىنداعى اۋىلدارعا قاتىناس جاسايدى. كۇندەلىكتى 928 اۆتوبۋس شىعادى, ونىڭ 836-سى قالالىق جانە 92 اۆتوبۋس قالا ماڭىنداعى باعىتتارعا قىزمەت كورسەتەدى. بيىل پاركتى 400 اۆتو­بۋسقا ۇلعايتۋ جوسپارلانعان, بۇل رەتتە 90 قوعامدىق كولىك الىندى. بۇل اۆتوبۋستاردىڭ قوزعالىس ارالىقتارىن ەداۋىر قىسقارتىپ, قوسىمشا جاڭا باعىتتاردى اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى».

راس, قالاداعى قوعامدىق كو­لىك­تەرگە قاتىستى قيىندىق اسا باي­­قالمايدى. وعان ايالداما­لار­داعى جولاۋشىلاردىڭ از-كوپتىگى ارقىلى كوز جەتكىزە الامىز. شەشىلۋى قيىن ماسەلە كولىك كەپتەلىسى ەكەنى داۋسىز. ال­دىڭ­عى ماقالامدا وسى سالانى باسا ايتقان ەدىم. وسى ماسە­لە توڭىرەگىندە قانداي شارۋالار اتقارىلىپ جاتىر دەگەن سۇراق­قا اكىمدىك: «قالادا 430 مىڭ اۆتو­كولىك تىركەلگەن. كۇن سايىن قالاعا قوسىمشا 90 مىڭ كولىك كەلەدى. ەلوردانىڭ دامۋ بولجامىنا سايكەس 2035 جىلعا قاراي كولىك قۇرال­دارىنىڭ سانى ەكى ەسەگە ارتۋى مۇمكىن. قازىرگى ۋاقىتتا ماڭ­گىلىك ەل, قابانباي باتىر, تۇران, تاۋەلسىزدىك, مومىش ۇلى داڭعىل­دارى, سونداي-اق م1, م2 جانە باسقا كوپىرلەرىنە قاربالاس ۋاقىتتا شامادان تىس جۇك ارتىلىپ وتىر. بۇل ماسەلەنى شەشۋگە 2035 جىلعا دەيىنگى جاڭا باس جوسپاردىڭ جاڭا جوباسىمەن ۇزىندىعى 2,5 مىڭ كم ماگيسترالدىق جانە ورامىشىلىك كوشەلەر, سونداي-اق كەمىندە 5 قوسىمشا كوپىر سالۋ كوزدەلگەن. وتكەن جىلى ۇلى دالا كوپىرى ىسكە قوسىلدى. بيىل تاۋەلسىزدىك كوپىرىن اياقتاپ, پايدالانۋعا بەردىك. سونىمەن قاتار وتكەن جىلى جرت جوباسىن اياقتاۋ جۇمىسى باستالدى», دەپ جاۋاپ بەرگەن.

كولىك كەپتەلىسىن شەشۋدىڭ مۇن­داي جولدارىن باياعىدا قاراس­تىرۋ قاجەت ەدى. باس جوسپارعا وزگە­رىستەر كەرەك. قاپتاعان باعدار­شامداردى اينالما جولدار, ۇلكەن كوپىرلەر ارقىلى ازايتىپ, تار كوشەلەر سالۋدى توقتاتۋ كەرەك. اۋەلى بوس جاتقان جەرگە التى جولاقتى, كەرەك بولسا سەگىز جولاقتى جول سالىپ الىپ, ودان كەيىن عانا تۇرعىن ءۇي, عيمارات سالۋ ماسەلەسىن قاراستىرعان ءجون. بۇل استانانىڭ ىرگەسى قالانا باستاعاندا-اق قولعا الىناتىن ماسەلە ەدى. ەندى تەك ەشتەن كەش جاقسى دەۋدەن باسقا امالىمىز جوق. تۇرعىن ءۇي تۇرعىز دەگەندە, تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلەنىڭ توبەسى كورىنەدى. ول – تۇرعىنداردى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ.

«بۇگىنگى تاڭدا تۇرعىن ءۇي الۋعا كەزەكتە 45 مىڭ استانالىق تۇر. 2019 جىلدان باستاپ كەزەكتە تۇرعاندار مەن جاستارعا بارلىعى 22 مىڭعا جۋىق الەۋمەتتىك پاتەر بەرىلدى. بيىل تاعى 2,5 مىڭ پاتەر بەرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا قابىلدانىپ جاتقان شارالارعا قاراماستان مۇقتاجدار ەسەبىندە تۇرعان ازاماتتاردىڭ سانى ازايمايدى. بۇل قالا حالقىنىڭ تابيعي وسۋىنە بايلانىستى. 2019 جىلى ەلوردادا 150-گە جۋىق پروب­لەمالى ءۇي بولعان (52 نىساندا, 16 060 ۇلەسكەر). ءۇش جىل ىشىندە «نۇرلى جەر» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا 118 ءۇيدىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى, 12 مىڭعا جۋىق ۇلەسكەر وتباسىنىڭ ماسەلەسى شەشىلدى.

بيىل 165 قوعامدىق ورىن جانە اۋلا اباتتاندىرىلىپ, 1 ملن-عا جۋىق جاسىل جەلەك وتىرعىزىلدى. ونىڭ ىشىندە 15 ءىرى جوبا جانە 150 اۋلا بار. الداعى 3 جىلدا 4 ملن-نان اسا جاسىل جەلەك وتىر­عىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. استا­­نانى بەيىمدەلگەن وسىمدىك ماتە­ريالىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قالالىق پيتومنيكتىڭ قۋا­تىن جىل سايىن 450 مىڭ كوشەتكە دە­يىن ۇلعايتۋدى جوسپارلاپ وتىر­مىز. جاڭا باس جوسپارعا ساي­كەس كوگالدان­دىرۋ الاڭى 2 ەسەگە ۇل­عايادى جانە 42,7 مىڭ گا قۇرايدى.

2013 جىلدان باستاپ قايتا جاڭارتۋ باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلۋدا, ونىڭ شەڭبەرىندە اپاتتى ۇيلەردىڭ 14 مىڭعا جۋىق تۇرعى­نى قونىس اۋداردى. 2023 جىل­عى قاڭتارعا 15 مىڭنان اسا ادام تۇراتىن 206 تۇرعىن ءۇي (2-3 قا­بات) جانە باراك ۇلگىسىندەگى جاتاق­حانالار اپاتتى دەپ تانىلدى. 2028 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 9 مىڭنان اسا تۇرعىندى كوشىرۋ قاجەت».

تۇرعىن ءۇي مەن كوگالداندىرۋ ماسەلەسىن قاتار جۇرگىزىپ وتىرۋ – قۇپتارلىق ءىس. تۇرعىنداردىڭ تازا اۋامەن تىنىستاۋى, تازا, ادەمى جەرلەردە, قاۋىپسىز ۇيدە تۇرۋى دا وركەنيەتتى ەلگە ءتان نارسە.

ماقالامدا مەكتەپ ماسەلەسى­نىڭ كۇيىپ تۇرعانىن اشىنا جازعان­مىن. شىن مانىندە, ۇلكەن شاھار­داعى ءبىلىم سالاسىنىڭ جاعدايى الاڭداتارلىق ەكەنى بارىمىزگە ءمالىم.

«كەيىنگى 20 جىلداعى دەموگرا­فيالىق ءۇردىس مەكتەپكە دەيىنگى جانە مەكتەپ جاسىنداعى بالالار ۇلەسىنىڭ جىلىنا 2,4 پايىز كۇرت وسۋىنە سەبەپ بولدى. بۇل, ارينە, قۋانىشتى جاعداي. وسى ءسۇيىنشىلى حاباردىڭ ارتىندا اكىمدىك تاراپىنان تۇسەتىن سالماق تا بارشىلىق. مەكتەپتەردە 26 مىڭ وقۋشىعا ورىن جەتپەيدى, ال مەكتەپ تۇلەكتەرى مەن ءبىرىنشى سىنىپ وقۋشىلارى اراسىنداعى ايىرماشىلىق 17 مىڭ بالانى قۇرايدى. سونداي-اق مەملەكەت باس­شىسىنىڭ تاپسىرماسى بو­يىنشا بيىل «جايلى مەكتەپ» جوباسىن ىسكە اسىرۋ باستالدى, ونىڭ اياسىندا 2025 جىلعا دەيىن 90 مىڭ وقۋشىعا ارنالعان 24 مەكتەپ سالىنادى. سونىمەن قاتار 2023 جىلى 16 مىڭ ورىندىق 11 مەكتەپ سالىنادى (2 اۋى­سىمدا), ونىڭ تورتەۋى پايدالانۋعا بەرىلىپ, جۇمىس ىستەيدى, 7 مەكتەپ جىل سوڭىنا دەيىن پايدالانۋعا بەرىلەدى. 2024-2025 جىلدارى 69 مىڭ وقۋشىعا ارنالعان 30 مەكتەپتى پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانعان. سونىمەن قاتار اكىمدىك 2024-2026 جىلدارعا ارنالعان مەكتەپ قۇرىلىسىن ىسكە اسىرۋ جوسپارىن قوسىمشا قالىپتاستىردى. بۇگىن­گى تاڭدا مەكتەپ قۇرىلىسىنىڭ جوبالاۋى باستالعان 20 قوسىم­شا جەر ۋچاسكەسىن بەكىتتى. جال­پى, الداعى 4 جىلدا 177 مىڭ وقۋشىعا ارنالعان 65 مەكتەپ سالۋ جانە پايدالانۋعا بەرۋ جوسپاردا بار. قابىلدانعان شارالار مەكتەپتەردىڭ شامادان تىس جۇكتەلۋىنىڭ اعىمداعى ماسەلەسىن شەشىپ قانا قويماي, بولاشاقتا, 2035 جىلعا دەيىن ورىن تاپشىلىعىن تولىعىمەن جويادى».

قۋانتقان حابار دا وسى بولدى. جانىمدى جەگىدەي جەپ كەلە جاتقان ۋايىمنان ارىلعانداي كۇي كەشىپ وتىرعان جايىم بار. ويتكەنى بۇل – قۇرعاق تسيفرلار ەمەس, پرەزيدەنتتىڭ تىكەلەي باقى­لاۋىمەن اكىمدىكتىڭ جەدەل ىسكە اسىرىپ جاتقان يگى شارۋاسى.

ءتۇيىنى تارقاعان, جۋىق ارادا شەشى­لەتىن ماسەلەلەردى كورىپ-بىل­گەندە, قۋانىشتى بولىسكىم كەلدى. بىزدىكى – «ەلگە بولسا, ەلدە بولسا ەكەن» دەگەن تىلەك قانا. ەل اعاسى رەتىندە اقىل ايتىپ, وي-پىكىر ءبولىسۋ عانا. ءاربىر ىسكە نەم­قۇرايدى قاراماي, باردى بار, جوق­تى جوق دەپ ايتىپ وتىرماساق, ءبىز­دىڭ كىم بولعانىمىز دەگەن سۇراق تا مازالايدى.

سىن مۇراتى – باردى باعامداپ, جوقتى تۇگەندەۋ, كەمشىلىكتى اشىق ايتۋ. سىندارلى سىنىمىزعا شىنايى جاۋاپ بەرگەن اكىمدىككە, قالا باسشىلىعىنا ريزاشىلىعىم­دى بىلدىرەمىن. «جاۋىردى جابا توقىماي», كەمشىلىكتەردى جويۋمەن ناقتى كۇرەسكەندە عانا دامۋ مەن ىلگەرىلەۋ بولماق.

ەلەۋسىن ساعىندىقوۆ,

مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى