...قازاقستانداعى ەكى قالانىڭ ءبىرىنىڭ ورتالىعىندا قاققان قازىقتاي قادالىپ تۇراتىن لەنين ەسكەرتكىشىنىڭ تۇبىندە – سۋبۇرقاق. سول سۋبۇرقاققا بەت تۇزەپ قويىپ, ەكى-ءۇش ستۋدەنت كەزەكتى ساباعىنا دايىندالىپ وتىرعان. ويدا دانەڭە دە جوق.
تۇلعاتانۋ
«اھا-ھاي – ۋھاھايمەن» ايتەۋىر سىناقتى تاپسىرسا بولعانى دا. كەنەت, ارعى بەتتە وتىرعان ەگدەلەۋ ەكى ادامنىڭ بىرەۋى:
– ءاي, بالا! سەن بەرى كەلشى, – دەدى بۇلارعا قاراپ, سۇق ساۋساعىن شوشايتىپ.
ۇشەۋى ءبىر-بىرىنە قارادى. «مىنا كىسى كىمدى ايتىپ وتىر» دەگەن وي تالاسىپ تۇر: ء«بىز نە ءبۇلدىرىپ قويدىق سونشالىقتى».
– ءاي, سەنى ايتامىن. انا ورتاسىنداعى بالاعا ايتام. سەن كەل بەرى, – دەدى انا كىسى تاعى دا.
انا ەكەۋى بۇعان قارادى. ەسى شىعىپ تۇرعان بۇل ولارعا قارايدى. «مەن نە ىستەپ قويدىم» دەگەندەي ول اڭ-تاڭ. قايمىقسا-داعى ورنىنان تۇردى دا, سولاي قاراي بەتتەدى. باياۋ باسىپ بارادى. «مىناۋ نە ادام؟ مەندە نەسى بار؟» دەگەن وي جەگىدەي جەپ بارا جاتىر.
جاقىنداي بەرگەندە بايقادى: سول جاعىنداعى كىسى اساداعى ءوزى بىتىرگەن مەكتەپتىڭ ديرەكتورى ەرىمبەت قوناقباەۆ ەكەن. ال وڭ جاعىندا وتىرعان, جاڭا عانا بۇعان سۇق ساۋساعىن شوشايتىپ كورسەتكەن ادامنىڭ كوزدەرى مۇنى شوقتاي تەسىپ, وتتاي قارىپ بارا جاتىر. سەسكەنىپ قالدى. ارعى جاقتاعى ەكى دوسىنا قاراپ ەدى, ولار كىتاپ-قاعازدارىن جيناپ, ءۇرپيىسىپ قالىپتى.
– ءاي, سەن بالا, بۇل جەردە نە ىستەپ وتىرسىڭ؟ – دەدى الگى كىسى بىردەن مۇنى سۇراقپەن باسسالىپ.
ول ءمۇدىرىپ قالدى دا:
– مەن... ءبىز جاي عانا... ساباققا دايىندالىپ وتىرمىز, – دەدى.
– نە؟.. سەندەر سوندا ستۋدەنتسىڭدەر مە؟!
– ءيا, ستۋدەنتپىز گيدرودا...
– نەشىنشى كۋرستاسىڭ؟ قاي ماماندىقتاسىڭ؟
– ەكىنشى.. ينجەنەر بولام, – دەدى بۇل كۇماندانا باسەڭسىپ.
ىشىندە «بۇل كىسىنىڭ وندا نە شارۋاسى بار» دەپ مازالايدى ءبىر وي. انا كىسى قوس جانارىن جارقىراتا شاشىراتىپ:
– ءاي, سەن بالا تۋمىسىڭدا تۇرعان اكتەرسىڭ عوي! مانادان بەرى ساعان قاراپ قويام قايتا-قايتا. اكتەرسىڭ – سەن! – دەگەنى.
مۇنىڭ ونە بويىن وتتى تولقىن ۇرىپ ءوتتى...
«نە دەيت؟.. نە دەپ تۇر مىنا كىسى؟».
قاۋلاعان قالىڭ وت جان-جۇيەسىن تۇگەلىمەن شارپىدى.
«بۇل كىسى نە دەپ تۇر ماعان. ىشىمدەگىنى قايدان بىلەدى؟».
جانارىنان وت شاشىراعان ادام قاسىنداعى كىسىنىڭ تىزەسىنەن ءبىر قولىمەن قاعىپ جىبەردى دە:
– قاراشى مىناعان! مىناداي اكتەردى ءبىز قايدان تابامىز؟ – دەدى تاعى دا ۇستەمەلەتىپ.
ەكەۋى دە ورىندارىنان تۇرا كەلگەندە, بويلارى دا قارايلاس, بىراق مۇنىڭ ارىقشا كەلگەن بويىنان ءبىرشاما الاسالاۋ ەكەن.
– مىنە, بويىنىڭ ءوزى دە «مەنى كوردىڭدەر مە» دەپ تۇرعان جوق پا؟
انا كىسى قۋانا «ايتىپ ەم عوي سىزگە, وسى بالا» دەپ ماقۇلداپ تۇر. مىنا ادامنىڭ قايتپاس-قايسار مىنەزى دە, وتتى كوزدەرى مەن ءىرى ءسوز ساپتاسى دا تۋرا ءوزىنىڭ يمانقۇل اتاسىنا كەلىپ تۇرعانىنا تاڭدانۋدا بۇل...
– كىم سەنىڭ اتىڭ؟.. – دەدى الگى ادام اپىر-جاپىر لەپپەنەن.
– تۇڭعىشباي! – دەدى ەندى بۇل دا سەنىمدىرەك ۇنمەن.
– قوي, ءجۇر باستىقتارىڭا. مەن سەنى بارىپ, سۇراپ الىپ, الىپ كەتەم الماتىعا! – دەگەنى.
اناداي جەردە وشارىلىپ تۇرعان ەكى دوسى دا وسىنىڭ ءبارىن ەستىپ-كورىپ تاڭقالىپ تۇر.
– قانە, ءجۇر, كەتتىك! – دەپ ءوزى ىلگەرى باسا بەرىپ ەدى, قاسىنداعى ادام:
– اسەكە! مىنە, بىلاي قاراي. مىنا جاققا! – دەپ وڭعا قاراي نۇسقاپ, جولدى كورسەتتى.
قازاق تەاتر ونەرىنىڭ ايگىلى ارداگەرى, كسرو-عا بەلگىلى ونەر قايراتكەرى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, ونەرتانۋ پروفەسسورى اسقار توقپانوۆ سول كۇنى ينستيتۋت رەكتورىنا كىرىپ, بارلىق ماسەلەنى شەشىپ, تۇڭعىشباي قادىر ۇلى جامانقۇلوۆتى الماتىعا الىپ قايتتى. اكەلگەن بويدا الماتىداعى قۇرمانعازى اتىنداعى مەملەكەتتىك كونسەرۆاتوريانىڭ اكتەرلىك فاكۋلتەتىنىڭ ءبىرىنشى كۋرسىنا, كسرو حالىق ءارتىسى حاديشا بوكەەۆانىڭ جيناقتالىپ تۇرعان توبىنا اكەلىپ قوستى.
تۇڭعىشباي – قالامگەر
ناعىز ونەردى... بۇكىل عالامنىڭ قاق ورتاسىنداعى جەر مەن كوكتىڭ جاراتىلىسىن ابدەن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, ادامزات عۇمىرىنداعى وتكەن-كەتكەننىڭ بارلىعىن تارازىلاپ, ءوزى جارىق دۇنيەنىڭ سىرىن ۇعا ءجۇرىپ, بارىنشا تۋرا جولمەن ادىلەتتى ءومىر كەشۋگە بەل بايلاعان جانعا جاراتۋشى يەمىزدىڭ ءوزى قاسيەت سىيلايدى ەكەن عوي. تاعى دا تۇقاڭنىڭ ادامدىق, ازاماتتىق رۋحىنا بويلاپ ءبىر كورەيىكشى. ءوزىم كۋاسى بولعان ءبىر ۋاقيعا...
وزدەرى ەكىنشى كۋرستا وقىپ جۇرگەن كەزدەرى عوي دەيمىن, ايتەۋىر ءبىر كۇنى اكتەرلىك ماماندىققا تۇڭعىشبايمەن بىرگە ءتۇسىپ, بىرگە وقىپ, بىتە قايناسىپ جۇرگەن ءىنىم اسقاربەك سەيىلحانوۆ بىردە:
– بىزدە تۇڭعىشباي دەگەن كۋرستاس جىگىت بار. ولەڭ جازادى. مىقتى ولەڭدەرى! سونى ءوزىڭ جۇمىس ىستەپ جۇرگەن «لەنينشىل جاسقا» (قازىرگى «جاس الاش» قوي) شىعارتىپ بەرەسىڭ بە؟ – دەگەنى.
– مەيلى. اكەل. سويلەسىپ كورەيىن, – دەدىم.
ءۇش-ءتورت كۇننەن كەيىن اسقاربەك ماعان ەڭسەلى, ۇزىن بويلى, بىراق ارىقشالاۋ كەلگەن, كوزى وتتاي جانعان, شاشى بۇيرالاۋ ءبىر ناۋشا جىگىتتى ەرتىپ كەلدى.
«تۇڭعىشباي» دەدى ماعان قولىن ۇسىنىپ. مەن ونى ءبىرىنشى رەت كورىپ تۇرمىن. قولىندا قالىڭداۋ داپتەرى بار ەكەن. اشىپ قارادىق. ءىشى تولا – قولمەن جازىلعان ولەڭدەر!
– كوپتەن جازاسىڭ با ولەڭدى؟ – دەپ سۇراپ ەدىم:
– ءبىراز بولدى جازىپ جۇرگەنىمە, – دەدى سەنىمدى ۇنمەن.
– وندا مەن ادەبيەت بولىمىنە بەرەيىن. شىعاتىن شىعار, – دەپ مەن دە سەنىمدىلىكپەن داپتەردى قولىما الدىم.
ءسويتىپ, تۇڭعىشبايدىڭ ولەڭ داپتەرىن اكەلىپ, ادەبيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ورالحان بوكەەۆ پەن قىزمەتكەرى ساعات اشىمباەۆتىڭ قولىنا بىلگەنىمشە ءوتىنىشىمدى ايتىپ, تاپسىردىم. «تاعى ءبىر جاس اقىن كەلىپ قوسىلاتىن بولدى» دەپ ءجۇرمىن عوي وزىمشە...
بىراق سودان كەيىن مەن دە ولاردان سۇراماپپىن. اسقاربەك پەن تۇڭعىشباي دا قايتا قايىرىلىپ كەلىپ: «ولەڭدەرىم شىعاتىن بولدى ما؟ نەگە شىقپاي جاتىر؟!» دەمەپتى ماعان.
كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەزىندەگى سول قوڭىر داپتەر ءالى كوز الدىمدا تۇرادى. «تۇڭعىشبايدىڭ ولەڭدەرىن جاريالاۋدىڭ ءساتى نەگە تۇسپەدى ەكەن؟ الدە ابايسىزدا جىگىتتەر جوعالتىپ الدى ما؟» دەپ ويلايمىن مەن كەيدە. ەكى جاق بولىپ ءبىزدىڭ ىزدەمەۋىمىزدەن بە, تۇڭعىشباي مەن اسقاربەك ەكەۋىنىڭ قايتا اينالىپ كەلىپ سۇراماۋىنان با؟
ويلاپ قاراسام... تۇڭعىشبايدىڭ جىرلارى گازەت بەتىنە سول كەزدە «جارق» ەتىپ شىعا كەلگەندە, ءسوز جوق, جاس تالانت رەتىندە بىردەن كوككە ورلەپ, «مىنە, مەنمىن» دەپ جۇرگەن تالاي-تالاي ءاپايتوس اقىندارمەن تاعدىرلاس بولىپ, ونەردىڭ بۇل سالاسىندا دا جارقىراپ-جايناپ شىعار ما ەدى, كىم بىلگەن... ويتكەنى ونىڭ تۇپكى جاراتىلىسىنىڭ ار جاعىندا تۇلپارداي اسا كوركەم تالانتتى اۋىزدىقتاپ ءمىنىپ العان اساۋ مىنەز تۇرعان. بۇل – تۇقاڭنىڭ قاسيەتى!
اللانىڭ جاراتىلىسى ءوز دەگەنىنە جەتكىزبەي قويمايدى ەكەن: دومبىرا تارتىپ, ءان شىعارا باستاعان – ءسويتىپ, جان-جاقتى سۋرەتكەرلىككە جۋىقتاپ قالعان اكتەر تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ, اقىرى, قالامىن تاستاماي جازۋدان تانباعان قالپى, بىرنەشە كىتاپتاردىڭ («ناز», 2001; ء«سوز», 2006; ەكى تومدىق: «شەر», 2010; «مۇڭ», قازىر اياقتالۋ ۇستىندە), سياقتى ەسسە- حيكاياتتاردىڭ اۆتورى بولىپ تا تانىلدى.
بىراق ۇنەمى ءىلىم ىزدەپ, ءبىلىم قۋىپ – جاراتىلىسىنداعى سان قىرلى تالانتىن جان-جاقتى اشۋعا مۇرسا بەرسە-داعى, ءتۇپ-تۇقيانىنان كەلە جاتقان تاعدىر اعىنى ونى ءبىرجولاتا اكتەرلىك ونەردىڭ التىن سارايىنا تالانتتى تۇلعا قالپىندا سومداپ الىپ كەتتى. بۇل – جوعارىدان جەتكەن بۇيرىق!
ول – تەاتر اكتەرى
تاعدىرىنىڭ اعىنىمەن كەلگەن تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ وسىلاي اكتەر بولىپ تەاتر ساحناسىنا بەت الدى.
ناعىز ارپالىس ەندى باستالدى...
ءنار مەن ءناپسى, ءسوز بەن وي, قياستىق پەن قىزعانىش, ءورت پەن دەرت, ار مەن ادام, وبراز بەن زامان!
اكتەر تۇڭعىشباي ءوزىنىڭ قىپ-قىزىل مايدانعا كىرگەنىن انىق ءبىلدى... قايتار جول جوق بىراق! تۇقاڭ دا وڭايدان-وڭاي العان بەتىنەن قايتار ەمەس. ويتكەنى ءتۇپ-تۇقيانىنان كەلىپ قۋاتتى ءبىر قاتاڭ كۇش تىرەپ تۇر. جولبۇزارلىق پەن ادىلەتسىزدىكتى كورسە, بايقاسا بولدى – الگى تۇلان-تۇتقان تارپاڭ, قىزدىرما قاتاعان سەرپىن تەرەڭنەن دۇرك كوتەرىلىپ, ايبات شەگىپ تۇرا قالادى. بۇل سونى قۇپ الىپ, ىسكە اسىرۋعا كىرىسەدى.
حالىقتىق تۇلعا بولىپ ۇلگەرگەن اكتەر تۋرالى بۇعان دەيىنگى جازىلعان جاريالانىمداردىڭ كوپتەن-كوبىسى ەۋروپالىق ستاندارتپەن حح عاسىردا قازاق حالقىنىڭ ساناسىنا دا ابدەن قۇقايى بولىپ ءسىڭىپ قالعان – ونەر مەن اكتەر اتاۋلىنىڭ سىرتقى ءپىشىنى مەن مىنەز-قۇلقىن, شىعارما مەن رەجيسسۋراسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن, ت.ب. سىرتتاي سيپاتتايدى دا قويا سالادى. وبرازعا كىرىپ, ونەرلىك بەينەنى تاعدىرىمەن كەيىپتەپ كوپشىلىكتىڭ ومىرىنە دە ءۇنسىز ەنىپ كەتەتىن اكتەردىڭ جان الەمىندەگى ارپالىستى ولاردىڭ بىلگىسى دە كەلمەيدى.
سوندىقتان دا وزگەلەردەي ەمەس, ءبىز قيىن دا بولسا وزگەشە جولدى ىزدەپ, وسى ەڭبەگىمىزگە اكتەردىڭ رۋحاني سارقىلماس بولمىسىنداعى ءوزىن وزگەلەردەن ايرىقشا وداعايلاندىرىپ تۇراتىن بيىك مارحابا قاسيەتتەرى ونىڭ ءوز ءبىتىمىن دامىتا وتىرىپ, ءوز قاتارىنان وزدىرتىپ, بۇگىنگى زاماناۋي دامۋدا قالاي بولسا-داعى ءوز تۇرعىلاستارىنان دا اسا جوعارى, تۇعىرلى تۇلعا بولۋعا اكەلىپ جەتكىزگەن, ونىڭ سارقىلماس نۇرلى ارنالارىن اشىپ كورسەتەتىن جان دۇنيەسىندەگى تازا قاينار-بۇلاقتاردى مۇمكىندىگىنشە سوزبەن بەينەلەۋگە ۇمتىلدىق.
ساحنادا قاراپايىم اكتەر بولىپ قالىپتاسۋعا جەتۋ جولىنىڭ وزىنە-اق جىلدار كەتتى... سول جىلدار جىلجي-جىلجي تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆتى تالاي مارتە «قۇزدان قۇلاتتى», ەسىن جيعىزدى, ەسەيتتى, ەر جەتكىزدى! نەبىر قيىندىقتار باسقا تۇسكەن كەزدە ءتۇپ دۇنيەسىنەن كەلىپ كيلىگەتىن, الدەقايدا اتىرىلا شىعىپ, ءوزىن قولتىعىنان شاپ بەرە ۇستاپ, شامداعاي قيمىلمەن تەزدەتە دەمەپ, جەتەلەي الىپ شىعاتىن ءبىر ءمارت مىنەز مۇنى بىردەن-بىرگە بيىكتەتە, كوتەرە بەرگەن. سودان كەيىن-اق بۇنىڭ قازاق ساحنا ونەرىنىڭ قاراشاڭىراعى – مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق دراما تەاترىنداعى («اكەم تەاترىنداعى») جولى جوسىلا, اشىلا بەرە-تۇعىن بولدى.
كەزىندەگى رەسەي مەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ يدەولوگياسى تۇنشىقتىرا بۋىپ تۇرعان كەزەڭنىڭ وزىندە باتىسەۋروپالىق جانە ورىستىق يدەيالاردى كورەرمەننىڭ كوكەيىنە تۇپقازىعىمەن ءبىرجولاتا قاعىپ قويۋ ءۇشىن قويىلىپ جاتقان سپەكتاكلدەردە دە ول ءوزىنىڭ وسى ءمارت جولىنان اينىعان ەمەس. ەڭ باستىسى, اكتەر جامانقۇلوۆ ء«وز كەيىپكەرىنىڭ ارعى تەگىنە دەيىن قازبالاپ, ادەبي نۇسقاسىنا تەرەڭ ءۇڭىلىپ, ءتۇسىنىپ الۋدى, سونان كەيىن بارىپ ساحنالىق نەمەسە ەكراندىق مازمۇنىنا سانالى تۇردە ويىسۋدى...» مۇددەسىنە قاتاڭ بەكىتىپ الاتىن ازاپكەر ونەرپازعا اينالدى. ارەكەت ارقىلى ء«سوزدىڭ ءمان-ماعىناسىن تەرەڭدەتۋ, ءسوز ارقىلى ويدى ويناتىپ, ءتىرىلتۋ سەكىلدى ساحنا ونەرىنىڭ باستى قۇرالدارىن ايرىقشا مەڭگەرۋگە» ول بارىن سالعان بولاتىن.
ءسويتىپ, ول ۇلكەن ساحنادا ءوزىنىڭ تۇڭعىش ويناعان ءرولى بەيسەنبايدان (ق.مۇقاشەۆ «دالا داستانى») باستاپ, كەيىنگى جىلدارداعى ساحنالىق التىن تۇعىرلى تاريح بولىپ مىنا زامان كورەرمەندەرىنىڭ ەسىندە قالعان جانىبەك حان (ق.ىسقاق, شاحيماردەن «قازاقتار») مەن ابىلاي حان ء(ا.كەكىلباەۆ «ابىلاي حان»), ابىلاي (م.بايسەركەنوۆ «ابىلاي حاننىڭ اقىرعى كۇندەرى») مەن ماحامبەت (ن.ابۋتاليەۆ ء«وتتىڭ, دۇنيە») بەينەلەرىنىڭ ءوز حالقىنىڭ تاعدىرى ءۇشىن تاۋقىمەت كەشكەن پەرزەنتتەرىنىڭ زامانىندا زار يلەپ, بۇگىنگى ۇرپاقتارعا ونەگە كورسەتىپ, وسيەتىن جەتكىزۋدى قاستەرلەپ وتكەن اماناتىن – ءوز تۇلعاسىنا قۇيىپ العان اكتەر تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ تۇردى ساحنادا. مۇنداي عاسىرلار شىڭىراۋىنان شىققان ۇقساس تاريحي تاعدىرلار شەشىمىن ومىردە ەكىنىڭ بىرىنە بۇيىرتا بەرمەس اللا تاعالا!
ەۋروپا كلاسسيكتەرى مەن ورىس-كەڭەس قالامگەرلەرىنىڭ جازعان رولدەرىن ساحنالاعاندارىن بىلاي قويعاندا, ۇلتتىق رۋحىمىزدى كوممۋنيستىك ءامىرشىل باسقىنشىلىق نۇسقاۋلار بيلەپ تۇرعان كەزەڭدە دە قازاق حالقىنىڭ التىن ارناسىنا تولاسسىز كەلىپ قوسىلىپ جاتقان سپەكتاكلدەردەگى تۇڭعىشباي ويناعان رولدەر ارقىلى: «ايمان-شولپانداعى» (م.اۋەزوۆ) كوتىبار, «قاراگوزدەگى» (م.اۋەزوۆ) سىرىم سەرى, «قاراش-قاراش وقيعاسىنداعى» (م.اۋەزوۆ, ق.ىسقاق) باقتىعۇل, «اقان سەرى-اقتوقتىداعى» (ع.مۇسىرەپوۆ) جالمۇقان, «ۇكىلى ىبىرايداعى» (ش.حۇسايىنوۆ) اقان سەرى, «جان القىمداعى» (ا.جاعانوۆا) مۇرات, «جوعالعان دوستاعى» (ت.احتانوۆ) مىرزاحمەت, «كىشكەنتاي اۋىلداعى» (د.يسابەكوۆ) دەمەسىن, ت.ب. ول اكەلىپ قوسقان ونداعان بەينەلەر مۇحتار اۋەزوۆتەي دانانىڭ ەسىمىن تۋ ەتىپ كوتەرگەن تەاتردىڭ تاريحي قورىندا ساقتاۋلى تۇر.
ول – بىلىكتى باسشى
وتكەن عاسىرداعى سەكسەنىنشى جىلداردىڭ سوڭىنا قاراي نەبىر قانتوگىستەر ارقىلى ز ۇلىمدىق جانە زورلىقپەنەن ادامزات تاريحى ساحناسىنا شىققان كسرو دەگەن مەملەكەتتىڭ تۇعىرى شايقاتىلىپ, قىرتىستارى سەتىنەي باستادى. 1986 جىلعى 16-17 جەلتوقساندا الماتىداعى قازاق جاستارى دۇرك كوتەرىلىپ, جەتپىس جىلدان استام ۋاقىت حالقىمىزدى قالجىراتا قورلاپ كەلە جاتقان ماسكەۋدەگى كوممۋنيستىك پارتيانىڭ شەشىمىنە قارسى شىقتى. مۇنداي وقىس وقيعانى ءوز كوزىمەن كورىپ قالۋ ءۇشىن جاسى ءالى قىرىققا تولماعان تۇڭعىشباي دا تەاتردى قويا تۇرىپ, الاڭدا ءجۇردى, قانى توگىلدى. ساقشىلاردىڭ قولىنا دا ءتۇستى. جاۋاپقا دا تارتىلدى.
وسىلاي تاريحتىڭ شاڭ-توپالاڭىنا اينالعان كسرو قوعامى ءوزىن قۇتقارۋعا ارەكەتى قالماستان, بەت-بەتىنە ىدىراي باستادى. ءاربىر ەلگە ءوز تاۋەلسىزدىگى تۋ كوتەرىپ جەتتى. سوڭعى ءۇش عاسىردا (XVIII, XIX, XX ع.) رەسەي يمپەرياسى قازاق ەلىنە وتارشىلدىقپەن باسا-كوكتەپ كىرگەلى بەرى ماڭگۇرتتىكپەن كۇن كەشىپ كەلە جاتقان حالقىمىزعا رۋحانياتىمىزدىڭ بىتەلىپ قالعان تۇپكى كوزدەرىن اشىپ, ەل-جۇرتىمىزدىڭ ساناسىنا تاۋەلسىزدىكتىڭ جىگەرىمەن جاڭا كۇش-قۋات قۇيۋ كەرەك ەدى.
جالپى, ونەر اتاۋلى, سونىڭ ىشىندە تەاتر ونەرى دە توقىراۋعا كەلىپ تىرەلدى. تەاتردىڭ شىعارماشىلىق-تاقىرىپتىق اۋقىمى دا, قارجىلىق جۇيەسى دە, ونەر شاڭىراعىنىڭ شارۋاشىلىق ۋىق-كەرەگەلەرى دە تۇرالاپ, قاڭسي باستادى. تاۋەلسىزدىككە جاڭادان قول جەتكىزگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سول كەزدەگى (1993) مادەنيەت ءمينيسترى بولىپ وتىرعان كومپوزيتور ەركەعالي راحماديەۆ قازاق حالقىنا جانە كوپتەگەن ەلگە ايگىلى تۇلعا بولىپ قالىپتاسىپ قالعان اكتەر تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆتى ابدەن تۇرالاپ قالعان م.اۋەزوۆ تەاترىنىڭ باسشىسى ەتىپ تاعايىندادى. بۇل دەر كەزىندە دالمە-ءدال قابىلدانعان باتىل شەشىم بولدى.
اسا تالانتتى تۇلعاعا بۇل شەشىم وڭايعا تۇسكەن جوق, ارينە. ول وزىنە بىتكەن قايتپاس مىنەزىمەن قوعامداعى اسا كۇردەلى ىزدەنىستەرگە كۇرت بەتبۇرىستار جاساپ, قولما-قول ۇيىمداستىرۋلارعا, تىزەرلەپ قالعان تەاتردىڭ ەڭسەسىن كوتەرىپ قايتادان حالقىنا تانىمال ەتۋگە, تەاتردىڭ شاڭىراعىن تاۋەلسىز قازاق حالقىنىڭ رۋحاني, مادەني, تاريحي قازىنالارىن قالىڭ جۇرتقا پاش ەتەتىن رەپەرتۋارلارعا زەڭبىرەك اتقىزا تولتىرتىپ, «جاڭا رەنەسسانس» ءداۋىرىن قالىپتاستىرۋعا بىلەگىن سىبانا كىرىستى.
ويتكەنى سول جىلدارى ونەر ۇجىمدارىن ورتالىقتان قارجىلاندىرۋ مۇلدە توقتاتىلىپ, گاسترولدىك ساپارلاردىڭ دا ساپ تيىلعان كەزى بولاتىن. سوندا م.اۋەزوۆ تەاترى ۇكىمەتتەن ءبىر تيىن دا قاراجات سۇراماي, جىل سايىن وبلىس ورتالىقتارىنا بارىپ ونەر كورسەتتى, ءار ماۋسىمدا تولىققاندى سپەكتاكلدەر قويىلدى. ايلىقتارىن باسقالارداي التى اي زارىعىپ كۇتپەي, ۋاقتىسىندا دالمە-ءدال الىپ تۇردى. وسى ماقساتتا شىعارماشىلىق ۇجىم قاتاڭ تارتىپكە جۇمىلدىرىلىپ, مورالدىق قۇلدىراۋدان امان قالدى.
...تەاتر رەپەرتۋارى بۇرىن-سوڭدى بولماعان بايلىققا كەنەلدى. بۇرىن ىزدەنبەگەن, اتى مۇلدە اتالماعان جانە ەشكىم كۇتپەگەن تاقىرىپتاردا ونداعان جاڭا سپەكتاكلدەر ساحناعا شىقتى. ...تەاتردىڭ جانىنان دراماتۋرگتەر مەكتەبى اشىلدى. ...جاڭا اۆتورلار شاقىرىلدى. ...تاپسىرىسپەن پەسالار جازىلا باستادى. ولارعا قالاماقى تولەيتىن دەمەۋشىلەر دە كەلەتىن بولدى. ...ءار جىلدىڭ كوكتەمىندە «تەاتر كوكتەمى» فەستيۆالى وتكىزىلەتىن بولدى. كورەرمەندەردى كوبەيتۋ ماقساتىمەن ەل-جۇرتپەن ۇزبەي جۇمىس ىستەيتىن ارنايى اگەنتتىك قۇرىلدى. ...قاراۋسىز كۇيدە تۇرىپ, ابدەن توزعان عيماراتتى جاقسىلاپ تۇرىپ جوندەپ شىعۋعا دا قارجى تابىلدى. ...تۇرمىس-تىرشىلىگى مۇلدە تومەندەپ, الماتىنىڭ ءار بۇرىشىندا ءبىر كۇيكى ءومىر كەشىپ جۇرگەن قىرىقتان استام ونەرپاز وتباسى جەكە پاتەرلەرگە يە بولدى. ...تەاتردىڭ نەشەمە جىلداردان بەرى قوردالانىپ قالعان بۇكىل الەۋمەتتىك ماسەلەلەرى تەاتر باسشىسىنىڭ جالپى حالىق پەن ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ الدىنداعى جەكە بەدەلىنىڭ ارقاسىندا بىرىنەن كەيىن ءبىرى ءدال وسىلاي – جىبەك جىپتەي سۋىرىلا شەشىلىپ جاتتى.
ءسويتىپ, 1993-2001 جىلدار كەزەڭىندە اسا تالانتتى اكتەر تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ باسشىلىق تىزگىندى ءوزى قولعا العان اۋقىمدا قازاقتىڭ باس تەاترى باسىنا تۇسكەن – كەڭەستىك جۇيە تۇگەلىمەن كۇيرەپ, حالىق تاۋەلسىزدىككە قول سوزعان قيىن مەزگىلدەن اماندىقپەن ەس جيىپ, بۇرىنعى زاماندا تۇلا بويىن ابدەن مەڭدەپ كەتكەن سىرقاتىنان ارىلىپ شىقتى. بۇل-داعى جاراتقاننىڭ وعان سىيلاعان ادال ءارى اسقاق رۋحىنان عوي.
ول – كينو ساڭلاعى
تۇڭعىشباي ءال-ءتارازيدى ەسىمە العان سايىن «شىركىن, جاس شاعىندا ول نەگە امەريكاداعى گولليۆۋدقا تىم بولماسا ءبىر مارتە بارىپ-كورىنىپ كەتپەدى ەكەن؟» دەپ ارماندايمىن. سوندا ول, ءسوز جوق, جەر-جاھانداعى التى قۇرىلىقتىڭ اكتەرى بولىپ شىعار ەدى!.. بالكىم, سوندا تۇڭعىشباي كەڭەستىك جۇيەنىڭ «قاماۋىندا» جۇرسە دە, قالىڭ اكتەرلەر قاۋىمىنىڭ ىشىنەن ونى ىزدەپ ءجۇرىپ تاۋىپ الىپ, الدەنەشە كينوفيلمدەر لەنتاسىنان ورىن بەرگەن «قازاقفيلم», «موسفيلم», ت.ب. «فيلمدەردىڭ» بارلىعىن دا قاق جارىپ ءوتىپ, الەم كورەرمەندەرىمەن ايقارا قاۋىشار ەدى.
سونىڭ وزىندە كينواكتەر جامانقۇلوۆ العاش تۇسكەن «ورال وت قۇشاعىندا» فيلمىنەن (رەج. م.بەگالين) باستاپ, «وتىراردىڭ كۇيرەۋىندەگى» (رەج. ا.امىرقۇلوۆ) قايىرحان, «قان مەن تەردەگى» (رەج. ءا.مامبەتوۆ پەن يۋ.ماستيۋگين) تاڭىربەرگەن, «ابايداعى» (رەج. ا.امىرقۇلوۆ) قۇنانباي, «ساردارداعى» (رەج. ب.قالىمبەتوۆ) شوناي قولباسشى, «جاۋشىداعى» (رەج. ءا.مامبەتوۆ, تسوي گۋكين) ابىلقايىر حان, «كوشپەندىلەردەگى» (رەج. يۆان پاسسەر, ت.تەمەنوۆ, س.بودروۆ) تاعى دا ابىلقايىر حان, ت.ب. فيلمدەردىڭ بارلىعىندا دا اكتەردىڭ تۇلعاسى بىردەن-بىرگە اسقاقتاپ, ەڭسەلى بيىككە كوتەرىلىپ كەتتى. جانە دە قاي فيلمگە تۇسسە دە, قايدا بارسا-داعى رەجيسسەرلەر ونىڭ الدىنا باستى رولدەردى قويادى, ءىرى وقيعالارعا قاراي ويىسادى. جانە دە كىل ءبىر باتىرلار, بيلەر, حاندار, كوسەمدەر مەن شەشەندەر... (كوز تيمەسىن) مىنە, قۇدايدىڭ بەرگەن تالانتى!
تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆتىڭ ساحنا الەمىنە سامعاۋ ساپارى دا, الدىنان وت قارىپ تۇرسا دا, قاق جارىپ وتپەي قويمايتىن ءۇنسىز قاھارماندىعى دا, ساناسىندا تەڭىزدەي تەبىرەنىپ جاتاتىن ويلارىنىڭ لەبىزىن عانا ءبىلدىرىپ شىعاراتىن جۇمباق پسيحولوگياسى دا, ءتىپتى ءوز تەاترىنان ءوزى قۇقاي كورىپ سىرتقارى قالا جازداعان تۇستارى دا, سونداي-اق اقىرىندا كينو ونەرىنە بەت العان كەزدە بىردەن زامانى مەن تاريحىن بويىنا تۇتاس سىڭىرگەن تۇلعا بولىپ قۇيىلعان ادامدىق مۇسىنىمەن دە ول ءوزى وتە سۇيسىنە جاقسى كورەتىن كەسەك تالانت – قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى نۇرمۇحان جانتورينمەن, كەي جاعدايدا, تاعدىرلاس بولىپ شىعادى ەكەن. بۇل دا – اقيقات!
ول – رەجيسسەر
جاراتىلىسىنان تالانتى سان قۇبىلىسىنان ساۋلاي توگىلىپ تۇرعان ونەرپاز اكتەر ءتۇبى رەجيسسەرلىك تۇعىرعا قونباي قويمايدى. ول جاڭادان اكتەرلىك جولعا تۇسكەن كەزىنىڭ وزىندە سپەكتاكلدەگى ىم مەن ۇنگە, ءاربىر سوزگە, قيمىل مەن كوزقاراسقا – ءسوز كومەيدەن سۋىرىلا توگىلىپ جاتسا-داعى – كوكەيدەگى تولقىن اتقان مۇحيتتاي قالىڭ ويى ىشكى دۇنيەسىن جاڭعىرتا تازالاپ, تۇلا بويىندا تۇنىق تەڭىزدەي بولىپ تۇنىپ تۇراتىن. رەجيسسەردىڭ وعان ايتىپ, نۇسقاپ جاتقان يكەمىنە كوپ جاعدايدا كەلىسە بەرمەيتىن. بىراق امال نە, سپەكتاكلدىڭ يىرىمىنە وراتىلىپ كەتە باراتىن. ءسويتىپ, اكتەرلىگىنەن رەجيسسەرلىگى ويانعان.
تولاسسىز تەرەڭ تانىم مەن بىلىمگە نەگىزدەپ, قويىلىمدى وتە بيىك كاسىبي دەڭگەيگە باعىتتاماسا, رەجيسسەر ءوز مۇددەسىنە جەتە الماس. تۇڭعىشباي ءال-تارازي شاكىرتتەرىنىڭ ديپلومدىق سپەكتاكلدەرىن دايارلاتا ءجۇرىپ, كارلو گوتستسيدىڭ «تۋراندوت حانشايىمى» (1994 ) مەن مىرزا عاپاروۆتىڭ «تۇزدى ءشول» (1995) تراگيكومەدياسىن قويۋ ارقىلى ءوز رەجيسسەرلىگىنىڭ ارناسىن اشتى. سونان سوڭ-اق جامانقۇلوۆتىڭ رەجيسسەرلىك كەرۋەنى ءجۇرىپ كەپ بەردى. اسىرەسە ول قويىلىمدارىن «اكەمتەاترىنا» التىن ءتاج ەتىپ كيگىزگەن قازاق حالقىنىڭ كونەعاسىرلىق تۇپكى تامىرىن قوزعايتىن تاريحي سپەكتاكل-داستاندار – «توميريس» (2000 جىل, شاحيماردەن) پەن «قازاقتار» (2006 جىل, ق.ىسقاق پەن شاحيماردەن) ۇلتتىق قورىمىزعا التىن قازىنا بولىپ قوسىلدى.
ءال-ءتارازيدىڭ مۇنان وزگە سپەكتاكلدەرى مەن كينورەجيسسۋرا سالاسىندا دا قوسقان ۇلەستەرى جەتكىلىكتى.
ول – ازامات, ۇستاز, تۇلعا!
تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆتىڭ سوڭىندا جۇزدەگەن شاكىرتى تۇر. ولاردىڭ ونەر جولىنداعى الدىڭعى تولقىنى كورنەكتى تۇلعالار بولىپ ءوسىپ جەتتى دە. ونىڭ ءوزىن جاقىننان كورمەسە دە, «...شىركىن, مەن دە سول كىسى سەكىلدى حالىققا تانىمال ادام بولسام ەكەن» دەپ ارماندايتىن ۇل-قىزدار قازىر قازاق ەلىندە قانشاما؟ قۇدايعا شۇكىر!
ءبىز جارىق دۇنيەگە ادام بوپ كەلىپ, ازامات بولىپ قالىپتاسقان ايگىلى تەاتر اكتەرى, كورنەكتى كينو-اكتەر, ايقىن سىيپاتتى رەجيسسەر, بەلگىلى قالامگەر, كوپشىلىكتىڭ تاعدىرىنا قول سوزعان باسشى, سوڭىنان تاربيەلى قالىڭ ۇرپاق ەرتكەن, ۇلگى بولعان ۇستاز, حالقىنىڭ تاعدىرى تۋ-تالاقايعا ءتۇسىپ جاتقان كەزەڭدەردە اقيقاتتىڭ اق تۋىن كوتەرىپ, ادىلەتتىلىكپەن «اقىرىپ تەڭدىك سۇراۋدان» تايسالماعان قوعام قايراتكەرى – دارا تۇلعا – تۇڭعىشباي ءال-تارازي تۋرالى وسىلاي تولعاندىق!
انىعىن ايتقاندا, تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ – ءبىزدىڭ عاسىرداعى ەلەۋلى حالىق پەرزەنتى.
ونىڭ تۇلا بويىندا وسى قاسيەتتەردىڭ بارلىعى «تۇڭعىشباي الەمى» بولىپ ورىلگەن...
الامان تاريحتى تۇڭعىشباي ءال-تارازي باستايتىن كەزەڭ تۋدى.
اشىربەك كوپىش,
جازۋشى,
«ونەر» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى