الماتىدا ۇلتتىق كىتاپحانادا قازاقستان ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەمياسى جانە ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن «قازاقستان عىلىمىنىڭ وركەنيەت ورىسىندەگى دامۋى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيادا اكادەميك ەرەنعايىپ وماروۆتىڭ قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسۋى, دامۋى, ءومىر سالتى جايىنداعى فاكتىلەردى ارقاۋ ەتكەن «قازاق وركەنيەتىنىڭ نەگىزى» مونوگرافياسى تانىستىرىلدى.
القالى جيىننىڭ القيساسى قازاقستان ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەمياسى ۆيتسە-پرەزيدەنتى, اكادەميك ەرەنعايىپ وماروۆتىڭ مەرەيتويىنا وراي جىلى لەبىزدەرمەن باستالدى.
ء«بىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى, پروفەسسور ەرەنعايىپ ءسالىپ ۇلىنىڭ اتى اتالعاندا ەل تاۋەلسىزدىگىمەن بىرگە تۇلەگەن تۇڭعىش «قاينار» ۋنيۆەرسيتەتى جانە قازاق وركەنيەتى مەن تاريحى ينستيتۋتىنىڭ قۇرىلعانى ەسكە تۇسەدى. وقۋ ورىندارىن اشۋداعى ماقساتى دا قازاق وركەنيەتىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى مەن ونىڭ كوشپەلى, قىتاي, يسلام, ەۋروپا سياقتى باسقا الەمدىك وركەنيەتپەن بايلانىسىن انىقتاۋعا نەگىزدەلىپ, قازاق حالقىنىڭ كونەدەگى, ورتا زامانداعى, جاڭا زامانداعى دامۋ ۇردىستەرى مەن قازىرگى كەزدەگى احۋالىن ايقىنداۋعا جول اشتى. ول حالقىمىزدا وتە باي وركەنيەت بولعانىن, ەرتەدەگى قازاقتاردىڭ كەمە جاساعانىن عىلىمي تۇرعىدان دايەكتەپ, قازاق وركەنيەتىنىڭ – كوشپەلى, قالالىق, وزەندىك, اسكەري, ەگىنشىلىك, دالا وركەنيەتتەرى بولىپ بولىنەتىنىن عىلىمي ەڭبەكتەرىنە ارقاۋ ەتتى. عالىمنىڭ «قازاق وركەنيەتىنىڭ نەگىزى», «اتتيلا. وركەنيەتتىك ءرولى», «قازاق وركەنيەتىنىڭ قىسقاشا تاريحى», «The Kazakh Civilization and History», «پورترەتتەر: گەرودوتتان گۋمبولدتقا دەيىن: سىرتتاي كوزقاراس» سياقتى مونوگرافيالىق ەڭبەكتەرى بۇگىندە ەلىمىز عانا ەمەس, شەتەلدەردەگى عىلىمي ورتاعا جاقسى تانىس. ال عالىمنىڭ جاراتىلىستانۋ جانە قوعامدىق عىلىمداردىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقانى شىعارماشىلىق شەڭبەرى كەڭ, تاڭداعان سالالارى سان الۋان بولىپ كەلەتىنىنىڭ دالەلى» دەپ اتاپ ءوتتى جيىن مودەراتورى, ۇعا اكادەميگى كارىمبەك قۇرماناليەۆ.
ەرەنعايىپ وماروۆ «قازاق وركەنيەتى» تۇجىرىمداماسىنىڭ كەڭ اۋقىمدىلىعىنا قاتىستى سوڭعى جيىرما جىل ىشىندە باياندامالار جاساپ, سونىڭ نەگىزىندە دەرەكتى فيلمدەردىڭ, زەرتتەۋ ەڭبەكتەردىڭ جازىلۋىنا دا ىقپال ەتتى. وسى ورايدا كوشپەلىلەر مادەنيەتىنىڭ قازىرگى زامانعا دەيىن جەتىپ, ءداستۇرىنىڭ, تاربيەلىك ماڭىزىنىڭ ساقتالۋى تۇرعىسىنداعى ەڭبەكتەرگە سۇيەنگەن ەۋروپا عالىمدارى دەلەز جانە گۆاتتاري كوشپەلىلەر تەورياسىن دامىتىپ, عىلىمعا نومادولوگيا تەورياسىن ەنگىزگەن. ولار زەرتتەۋلەرىندە قازاق كوشپەلىلەرى ءوز جولىندا ۇناعان جەرلەرگە بەلگى قويىپ, بايتەرەك وتىرعىزىپ, قالا سالعاندىعىن, دالا وركەنيەتىن قالالىق مادەنيەتپەن بىرىكتىرگەندىگىنە زەر سالادى.
ەرەنعايىپ وماروۆ تاريحشى رەتىندە ۇلى جىبەك جولىمەن, تۇركيانىڭ ىستانبۇل قالاسىنان باستاپ بەيجىڭگە دەيىنگى ارالىقتى تولىقتاي ءجۇرىپ ءوتتى. وسى جولدا وزگە ەلدەردىڭ وركەنيەتىن جانە مادەنيەتىن قوسا زەرتتەدى. عالىم عىلىمي ىزدەنىستەرىنىڭ ناتيجەسىندە پورتۋگاليانىڭ استاناسى ليسسابون قالاسىنداعى گەوگرافيالىق قوعامنىڭ تولىق مۇشەلىگىنە وتكەن. وسى ورايدا ول: «ليسسابون گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ مۇراعاتىنان تابىلعان ەجەلگى قازاقستان تەرريتورياسى بەلگىلەنگەن كونە كارتالار, مۇنىمەن قوسا ورتالىق ارحەولوگيالىق مۇراجايىندا تۇرعان بالبال تاستاردا بەينەلەنگەن قازاق ويۋى مەن كيىز ءۇي كوزگە وتتاي باسىلادى. بالبالدار ەۋرازيانىڭ بارلىق ايماقتارىندا كەزدەسەتىن بالبالداردان اۋمايدى. ساۋلەت ۇلگىلەرىندەگى بەينەلەردىڭ ءتۇر-تۇلعاسى ايقىن جانە ازيالىقتارعا ۇقسايدى, ال كيىمدەرىندەگى ويۋلار ءدال قازاقتاردىكىندەي. وندا قازاق ويۋلارى مەن كيىز ءۇي كەرەگەلەرى بەينەلەنگەن. پورتۋگاليانىڭ سولتۇستىگىنەن تابىلعان ساۋلەت ۇلگىلەرى ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءى-ءىى عاسىرلارعا تيەسىلى» دەيدى.
قازىرگى كەزدە ۇيىم قىزمەتكەرلەرى لۋيس ايرەس ۆارروس جانە حاتشى انيل سامارتپەن الداعى ۋاقىتتا وسى باعىتتاعى ورتاق عىلىمي ىزدەنىستەرىن جالعاستىرۋدى نيەت ەتىپ وتىرعان ەرەنعايىپ ءسالىپ ۇلى «ەرتەدەگى ءۇندى-ساق مادەني-وركەنيەتتى ىقپالداستىعى» دەگەن شارتتى اتاۋى بار كىتاپتىڭ باسپاعا دايىندالىپ جاتقانىنان حاباردار ەتتى.
جيىن بارىسىندا ۇعا اكادەميكتەرى ب.كومەكوۆ, ب.كارىباەۆ, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەلەرى ر.ءابساتتاروۆ, ز.قابىلدينوۆ, قىرعىزستان ۇعا اكادەميگى ا.ايداراليەۆ, ءو.جانىبەكوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان پەداگوگيكا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى گ.سۇگىرباەۆا, سەديمەس ينستيتۋتىنىڭ دوكتورى Claude Albagli, رەدينگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ەلەنا كaليۋجنوۆا, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا وكىلى مۇرسال-ءنابي تۇياقباەۆ, Tsukuba ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى Ninomiya Takashi, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ك.حافيزوۆا, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور س.نۇرمۇراتوۆ, وزگە دە عالىمدار قازاق وركەنيەتىن الەمگە تانىتىپ, وسكەلەڭ ۇرپاققا ناسيحاتتاۋ جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان عالىمنىڭ يگى ىستەرىنە, جارقىن جوبالارىنا ساتتىلىك تىلەدى.
جيىن سوڭىندا عالىمنىڭ مونوگرافيالارى ۇلتتىق كىتاپحانا قورىنا بەرىلدى.
الماتى