كوكبوزات

كوپەنگە دەگەن حالىق ماحابباتىن قازاقتىڭ نار تۇلعالارى باياعىدا ايتىپ كەتكەن. اۋزى دۋالى ءابىش ابىزدىڭ جايباراقات زاماندا جاناشىرلىق تانىتقانىن كوپشىلىك ءالى ۇمىتا قويعان جوق: «كوپەن, شىعارماشىلىعىڭا كوبىرەك دەن قوي. كۇلكى كۇرەتامىرىڭ ەكەنىن ۇمىتپا. قالامىڭدى تاستاما, سەن قازاققا كەرەكسىڭ». ءسوزى ءۋالى شەر-اعاڭ دا اسىرىپ ايتپاسا, كەم ايتپاعان: «كوپەن امىربەكوۆ دەسەڭىز, جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى. نەگە دەسەڭىز, بۇل اۋزىن اشسا, اۋزىنان شوق تۇسەدى. ول شوق ادامدى كۇيدىرمەيدى, كۇلدىرتەدى. ونىڭ ءوزى – ۇلكەن ونەر. جىرتىلعان كوڭىلدى جامايدى, مۇڭايعان كوزدى جادىراتادى. ءتىپتى قيىن-قىستاۋ كەزەڭنىڭ وزىندە دە ەلگە قۋات بەرەدى». وسى ويىن قورىتىندىلاي كەلە, شەر-اعاڭ دا «وسىنداي تۇلعا ءبىزدىڭ قازاق حالقىنا كەرەك-اق» دەگەن ەدى شيرەك عاسىر بۇرىن. ءسوز ونەرىنىڭ ەكى پايعامبارى دا باسىنا كوتەرگەن سول كوپەننەن ايىرىلىپ قالدىق. وزەگىڭ ورتەنەدى. بىراق «ادامنىڭ ايتقانى بولمايدى, اللانىڭ ايتقانى بولادى». قۇداي سالدى, ءبىز كوندىك. زىمىراپ بارا جاتقان ۋاقىت. كوپەن كوكەمنىڭ دە جارىق دۇنيەمەن قوشتاسقانىنا جىل تولىپتى. ءالى سەنگىڭ كەلمەيدى.

كوڭىلگە ءبىر دەمەۋى – ول ادەمى ءومىر ءسۇردى. كوپەن ەرەكشە جاراتىلىس يەسى ەدى. ەشكىمگە ۇقسامايتىن. بولمىسى بولەك, ۇستانىمى ەرەك بولاتىن. ءوزىنىڭ ىشكى ەنەرگەتيكاسى مەن سىرتقى ادامي اۋراسىن اينالاسىنا العاۋسىز شاشىپ جۇرەتىن. جۇرتتى كۇلكىگە كومىپ جۇرگەندى اقىق جۇرەگىمەن قالايتىن كوپەن كوكەم ەڭ باستىسى ادام الالامايتىن. كىسىلىك كەلبەتى الدىمەن وسى قاسيەتىنەن تاراپ جاتاتىنىن دا كوز كوردى. حالىقتىڭ مۇڭىن ازايتىپ جۇرگەندى ءجون كورەتىن. جۇرتتىڭ ىشىنە ءجيى بارۋعا بۇيرەگى بۇرىپ تۇراتىن. ەلدىڭ قۋانىشىنان دا قالمايتىن. قايعىسىنا دا ورتاقتاساتىن. تويعا بارسا, ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرىپ كەتەتىن. قازاعا بارسا, قايعىرىپ وتىرعان جۇرتتى سابىرعا شاقىرىپ, شاعالاداي شارق ۇراتىن.

وسىنىڭ بارىنە ۋاقىت تابا بىلەتىن ونىڭ وتقاراعىنان حالىققا دەگەن شىنايى, كىرشىكسىز ماحابباتى ايقىن سەزىلىپ تۇراتىن. كوپەن كوپتىڭ ادامى بولدى. سول حالىقتىڭ قۋانىشى دا بولا ءبىلدى, سول حالىقتىڭ جۇبانىشى دا بولا ءبىلدى. ەندى, مىنە, سول حالىقتىڭ ساعىنىشىنا دا اينالىپ ۇلگەردى. ايتارى جوق, كۇلكى دەگەن قۇدىرەتتىڭ كيەسىن بار جان-تانىمەن تۇسىنگەن كوپەن – ءوز ءومىرىنىڭ ءمانىن دە, ءسانىن دە تاپقان تالانت. ءسوزى ءمىردىڭ وعىنداي قارىمدى قالامگەر ءوزىنىڭ ومىرگە كەلگەندەگى باستى ميسسياسىن ابىرويمەن اتقارىپ كەتتى.

قازاق ساتيراسى مەن يۋمورىنىڭ اتاسىنداي بولعان وسپانحان اۋباكىروۆ ەرتەرەكتە «سۇزەگەن ءسوزدى» ويلاپ تاپقان. اعامىز قايتقان سوڭ سول «سۇزەگەن سوزگە» كوپەن كوكەمىز يە بولىپ قالدى. «سۇزەگەن ءسوزدىڭ» تاعىندا نىق وتىردى. ونىڭ ۇستىنە, ساتيرا ساربازدارى مەن سەرىلەرىنىڭ اراسىندا وقشاۋ ويلاپ, ءسۇزىپ سويلەيتىن سۇرمەرگەنى دە ءوزى بولىپ قالدى. سوندىقتان دا وسپانحان اعامىز ساتيرانىڭ پاتشاسى بولسا, ول سونىڭ زاڭدى مۇراگەرى ءھام ميراسقورى ەكەنىن كۇنى كەشەگە دەيىن دالەلدەپ ءوتتى.

كوپەندى كەزدەستىرگەن سايىن اريس­توتەلدىڭ باسسۇيەگىن كورگەندەي بولاتىنمىن. بۇل دا بەكەردەن-بەكەر بولاتىن اسسوتسياتسيا ەمەس-اۋ؟ كوميك الەكسيد باسنوپيسەتس ەزوپتى جەتى دانىشپاننىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرار ما ەدى, ەگەر ساتيرانىڭ فيلوسوفيامەن قاتىسى بولماسا. شىنىندا دا, فيلوسوف بولۋ ءۇشىن جارتىلاي ساتيريك بولۋ شارت, ال ساتيريك بولۋ ءۇشىن جارتىلاي فيلوسوف بولۋىڭ كەرەك. مىندەتتى تۇردە. سودان بولسا كەرەك, كوپەندى كورگەندە فيلوسوفتى كورگەندەي كۇي كەشەتىنمىن.

فيلوسوفيا – اقيقات. ال ونى ساتيراسىز ايتۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىرىنسىز ءبىرىنىڭ كۇنى قاراڭ. مۇنى ءوزارا تارتىلىس كۇشى دەپ اتاعان دۇرىس بولار. مۇندا تەپە-تەڭدىك باسىم. ەكەۋى دومبىرانىڭ قوس ىشەگى سياقتى. بۇل – وي مەن ءسوزدىڭ تارتىلىس كۇشى. كوپەن كوكەم ماعان وسىنداي عاجاپ گراۆيتاتسيالىق قۇبىلىستىڭ ديريجەرىندەي كورىنەتىن. وسى سوزىمە ونىڭ شىعارماشىلىعىنان كوپتەگەن مىسال كەلتىرۋگە بولادى. دەگەنمەن ءبىردى-ەكىلى مىسالمەن شەكتەلىپ, ونىڭ ساتيراسىنا وبال جاساعىم جوق. كوپەندى فراگمەنتتەرمەن وقىماۋ كەرەك. كوپەندى قوپارىپ وقۋ كەرەك.

ەكى جاعىنا كەزەك تەڭسەلىپ كەلە جاتاتىن پالۋان ءجۇرىستى, كەسەك تۇلعالى كوپەننىڭ كوزىنە كوزىڭ تۇسكەندە جۇرەك جىلۋىن سەزىنە قالاتىنسىڭ. ويتكەنى كوپەننىڭ كوزى – كوپەننىڭ ءوزى. كەيبىر كوزدەر بولادى, وتە جۇمباق. ەشتەڭەنى ءبىلىپ بولمايسىڭ. بىلگىڭ دە كەلمەي قالادى. ال ونىڭ كوزى كوركىن اشىپ تۇراتىن. شىمقالانىڭ اشىق-شاشىق جاتاتىن داربازاسى سياقتى. كوزىنە كىرىپ كەتە باراسىڭ. كوزى ونىڭ بار بولمىس-ءبىتىمىن الدىڭا جايىپ سالادى. ونىڭ قوي اۋزىنان ءشوپ المايتىن جۋاستىعىن دا كوزىنەن بايقايسىڭ. ونىڭ الا ءجىپتى اتتامايتىن ادالدىعى دا كوزىنەن انىق بايقالادى. ات اۋناعانشا اقىل تا­ۋىپ كەتەتىن ىلدىم-جىلدىمدىعىن دا كوزى «ساتىپ» قويادى. ەڭ اياعى ول ساعان «وبەد» الىپ بەرگىسى كەلىپ تۇرعانىن دا وسى كوكشىل كوزى حابارلاپ تۇرادى. ونىڭ ءوزى ك ۇلىپ تۇرمايدى, كوزى ك ۇلىپ تۇرادى. كوپەندى كوپەن قىلعان دا ءدال وسى فاكتور. كوپەننىڭ كوزى دە كوپەننىڭ سوزىندەي. قاراپايىم. دەي تۇرا, تۇڭعيىق. تەرەڭ. تىنىسىڭ تارىلمايدى. قۋ تىرشىلىكتىڭ بارلىق قولايسىزدىعىنان قۇتىلعانداي بولاسىڭ. وسىنداي كومفورت كوزدى ءبىز ءالى تالاي ساعىناتىن بولامىز.

مىنا ومىردە از نارسەنىڭ قادىرىنە تەز جەتەسىڭ. وسى راس ءسوز. كوپەن دەگەن ء«بىر باۋ ءشوپ» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. كەيدە ويلايمىن: مايا-مايا شوپتەن گورى, ءبىر باۋ كوزىڭە جىلى ۇشىراپ تۇرادى. ول قايتقاندا جۇرتتىڭ ءبارى «كۇلكى كورولى», «كۇلكى كوريفەيى» دەپ جوقتاپ جاتتى. شىنىندا دا, كوپەن مەن كۇلكى ەگىز ۇعىمدار ەدى.

ول شۋدا ءجىپتىڭ ءوزىن دە ينەنىڭ جاسۋىنان وتكىزىپ جىبەرەتىن شەبەر ەدى عوي, جارىقتىق! «قيىننان قيىستىرار ەر داناسى» ەكەنى ءبىر بولەك, اياق استىنان توسىن وي ايتا بىلەتىن تاپقىردىڭ تاپقىرى بولاتىن. ءبىر مىسال. بۇل بولعان وقيعانى ءوز اۋزىنان ەستىپ ەدىم. سوسىن ايتقىم كەلىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە, وسى اڭگىمەدەن ونىڭ بويىنا بىتكەن تازا تابيعاتىن تانيسىڭ. ادامي دا. تۇلعالىق تا. وعان قوسا تالانتى مەن دارىنى دا ەل اراسىنا كەڭ تاراعان ەپيزودتىڭ اينالاسىنان وڭاي تابىلا كەتەدى. ءدال وسى جەردە ول ءوزىنىڭ ديپلوماتيالىق جانە بىتىمگەرشىلىك قاسيەتىمەن دە تانىلعانىن ايتا كەتكەننىڭ ايىبى جوق. شىنىندا دا, كوپەن كوكەم بەيبىتسۇيگىش ازامات ەدى-اۋ!

1988 جىلى قىرىقتىڭ قىرقاسىنا شىعىپ ۇلگەرمەسە دە, تالانتىمەن تالايدى اۋزىنا قاراتقان كوپەن امىربەك قازاقتىڭ ءبىر توپ اقىن-جازۋشىمەن بىرگە قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ تۇرىكمەنستانداعى ونكۇندىگى اياسىندا كراسنوۆودسكىگە بارادى. اراسىندا فاريزا وڭعارسىنوۆا اپامىز دا بار. وكىنىشتىسى, تۇرىكمەندەر قازاق قالامگەرلەرىن اۋەجايدان دۇرىس كۇتىپ الماعان سياقتى. ۇشاقتان تۇسكەن سوڭ قازاق قالامگەرلەرىنىڭ شاي ىشەمىز دەگەن ۇمىتتەرىنىڭ دە ك ۇلى كوككە ۇشادى.

«شاي ىشپەسەم, باسىم اۋىرادى. ماعان شاي قايناتىپ بەر», دەيدى اقىن اپامىز قوناقۇيگە كەلگەن سوڭ زاتىن كوتەرىسىپ جەتكىزگەن كوپەن امىربەككە. قىرلى ستاقاننىڭ ىشىنە عانا سىياتىن كىشكەنتاي «كيپياتيلنيگىن» ءىس-ساپاردا وزىمەن بىرگە الىپ جۇرەتىن كوپەن اقىن اپاسىنا شاي دايىنداپ بەرەدى. تاڭەرتەڭگىسىن دە وسى كارتينا قايتالانادى.

بىلدەي ءبىر ەلگە شىعارماشىلىق ساپارمەن كەلگەندە قاسىنداعى ىنىسىنە شاي قايناتتىرىپ ىشكەنىنە قاتتى قاپالانعان فاريزا اپام كەلەسى كۇنى دەكادانىڭ اشىلۋىنا ارنالعان جيىندا ءبىرىنشى ءسوزدى ءوزى الىپ, تۇرىكمەندەرگە بار رەنىشىن جايىپ سالادى. ادايدىڭ ادۋىندى قىزىنىڭ سوزىنەن كەيىن كراسنوۆودسك وبكومىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى تايلى تايليەۆيچ قالبالاقتاپ قالادى: «سىزدەردى كۇتىپ الىپ, جاعدايلارىڭىزدى جاساۋدى وسىنداعى وبلىستىق تۇتىنۋشىلار وداعىنىڭ باسشىسى شاپاي دەگەن قانداستارىڭىزعا تاپسىرىپ ەدىك», دەيدى.

ءبىزدىڭ اقىن-جازۋشىلارعا قاراپ كەشىرىم سۇراعانداي بولعان ءبىرىنشى حاتشى ەندى زالدا وتىرعان شاپايعا كوزىن الارتا قارايدى. سول كەزدە فاريزا اپام كوپەنگە «وسى تۋرالى ءبىر شۋماق جازىپ, قازىر ءسوز سويلەگەنىڭدە وقىپ بەرشى», دەيدى. كوپ ۇزاماي ءسوز بۇيىرعان ساتيريك بىلاي اڭىراتقان ەكەن:

«اپايدا ايقاي بار,

شاپايدا شاي-پاي بار.

اپايعا ايقاي كەرەك ەمەس,

شاي-پاي كەرەك!

شاپايعا شاي-پاي كەرەك ەمەس,

ايقاي كەرەك!

شاپاي شاي-پاي بەرسە,

«پاي-پاي!» دەر ەك!».

كەز كەلگەن سيتۋاتسيادان كوركەم مىنە­زى­مەن كەرەمەت شىعىپ كەتەتىن كوپەن امىربەك وسىلايشا اپايدى دا, شاپايدى دا ريزاشىلىققا بولەپتى. ءسوز بار ما, ونىڭ تۇلا بويى تاپقىرلىققا تۇنىپ تۇرعانىن وسىدان-اق اڭعاراسىز.

شاعىن ماقالادا باسقاسىن ايتۋعا مۇمكىندىگىمىز بولماسا دا, ءوزى كوزىنىڭ تىرىسىندە جارىققا شىعارىپ كەتكەن شىعارمالارىنىڭ بەس تومدىعى تۋرالى ءتىل ۇشىنداعى اڭگىمەنى ايتۋ – مىندەت. ءالى ەسىمدە, ول بۇل جوبانى ءوزىنىڭ جەتپىس جاسقا تولۋ مەرەيتويىنا وراي شىعارعىسى كەلگەن. ءدال سول كەزدە الەمدى جايلاعان پاندەميانىڭ كەسىرىنەن ونىڭ بۇل ويى ءسال كەشىرەك ىسكە استى. بەس تومدىقتىڭ تۇساۋكەسەرىن وتكىزۋ دە ويىندا بولدى. بىراق دەندەگەن دەرت وعان  مۇمكىندىك بەرمەدى.

بەس تومدىعىنىڭ جارىق كورگەنىنە جاس بالاشا قۋانعانى كوز الدىمدا. ءومىر بويى كوز مايىن تاۋىسىپ جازعان شىعارمالارىنىڭ ءبىر جەرگە توپتاسىپ تۇرعانى بويىنا قۋات بەرگەندەي بولىپ ەدى. سوندىقتان دا قىسقاشا شولۋ جاساپ وتكەندى ءجون ساناپ وتىرمىن. ءبىرىنشى تومىندا سۇڭعىلا سىقاقشىنىڭ ءىرى تۇلعالارىمىزعا جازعان استارلى پاروديالارى, بالالارعا ارنالعان ولەڭ­دەرى مەن جاڭىلتپاشتارى جانە مىسال-مىسقىلدارى توپتاستىرىلعان. كوپەن پۋبليتسيستيكا مەن يۋموردىڭ سينتەزىن جاساعان كەرەمەت جازۋشى ەكەنىن ونىڭ ەزۋ تارتار ەستەلىكتەرىنىڭ ەستەن تان­دى­را­تىنىنان-اق بىلۋگە بولادى. مىنە, ونىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ وسى قىرى ەكىنشى تومنان انىق بايقالادى. ءۇشىنشى تومدا ءار جىلدارى شىققان «اتى جوق كىتاپ», «قىسىر اڭگىمە», ء«تىلىم قىشىپ بارادى», «نەمەنەگە جەتىسىپ كۇلەسىڭ», «جۇما سالەم», «سويلە دەسەڭ, سويلەيىن» سياقتى كىتاپتارىمەن وقىرمان قايتا قاۋىشادى. ءتورتىنشى تومدا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ باق سالاسى بويىنشا سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى كوپەن امىربەكتىڭ كەزىندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جا­ريا­­­لانعان ماڭىزدى ماقالالارى مەن سۇحباتتارى بەرىلگەن. وقىرمان بەسىنشى توم­دا كوپەن امىربەكتىڭ ءتۇبىت يەك, تۇكتى باس كەزىنەن اقساقال بولعانعا دەيىن­گى­ ارالىقتا تۇسكەن سۋرەتتەرىنەن جيناق­تال­عان فوتوالبومدى تاماشالاي الادى. شىنىندا دا, بۇل بەستومدىق – كەيىنگى كوپەنتانۋشىلار ءۇشىن باس-اياعى جيناقى شىمىر دۇنيە.

بيىل كوپەن كوكەمنىڭ تۋعان كۇنىن ءبىرىنشى رەت ءوزىنسىز اتاپ وتتىك. 29 ناۋ­رىزدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحاناسىندا اتالعان بەستومدىقتىڭ تۇساۋكەسەرى بولدى. كەلىنشەگى ايگەرىم مەن ءىنىسى, بەلگىلى فوتو­جۋرناليست شۇكىر شاحاي ەكەۋى مودەراتور بولۋدى ماعان ۇسىندى. ەلدىڭ الدىنا شىعىپ, ءسوز تىزگىنىن ۇستاپ كورمەگەن سوڭ كەلىسىمىمدى بەرۋ قيىندىق تۋدىرعانى راس. الايدا «وڭاشاداعى ونلاين ويلار» كىتابىمنىڭ تۇساۋكەسەرىن كوپەن امىربەكتىڭ بىردە ويلى ورامدارىمەن, بىردە ادەمى ازىلىمەن كومكەرىپ, عاجاپ باسقارىپ بەرگەنى جادىمنان شىققان ەمەس. سوندىقتان دا بۇل ىسكە بەل بۋدىم.

بەستومدىقتىڭ تۇساۋكەسەرىندە ەلدىڭ ەزۋىنەن كۇلكى كەتكەن جوق. كەرەمەت ءوتتى. شىنىندا دا, ساتيريكتىڭ كەشى وسىنداي كوڭىلدى اتموسفەرادا وتكەنىن قالاپ ەدىم. سول كۇنى مەنى كوپەن كوكەمنىڭ ءوزى جەتەكتەپ وتىرعانداي سەزىندىم. ورىس وقىرماندارى اراسىندا ءبىر ءسوز بار: «ميحايل جۆانەتسكي نە ۋستارەۆاەت». شىعارماشىلىق ادامىنا وسىدان اسقان قانداي باعا بەرىلۋى مۇمكىن؟ وسى ءسوزدى ينتەرپرەتاتسيا جاساپ, «كوپەننىڭ ادەبي مول مۇراسىنىڭ كۇلكىدەن تۇرعىزىلعان كوك كۇمبەزى ەشقاشان كونەرمەيدى» دەپ ايتقانىم ەسىمدە قالدى. شىنىندا دا, قازاق ءتىرى تۇرسا, كوپەن ۇمىتىلمايدى. مەن سوعان قۇدايىما سەنگەندەي سەنەمىن.

ساتيرانىڭ قوس ساڭلاعىن جايدان-جاي قاتار قويىپ وتىرعان جوقپىن. ەكەۋىنىڭ ۇقساستىعىنان اياق الىپ جۇرە المايسىڭ. ميحايل جۆانەتسكيدىڭ دە, كوپەن امىر­بەكتىڭ دە شىعارماشىلىعىنا بۇرىننان قاتتى قىزىعامىن. ەكەۋىن دە ءسۇيىپ وقىماۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل – بىرىنشىدەن. ەكىنشىدەن, ەكەۋى دە وتە قاراپايىم جازادى. بىراق تۇنىپ تۇرعان ءپالساپا. مەن ەكەۋىن بىردەي نەگە جاقسى كورەتىنىمدى جۋىردا عانا ءبىلدىم. باقسام, ەكەۋى دە تابيعات قايتا تۇلەپ جاتاتىن ناۋ­رىز ايىندا دۇنيە ەسىگىن اشىپ, ەكەۋى دە قاھارلى قىستىڭ الدى – قاراشانىڭ قارا سۋىعىندا قايتىس بولعان. انىقتاپ قاراپ وتىرسام, ەكەۋى ءبىرى-بىرىنە قاتتى ۇقسايدى ەكەن. ءتىپتى اينىمايدى. بويى دا, ويى دا. ەكەۋى دە شاعىپ سويلەۋدىڭ حاس شەبەرى. ەڭ اياعى كوزىلدىرىگىن تومەن ءتۇسىرىپ, ادامعا قۋاقىلانا قاراعانىنا دەيىن.

مەن كوپەن كوكەمنىڭ وزىمەن ءححى عاسىردىڭ باسىنان ارالاسا باستادىم. وعان دەيىن حح عاسىردا ونىڭ تۋعان ءىنىسى بازاربەك تۇكىبايمەن (بالاپان بازار) كوبىرەك بىرگە جۇردىك. سونى مەڭزەگەنى مە, قايدام, مەنەن كوپەننىڭ سۇراعانى بار: «مەن سەنى نە ءۇشىن جاقسى كورەمىن, بىلەسىڭ بە؟». مەن يىعىمدى قيقاڭداتتىم. ول ءوزى جاۋاپ بەردى: «مەن سەنى ءىنىم بازاربەكتى جاقسى كورگەنىڭ ءۇشىن جاقسى كورەمىن». سول ايتپاقشى, مەن ميشا اعايدى نەگە جاقسى كورەمىن دەسەم, كوپەن كوكەمدى جاقسى كورگەننەن كەيىن جاقسى كورەدى ەكەنمىن.

ء«بىلىمدى ادام قارتايعاندا ءوزىن باقىتتى سەزىنە باستايدى». ميحايل جۆانەتسكيدىڭ وسى سوزىنە ريزا بولامىن. بىلاي قاراساڭ, قاراپايىم سويلەم. دەي تۇرا, قانشاما فيلوسوفيا جاتىر. مارقۇم كوپەن دە ءومىرىنىڭ سوڭعى ون جىلىندا ءوزىن كەرەمەت باقىتتى سەزىنگەنىن بايقادىم. ءوزىنىڭ ادامي ىشكى بالانسى ورنىعىپ, كوڭىل تىنىشتىعىنا بولەنگەنى دە اسەر ەتكەنى راس. بىراق, ەڭ الدىمەن, بىلىمدىلىگىنەن بولار دەپ توپشىلايمىن. اسىرەسە ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى بارلىق اداممەن بىردەي بىلگەنىمەن ءبولىسىپ وتىرعاندى جانى سۇيەتىن. جادىنىڭ مىقتىلىعىنان بولار, ءتىپتى اتام زامانعى ادامداردىڭ باياعىدا ايتىپ كەتكەن سوزدەرىن اينا-قاتەسىز قايتالاپ وتىرۋشى ەدى.

اللا تاعالا كوپەن كوكەمە ءبارىن بەردى. اقىلمان ەدى. جاراتقان يەم ودان دارىندى دا ايامادى. ويى دا جۇيرىك, قالامى دا جۇيرىك بولدى. قۇدىرەتتىڭ وسىنشاما سىيىن كەز كەلگەن ادام كوتەرىپ جۇرە المايدى. ول كوتەرىپ ءجۇردى. قاراپايىمدىلىعى مەن قاناعاتشىلدىعى ونىڭ ءومىرىن ءارلى دە ادەمى ەتكەنىن ەندى بىلگەندەيمىز. ەڭ الدىمەن ارىن ارداقتاپ ءوتتى ومىردەن. ارىن بارلىق نارسەدەن بيىك قويدى.

2018 جىلى «قازسپورت» ارناسى سول كۇندەرى بولىپ جاتقان فۋتبولدان الەم چەمپيوناتىنىڭ ءار ويىنى الدىندا ساراپشىلار مەن جانكۇيەرلەردى شاقىرىپ, ءداستۇرلى ماتچالدى سۇحبات ۇيىمداستىراتىن. ولار مەنىڭ قاشاندا پورتۋگاليا قۇراماسىنا جانىم كۇيە­تى­نىن جاقسى بىلەدى. ويتكەنى 2016 جىلعى ەۋروپا چەمپيوناتى باستالماي جاتىپ پورتۋگاليانىڭ اتى وزىپ, جەڭىمپاز بولاتىنىن ايتقانىما كۋرس­تاس دوسىم قاينار كۋا. سول جىلدارى «قازاقستان» تەلەراديوكورپوراتسياسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن قاينار ولجاي پورتۋگاليا مەن فرانتسيا اراسىنداعى اقتىق ويىن الدىنداعى حابارعا مەنى ارنايى شاقىرتىپ, ول كۇنى دە مەنىڭ كوماندام ازۋى التى قارىس فرانتسۋزداردى جوق جەردەن جەڭىپ كەتىپ, چەمپيون­ بولعانى بار. وسى «كورىپكەلدىگىم» ءۇشىن «قازسپورت» سول جىلدارى مەنى وسىنداي حابارلارعا شاقىرۋدى ادەتكە اينالدىرعان. سونىمەن ەكى جىلدان كەيىن حابارعا تاعى شاقىرىلدىم. نەمەرەم بەردىبەك تە فۋتبول دەسە, ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن جانكۇيەرلەر قاتارىنا قوسىلعان كەزى. رەداكتوردان ونى ەرتىپ اپارۋعا كەلىسىم الدىم. سودان حابارعا شىقتىق. ەكەۋمىز بىردەي پورتۋگالياعا شاڭ جۋىتپاي, ءبوسىپ وتىرمىز. پورتۋ­گا­ليانىڭ وسى ويىندا شاشاسىنا شاڭ جۇقپايتىنىنا بۇكىل قازاقستان جان­كۇيەرلەرىن سەندىرگەندەي بولدىق.

الايدا حاباردا نەمەرەم ەكەۋمىزدىڭ بەتىمىزدى الىپ-سالعانىمىز دالادا قالدى. قۇداي اتقاندا پورتۋگاليا قاس ماسقارا بولىپ جەڭىلدى. سەنگەن سەركەمىز كريشتيانۋ رونالدۋدى جەردەن الىپ, جەرگە سالعاننان دا قايران بولمادى. نەمەرەم ەكەۋمىزدىڭ سالىمىز سۋعا كەتتى. تۇنىمەن دوڭبەكشىپ ۇيىقتاي السامشى؟ كۇن ارقان بويى كوتەرىلگەندە عانا كوزىم ءىلىنىپ بارا جاتقانى ەسىمدە. ءىشىم ۋداي اشىپ جاتىر. ۇرىنارعا قارا تاپپاي. دەگەنمەن ۇيقى ارسىز دەگەن راس. قورىلعا باسا بەرگەنىم سول ەدى, تەلەفون شىرىلداپ قويا بەردى.

كوپەن كوكەم ەكەن. جۇباتا سويلەدى: ء«اي, شارحان, سەنىڭ جايىڭدى ءتۇسىنىپ وتىرمىن. ءوزىڭ بىلەسىڭ, جانكۇيەر بولىپ جۇرگەنىم بيىل عانا. تۇنىمەن پورتۋگاليا ەمەس, سەنى ۋايىمداپ شىقتىم». «كوپەكە, جۇرتتىڭ ءبəرى جانىمدى سىزدەي تۇسىنسە عوي», دەدىم كوڭىلىم بوساپ. كوپەن ناقتى ۇسىنىسىنا كوشتى: «شارحان, كەشەگى حابارعا قاتىسقان نەمەرەڭدى ەرتىپ ۇيگە كەل. كوڭىلشاي ءىشىپ كەتىڭدەر».

كوپەن كوكەم كوشەلى كىسى ەكەنىن تاعى كورسەتتى. كوڭىلدى اۋلاساڭ, كوپەن كوكەم­دەي اۋلا! بۋى بۇرقىراعان پالاۋ جەدىك. كوك شاي ءىشىپ, ماڭداي ءجىپسىدى. ىشكەن-جەگەندى قويشى. ءازىل əڭگىمەلەرىن ايتسايشى. كوڭىلشاي ەمەس, كəدىمگى كونتسەرت كورىپ قايتقاننان كەم بولمادى. كەنجەسى جۇبانىش پەن نەمەرەم ەكەۋى كەڭ بولمەدە دوپ تەۋىپ, مəرە-سəرە بولدى. كەشەگى كۇيىكتى مەن دە ۇمىتتىم. نەمەرەم دە ۇمىتتى. كوپەن كوكەم دۇلەي دجەنتلمەندىگىن بۇل جولى دا دəلەلدەدى. مۇنداي «جەستى» كىم كورىنگەن جاساي المايدى. كوپەندەي كەڭ جىگىتتىڭ قولىنان عانا كەلەدى. كوڭىل اۋلاۋدان قيىن نە بار؟ ەشتەڭە! ەشكىمنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن نارسەنىڭ ءوزىن جالعىز ءوزى جاساپ جۇرەتىن قازاقتىڭ كوپەنى ەدى عوي, جارىقتىق!

 * * *

كوزى كوك كوپەن كوكەمدى تەمىرقازىققا جالعاسىپ جاتقان كوكشىل ءتۇستى كوكبوزات دەگەن جۇلدىزعا ۇقساتامىن. قازاقتىڭ جەرىنەن قاراعاندا جىل ون ەكى اي جىلت-جىلت ەتىپ تۇراتىن كوكبوزاتتى كورگەن سايىن كوپەن كوكەمدى كورگەندەي بولامىن. تەمىرقازىققا ارقاندالعانداي اينالا قوزعالىپ تۇراتىن كوكبوزات جۇلدىزىنداي كوپەن دە اسپاندا ءوزىنىڭ تۋعان حالقىن اينالىپ-تولعانىپ جۇرگەندەي ەلەستەيدى. قازاقتىڭ ماڭگىلىك ەسىندە قالعان كوپەن كوكەمدى باسقا قانداي جۇلدىزعا تەڭەي الاسىڭ؟ تەك كوكبوزاتقا! ءوزىنىڭ تۋعان حالقىن ءومىرىنىڭ تەمىرقازىعىنداي كورگەن كوپەن كوكەم كوكبوزاتتىڭ تەمىرقازىقتان ىرگەسىن اۋلاق سالمايتىنى سياقتى ءبىزدى دە كوكتەن كوز الماي قاراپ تۇرعان سەكىلدى. سول ءسات كوپەن كەلە جاتقانداي اسەردە بولاتىنىڭ دا – تىلسىم قۇبىلىس!

شارحان قازىعۇل