قازاقستان مەن رەسەي وڭىرلەرىنىڭ قوستانايدا وتكەن ىنتىماقتاستىق فورۋمى اياسىندا قازىرگى جاعدايدا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, اگروونەركاسىپ كەشەنىندەگى تسيفرلىق تەحنولوگيانى ىلگەرىلەتۋ, جاستار جانە اۋىل شارۋاشىلىعى باعىتىندا ءۇش پانەلدىك سەسسيا جۇمىس ىستەدى.
فورۋمدا جالپى سوماسى 83 ملن دوللار بولاتىن 9 وڭىرارالىق جانە كوممەرتسيالىق كەلىسىمگە قول قويىلدى. سونىمەن قاتار تاراپتار بىرقاتار بىرلەسكەن جوبانى جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزدى. ونىڭ ىشىندە «Qyzyljar» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىندا ۇزاق ساقتالاتىن نان ونىمدەرىن شىعاراتىن زاۋىت سالۋ, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا جۇك كوتەرگىش جابدىقتار جاساۋ, قوستاناي وبلىسىندا ءسۇت وڭدەۋ كاسىپورىندارى ءۇشىن ءسۇت سالقىنداتقىش قۇرىلعىلار جاساپ شىعارۋ جوبالارى بار. بۇل جونىندەگى مەموراندۋمدار مەن كەلىسىمدەرگە ەكى ەلدىڭ كاسىپورىن باسشىلارى قول قويدى.
سونداي-اق پاۆلودار مەن ومبى, ماڭعىستاۋ مەن استراحان, باتىس قازاقستان مەن ورىنبور, قوستاناي مەن ورىنبور وبلىستارى ساۋدا-ەكونوميكالىق, عىلىمي-تەحنيكالىق, ەكولوگيالىق, مادەني-گۋمانيتارلىق جانە باسقا دا سالالاردا حالىقارالىق جانە سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىستارعا جول اشاتىن ماڭىزدى وڭىرارالىق قۇجاتتارعا قول قويدى.
مۇنىڭ سىرتىندا, قوستاناي وبلىسىنىڭ كاسىپكەرلەر پالاتاسى, «ورىنبور وبلىسىنىڭ ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتاسى» وداعى جانە اقمولا وبلىسىنىڭ تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى مەن «رەنەسسانس» جشق اراسىندا ورمان اعاشتارىن پايدالانۋ جانە ءوسىرۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول جەتكىزىلدى.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى سەرىك جۇمانعاريننىڭ ايتۋىنشا, ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 2022 جىلى 27 ملرد دوللاردى قۇراسا, وسى جىلعى 8 اي ىشىندە 17 ملرد دوللارعا جەتكەن. بۇل – قازاقستان مەن بۇكىل الەم ەلدەرى اراسىنداعى تاۋار اينالىمىنىڭ 20 پايىزىن قۇرايدى.
– رەسەي – ەڭ ءىرى ساۋدا-ەكونوميكالىق ارىپتەستەرىمىزدىڭ ءبىرى. فورۋمنىڭ تاقىرىبى «اۋىل شارۋاشىلىعى – مىقتى ەكونوميكانىڭ نەگىزى» دەپ بەكەر اتالىپ وتىرعان جوق. ويتكەنى قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ 45 پايىزعا جۋىعى اۋىلدا تۇرادى. سوندىقتان قازىرگى جاعدايدا اۋىلدى دامىتۋ, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن كوتەرۋ, اۋىل كووپەراتسياسىن ىلگەرىلەتۋ ماسەلەلەرى اسا ماڭىزدى. كۇشتى ەكونوميكا دەگەنىمىز – ەڭ الدىمەن, اۋىل جانە جاستار. جاستاردى قايتسەك اۋىلعا تۇراقتاندىرامىز دەگەن ماسەلە – ەكى ەلگە دە ورتاق. ەكىنشى ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – اگروونەركاسىپ كەشەنى ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىن زاماناۋي تەحنيكامەن قامتاماسىز ەتۋ, اۋىلعا عىلىم ەنگىزۋ. وسىنىڭ ءبارى اينالىپ كەلگەندە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇگىنگى فورۋمدا قالادا بار دامۋ تىرەكتەرىن اۋىلعا اكەلۋ, سول ارقىلى اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرۋ ماسەلەلەرى دە تالقىلاندى, – دەدى ول.
فورۋم بارىسىندا ەكى ەلدىڭ ەاەو شەڭبەرىندەگى ارىپتەستىگى اياسىندا تۇرعىندارعا قاجەت ءبىرسىپىرا ماسەلەنى رەتتەۋ جونىندە كەلىسىمدەر جاسالدى. ماسەلەن, قوس تاراپ الداعى ۋاقىتتا كوپ جىل بويى ەكى ەلدىڭ بىرىندە تۇرىپ كەلىپ, كەيىن قازاقستانعا نەمەسە رەسەيگە قونىس اۋدارعان ازاماتتار زەينەتكە شىعاردا ولاردىڭ بۇرىنعى جۇمىس ءوتىلىن ەسەپكە الۋ, وسىلايشا, لايىقتى زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ, عىلىمي دارەجەلەردى مويىنداۋ, قوسىمشا اۋە رەيستەرىن اشۋ, لوگيستيكانىڭ ترانزيتتىك-ترانسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ تۋرالى ماسەلەلەردى رەتتەيتىن بولىپ كەلىستى.
– بۇگىندە بۇكىل الەم لوگيستيكادان زارداپ شەگىپ وتىر. سوندىقتان قازىر كورشىلەس مەملەكەتتەردىڭ بارىمەن لوگيستيكا سالاسىنداعى بايلانىستى نىعايتىپ جاتىرمىز. مىسالى, بۇگىن «سولتۇستىك – وڭتۇستىك» كولىك ءدالىزىن قۇرۋ تۋرالى باستامانى قۇپتادىق, – دەدى سەرىك جۇمانعارين.
رەسەي ۇكىمەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى الەكسەي وۆەرچۋك قازاقستان مەن رەسەيدىڭ اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن الەمدىك نارىققا شىعاراتىن ماڭىزدى تاۋار جەتكىزۋشى ەل ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, فورۋم بارىسىندا قوستاراپتى ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىمەن قاتار, ەاەو فورماتىنداعى ماسەلەلەر دە تالقىلانعانىن ايتتى.
– قازىر ەكى ەل شەكارالاس وزەندەردى پايدالانۋدى بىرلەسىپ شەشۋدى قولعا الىپ جاتىر. رەسەي ارال تەڭىزى ارناسىنا قايتا تولۋى ءۇشىن تەحنيكالىق جانە سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسى تۇرعىسىنان كومەك كورسەتكىسى كەلەدى. اگرارلىق عىلىم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ اسا ماڭىزدى. ءبىز قازاقستانداعى تۇقىم ءوندىرۋ, وسىمدىكتەردىڭ جاڭا سۇرىپتارىن تەستىلەۋ سالاسىن دامىتۋعا دا ۇلەس قوسا الامىز, – دەدى ا.وۆەرچۋك.
اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ايداربەك ساپاروۆ ءوزارا ساۋدا كولەمىن ۇلعايتۋ ءۇشىن رەسەي مەن قازاقستان جەتكىزىلەتىن ءونىمنىڭ نومەنكلاتۋراسى مەن كولەمىن كەڭەيتۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن ايتتى.
– ءبىزدىڭ ەلىمىز رەسەيگە كوكونىس, جەمىس, كۇرىش, ەت, ماقتا جانە تاعى باسقا دا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن جەتكىزۋ كولەمىن ارتتىرۋعا ىنتالى. مۇنىڭ سىرتىندا, ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا شەكتەۋلەرىن, ونىڭ ىشىندە ۆەتەرينارلىق جانە فيتوسانيتارلىق كەدەرگىلەردى الىپ تاستاۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋ قاجەت. بۇل رەتتە قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن دە, رەسەي ءۇشىن دە «سۇر» يمپورتتى انىقتاۋ جانە وعان قارسى كۇرەسۋ وتە ماڭىزدى, – دەدى مينيستر.
ا.ساپاروۆ بىلتىر بيداي سالاسىندا وسىنداي جاعداي قالىپتاسقانىن اتاپ ءوتتى. شىنىندا دا, بىلتىر قوستانايداعى ديىرمەندەر رەسەيدىڭ بيدايىنا تولىپ قالىپ, جەرگىلىكتى شارۋالار ءوز ونىمدەرىن لايىقتى باعاعا وتكىزە الماي قالعان. رەسەي بيىل دا مول استىققا قول جەتكىزىپ, 147 ملن توننا بيداي باستىرىپ الدى. ال قازاقستاندىكى – 6,4 ملن توننا. جىلدا 5 ملن تونناعا دەيىن ءونىم الاتىن قوستاناي وبلىسىنىڭ دا بيىل قامباسى تولماي قالدى.
– سوندىقتان رەسپۋبليكادا بيدايدى اۆتوموبيل كولىگىمەن اكەلۋگە تىيىم سالۋ ۇزارتىلدى, سونداي-اق تەمىرجولمەن اكەلۋگە شەكتەۋلەر ەنگىزىلدى. وسىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان ليتسەنزيالانعان ەلەۆاتورلار, قايتا وڭدەۋ جانە قۇس شارۋاشىلىعى كاسىپورىندارى ارقىلى ناقتى الۋشىلاردى بىلەتىن بولادى. بىراق شەكتەۋلەر قازاقستان اۋماعى ارقىلى رەسەي بيدايىنىڭ ترانزيتتىك تەمىرجول تاسىمالىنا اسەر ەتكەن جوق, – دەدى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى.
ايداربەك ساپاروۆ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قازاقستان مەن رەسەي فەدەراتسياسى ۆەتەرينارلىق قىزمەتتەرى اراسىنداعى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى دا ايتتى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, رەسەي تاراپىنان قويىلىپ وتىرعان كەيبىر شەكتەۋلەر ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ۇدەرىستەرىنە كەدەرگى كەلتىرەدى. سوندىقتان مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنە قويىلعان شەكتەۋلەردى قايتا قاراۋ قاجەت.
فورۋم بارىسىندا ەكى ەلدىڭ وبلىس اكىمدەرى مەن گۋبەرناتورلارى ءوز وڭىرلەرىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق الەۋەتى جونىندە باياندادى. بىرقاتار گۋبەرناتور ۆاكتسينا, تىڭايتقىشتارىن ۇسىندى.
– رەسەيلىك ارىپتەستەرىمىزدىڭ ۇسىنىستارى جەتە زەرتتەلەدى. مىسالى, ساراتوۆ ءوڭىرىنىڭ گۋبەرناتورى بىزدە تىڭايتقىش كوپ دەپ جاتىر. ال بىزدە تىڭايتقىش جەتىسپەيدى. سوندىقتان بىزگە قاجەتىن الۋ كەرەك. ماسەلەن, اممياك سەليتراسىن ءوزىمىز دە شىعارىپ جاتىرمىز. بىراق كاربونيت شىعارىلمايدى. ونى سولاردان اكەلۋ كەرەك. سەبەبى بىزدە قازىر اگرونوميانىڭ دەڭگەيى تومەن. بىزدە نەلىكتەن ەگىن ءتۇسىمى وتە از؟ گەكتارىنا 9 تسەنتنەردەن. ال رەسەيدە – 20 تسەنتنەر. ويتكەنى تەحنولوگيانى دۇرىس ساقتامايمىز. فەرمەرلەردىڭ دەنى تەحنولوگيا ەنگىزبەيدى. وعان ەندى ءبىراز فاكتورلار اسەر ەتەدى. كەيبىر شارۋاشىلىقتاردىڭ كاپيتال اينالىمى جەتپەيدى. كەيبىرەۋلەرىنىڭ وزدەرىنەن دە بار. اينالىپ كەلگەندە, بۇدان فەرمەردىڭ ءوزى زارداپ شەگەدى. سوندىقتان ءبىز قازىر اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى وڭدەۋ ءۇردىسىن دامىتاتىن ۇلكەن ءبىر باعدارلاما جاساپ جاتىرمىز. مۇنىڭ سىرتىندا, پرەزيدەنت اۋىلارۋاشىلىق ونىمدەرىن وڭدەۋدى 70 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋدى مىندەتتەپ وتىر. ونى قالاي وسىرەمىز؟ قاراجات تارتۋ كەرەك. قاراجاتتى بيۋدجەتتەن, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەن, قورلاردان الامىز. ال بىرەۋ سىرتتان ينۆەستور بولىپ كەلىپ جاتسا, ول دا جامان ەمەس. بۇگىنگى فورۋمدا دا ءبىراز ينۆەستورعا قازاقستانعا كەلىپ جۇمىس ىستەڭىز, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن تەرەڭ وڭدەيتىن زاۋىت-فابريكا سالىڭىز دەگەن ۇسىنىستار تاستادىق. قازىر بىزگە كەرەگى – ەت, ءسۇت, بيداي ونىمدەرىن تەرەڭدەتىپ وڭدەۋ, – دەيدى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى سەرىك جۇمانعارين.
بۇگىندە ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا ماماندار جەتىسپەيدى. دەگەنمەن الماتىداعى قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى, استاناداعى س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگرارلىق-تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى, ورالداعى جاڭگىر حان اتىنداعى باتىس قازاقستان اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى سەكىلدى جەتەكشى ءبىلىم وردالارى ماماندار دايارلاپ جاتىر. 10 وڭىرلىك جوو-دا فاكۋلتەتتەر, 11 جوو-دا دايىندىق ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى بويىنشا كافەدرالار جۇمىس ىستەيدى.
فورۋمعا قاتىسقان عالىم لاۋرا اۋتەلەەۆانىڭ ايتۋىنشا, بىزدە مامانداردى دايارلاۋدا وقىتۋ ادىستەرىن جەتىلدىرۋ قاجەت. ال «ۆياتكا مەملەكەتتىك اگروتەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتى» فەدەرالدى مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىك جوعارى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسىنىڭ رەكتورى ەلەنا سيمبيرسكيحتىڭ ايتۋىنشا, بۇل ۋنيۆەرسيتەتتە «اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرىنە ارنالعان بىلىكتى كادرلار» دەپ اتالاتىن مەملەكەتتىك باعدارلاما ءساتتى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان كورىنەدى. باعدارلاما شەڭبەرىندە وندىرىستىك تاجىريبەدەن ءوتىپ جاتقان ءبىلىم الۋشىنىڭ ەڭبەگىنە اقى تولەنىپ, تۇرمىستىق شىعىنى وتەلەدى.
فورۋمدا ءنوۆوسىبىر وبلىسىنىڭ ءبىلىم ءمينيسترى ماريا جافياروۆا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان اۋىلدىق اۋماقتاردى تۇراقتى دامىتۋ ستراتەگياسىنا سايكەس كادرلار دايارلاۋ تاجىريبەسىمەن ءبولىستى. قازىر بۇل باعىتتا 301 مامانداندىرىلعان سىنىپ جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ 94-ءى اۋىلدىق جەرلەردە ورنالاسقان.
قازىرگى ۋاقىتتا ەكى مەملەكەتتىڭ الدىندا دا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ بىلىكتىلىگى تومەن جۇمىس كۇشىنە تاۋەلدىلىگىن تومەندەتۋ جانە اۋىلدىق اگلومەراتسيالاردى قالىپتاستىرۋ دەگەن ورتاق مىندەتتەر تۇر.
قوستاناي وبلىسى مەن رەسەي فەدەراتسياسى اراسىنداعى تاۋار اينالىمى جىلىنا 2 ملرد دوللارعا جەتەدى. بۇگىندە وبلىستا مىڭعا جۋىق بىرلەسكەن كاسىپورىن تابىستى جۇمىس ىستەپ جاتىر. فورۋمدا سويلەگەن وبلىس اكىمى قۇمار اقساقالوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان – ەكولوگيالىق تازا, حيميكاتسىز بيداي ءوندىرۋ بويىنشا كوش باستاپ تۇرعان ەلدەردىڭ قاتارىندا جانە جۇمساق بيداي ەكسپورتتاي الاتىن 20 مەملەكەتتىڭ ءبىرى سانالادى. الايدا كەيىنگى جىلدارى قوستاناي بيداي نارىعىنىڭ اۋماعى تارىلىپ بارادى. بيدايدىڭ باعاسى دا تۇراقسىز. اكىم وسىعان وراي, وڭىردە بيدايدى تەرەڭ وڭدەۋ ارقىلى قوسىمشا قۇنى جوعارى ءونىم الۋ باعىتىندا جۇمىس ءجۇرىپ جاتقانىن ايتتى.
قوستاناي وبلىسى