1990 جىلدىڭ 25 قازان كۇنى قابىلدانعان «قازاق سوۆەتتىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسياسى» قازاق حالقى ءۇشىن تاريحي ءسات بولدى. ارتىنشا وسى دەكلاراتسيا مەن كونستيتۋتسياعا سايكەس ەلدەگى وكىمەت بيلىگى تولىعىمەن كەڭەس ورىندارىنىڭ قولىنا كوشىرىلدى.
1990 جىلعى 25 قازان مەن 1991 جىلعى 16 جەلتوقسان ارالىعىندا «قازاق كسر-ىندەگى مەملەكەتتىك بيلىك پەن باسقارۋدى جەتىلدىرۋ تۋرالى», «قازاق كسر مەملەكەتتىك مەكەمەلەرى مەن كونستيتۋتسياسىن جەتىلدىرۋ تۋرالى», «قوعامدىق بىرلەستىكتەر تۋرالى» قازاق كسر زاڭدارى قابىلداندى. «قازاق كسر قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن قۇرۋ تۋرالى» قازاق كسر پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعى شىقتى, كوكپ قىزمەتى ۋاقىتشا توقتاتىلدى, «اعىمداعى مەزگىلدى باعالاۋ جانە رەسپۋبليكا ەگەمەندىگىن كۇشەيتۋ شارالارى تۋرالى» قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ قاۋلىسى جارىق كوردى. «مەملەكەتتىك كاسىپورىندار مەن وداققا باعىنىشتى ۇيىمداردىڭ قازاق كسر ۇكىمەتى قاراماعىنا ءوتۋ تۋرالى», «قازاق كسر سىرتقى ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستارىنىڭ ەرىكتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى» جارلىقتارى شىقتى. قازاق كسر كوممۋنيستىك پارتياسى وك تاراتىلدى.
كورىپ وتىرعانىمىزداي, قازاق ەلىنىڭ ەگەمەندىگىن ورنىقتىرۋ باعىتىندا ناقتى شارالار ىسكە اسىرىلا باستادى. ماسەلەن, دەكلاراتسيا حالقىمىزدىڭ قاسىرەتىنە اينالعان سەمەي يادرولىق سىناق الاڭىن جابۋعا دا ءوز سەپتىگىن تيگىزدى.
سول كەزدە ءالى دە بولسا ءوز قاھارىنداعى وداققا قاراپ كەلگەن كاسىپورىندار مەن مەكەمەلەردى, سونىڭ ىشىندە اسكەري-ونەركاسىپتىك كەشەنى دە بار, قازاقستانعا باعىندىرۋعا جاعداي جاسالدى. ەگەمەندىك دەكلاراتسياسى سول كەزدە قالىپتاسقان كەر زاماندا قوعامدى ساباعا تۇسىرگەن پارمەندى قۇقىقتىق تەتىككە اينالدى. ءسويتىپ, مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى مالىمدەمە تاريح الدىنداعى ءوز ءرولىن ورىنداپ, قازاق حالقىنا كەزىندە ايىرىلىپ قالعان مەملەكەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن شەشىمگە اينالدى.
بۇل ءىس وڭايعا تۇسپەدى, ول بىزگە تەكەتىرەس پەن قانتوگىس كۇرەس ارقىلى كەلدى. وسى ۇدەرىسكە قولبايلاۋ بولعان كەدەرگىلەر دە از بولمادى. ولاردى ەڭسەرۋدەگى جانە ەل ىشىندەگى كسرو-نى ساقتاپ قالعىسى كەلگەندەردىڭ ارەكەتتەرىنە قارسى تۇرۋداعى «قازاق كسر-ءنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ» الاتىن ورنى بولەك. ول – ەلىمىز كونستيتۋتسياسىنىڭ نەگىزىنە اينالعان رەسپۋبليكانىڭ تۇڭعىش زاڭ اكتىسى ەدى. دەكلاراتسيا العاش رەت تابيعي رەسۋرستاردىڭ, ەكونوميكالىق جانە عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەتىنىڭ قازاقستان مەنشىگىنە قايتارىلۋىنىڭ قۇقىقتىق تەتىكتەرىن باياندى ەتتى. دەمەك, ول قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىككە باتىل قادامدار جاساۋىنا دەگەن سەنىمدىلىگىن نىعايتتى. ياعني قازاق حالقى ەگەمەندىكتى تاۋەلسىزدىككە دەيىن الدى. دەمەك, 25 قازانداعى رەسپۋبليكا كۇنىنىڭ ەگەمەندىك ۇعىمىنىڭ سيمۆولدىق ءمان-ماعىناسى رەتىندەگى ماڭىزى زور بولعاندىعى وسىدان. سوندىقتان دا ول تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى قادامى بولىپ سانالادى.
سوندىقتان 2009 جىلدان كەيىن مەرەكەلىك كۇندەر قاتارىنان ءتۇسىپ قالعان رەسپۋبليكا كۇنىن ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق مەيرامدار تىزبەسىنە قايتادان ەنگىزۋ تۋرالى مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ شەشىمى حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىققانى اقيقات. سونىمەن بىرگە پرەزيدەنت تاۋەلسىزدىك كۇنى ءوزىنىڭ باستاپقى ءمانىن ساقتاي وتىرىپ, ول تاۋەلسىزدىك الۋعا زور ۇلەس قوسقان ۇلتتىق باتىرلارىمىزعا تاعزىم كۇنى رەتىندە اتاپ وتىلەتىندىگىنە نازار اۋداردى. بۇل – وتە ورىندى پايىم. سەبەبى حالقىمىزدىڭ ساناسىنداعى تاۋەلسىزدىك پەن جەلتوقسان كوتەرىلىسى سياقتى ەكى قاسىرەتتى دە قاستەرلى ۇعىمدار قاتار كەلىپ ەكى جەردە ەمەس, ەندى ءبىر جەردە جانە باس قوسىپ بىرلەسىپ ەلدىڭ ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسىپ, قان توككەن باتىر اتا-بابالارىمىز مەن كەيىنگى كۇننىڭ ەرلەرىنە تاعزىم ەتەتىن كۇنگە اينالسا ەكەن دەيمىز.
رەسپۋبليكا كۇنى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا ەڭ الدىمەن «ەگەمەندىك» ۇعىمى ويعا كەلەتىنى زاڭدى نارسە. سودان كەيىن «ەگەمەندىك» پەن «تاۋەلسىزدىك» تەرميندەرىنىڭ ولاردىڭ كەيبىر «وزگەشەلىگىنە» قاراماستان, اسىرەسە قۇقىقتىق تۇرعىدا, ەگىز جانە قازاق حالقى ءۇشىن قىمبات تۇسىنىكتەر ەكەندىگىن دە ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. «رەسپۋبليكا كۇنى» دەگەن كەزدە ونى جالپى «رەسپۋبليكا» فەنومەنى تۋراسىندا ەمەس, قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگى تۇرعىسىندا قاراستىرۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. ءبىز مۇندا رەسپۋبليكالىق نەمەسە مونارحيالىق باسقارۋ جۇيەسى تۋرالى ەمەس, قازاق ەلىنىڭ ەگەمەندىك الۋىن اڭگىمە ەتىپ وتىرمىز. ويتكەنى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ ەگەمەن ەلدىڭ كونستيتۋتسياسى شەڭبەرىندە شەشىلەتىن ماسەلە. ەگەمەندىك تۋرالى مالىمدەمەي تۇرىپ ءوزىمىزدى رەسپۋبليكا رەتىندە جاريالاۋ مۇمكىن بولماس ەدى. ەندەشە, مۇنداعى «رەسپۋبليكا» ۇعىمىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسى», «قازاقستان» نەمەسە «قازاق ەلى» دەپ ءتۇسىنىپ, وعان ءتيىستى باسىمدىق بەرگەن ابزال.
ەندەشە, ەگەمەندىك پەن تاۋەلسىزدىك سوزدەرى ىلىكتەس, ءبىر-بىرىمەن ساباقتاس جانە قاستەرلى ۇعىمدار بولعانىمەن ءبىرىنشىسىنىڭ ورنى راسىندا دا ايرىقشا. ەگەمەندىك كۇنى بۇگىندەرى قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويى اسىعا, وزەگى تالا كوپتەن كۇتكەن كوزايىمى بولىپ, ونىڭ رۋحىن كوتەرىپ, جانىنا سايا, كوڭىلىنە مەدەت بولاتىن باستى مەرەكەسىنە اينالىپ وتىر. ول قازاقستاندا مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى تاريحي قادامنىڭ ءرامىزى رەتىندە ەلدىگىمىزدى ايقىنداپ, بولاشاعىمىزدى باعدارلاپ بەردى.
ەگەمەندىك مەملەكەتتىڭ شەكسىز جانە تۇراقتى بيلىگىن ايقىنداي وتىرىپ, ونىڭ ءوز اۋماعىندا تولىق بيلىككە يە بولۋ جاعدايى جانە ونىڭ باسقا مەملەكەتتەردەن تاۋەلسىزدىگىن كورسەتەدى. دەمەك, ەگەمەندىك – تولىققاندى دەربەس مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بەلگىسى جانە مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىرلىگىن, ۇستەمدىگى مەن تاۋەلسىزدىگىن انىقتايتىن مەملەكەتتىڭ ءمانى. ەگەمەندىكتىڭ ەرەكشەلىگى سونىمەن قاتار ونىڭ فۋنكتسياسىنىڭ امبەباپتىق جانە جاسامپازدىق سيپاتىندا. ەگەمەندىككە حالىق, ۇلت جانە مەملەكەت سياقتى الەۋمەتتىك-ساياسي نىشاندار ءتان. بۇلار ءوزارا بەلگىلى ءبىر وبەكتيۆتى بايلانىستار مەن بىرتۇتاستىق جاعدايدا بولادى. ەندەشە, ەگەمەن مەملەكەت حالىقتىڭ ەگەمەندىگىن كورسەتەدى جانە ونىڭ كەپىلى بولادى. سونىمەن بىرگە ەگەمەندىكتى حالىقتىق, ۇلتتىق جانە مەملەكەتتىك ەگەمەندىكتىڭ بىرلىگى ايعاعى رەتىندە دە قابىلداۋعا بولادى.
دەكلاراتسيا قازاق كسر-ءنىڭ دەربەس تۇردە رەسپۋبليكاداعى ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتiك جانە ۇلتتىق-مادەني قۇرىلىسقا, ونىڭ اكiمشiلiك-اۋماقتىق قۇرىلىمىنا بايلانىستى بارلىق ماسەلەنi شەشەتىندىگى, مەملەكەتتiك وكiمەت جانە باسقارۋ ورگاندارىنىڭ قۇرىلىمى مەن قۇزىرەتىن, سونداي-اق رەسپۋبليكانىڭ رامىزدەرىن بەلگىلەيتىنىن زاڭداستىردى. ول رەسپۋبليكانىڭ شىنايى ەگەمەندىگىن زاڭ جۇزىندە بەكىتۋدىڭ باستاماسى بولدى. دەكلاراتسيانىڭ ساياسي-قۇقىقتىق ءمانىنىڭ اسا زور بولعاندىعى سونشالىق, ول اۋەلى قازاقستان مەملەكەتىنىڭ ەگەمەندىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ بارلىق دەرلىك قاجەتتى شارتىن قۇردى جانە زاڭ جۇزىندە بەكىتىپ بەردى.
دەكلاراتسيانىڭ ماڭىزى سونىمەن قاتار ونىڭ رەسپۋبليكانىڭ تاعدىرى مەن مارتەبەسىن ايقىنداعاندىعىندا جاتسا كەرەك. بۇل قۇجات قازاق كسر-ءنىڭ ەكونوميكالىق جۇيەسىنىڭ نەگىزدەرىن بەكىتتى جانە قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قاتىناستىڭ تولىققاندى سۋبەكتىسى رەتىندەگى كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق مارتەبەسىن انىقتادى. دەكلاراتسيانىڭ ەڭ ماڭىزدى تۇسىنا قازاق كسر-ىندە مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ زاڭ شىعارۋ, اتقارۋ جانە سوت تارماقتارىنا بولىنە وتىرىپ جۇزەگە اساتىنىن العاش رەت بەكىتۋىن جاتقىزۋعا بولادى.
«قازاق كسر-ءنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى» دەكلاراتسياسى باسقا قوعامدىق-ەكونوميكالىق فورماتسيادا قابىلدانسا دا وسى كۇنگە دەيىن مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ءومىردىڭ ەڭ ماڭىزدى تۇستارىن ايقىنداپ كەلەدى. ول قازاقستاندى العاش رەت وزىندىك دۇنيەتانىمى, سالت-ءداستۇرى, وزىندىك دامۋ بولاشاعى بار ەگەمەندى مەملەكەت رەتىندە جاريالاعاندىقتان, دەكلاراتسيادا بولاشاق تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شىنايى ەگەمەندىگىنىڭ ەل اۋماعىنىڭ بىرتۇتاستىعى جانە قولسۇعىلماۋشىلىعى, ازاماتتىعى, مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ دەربەستىگى مەن تولىقتىعى, مەملەكەتتىك بيۋدجەت پەن حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ دەربەستىگى, مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىكتىڭ نىشاندارى كورىنىس تاپتى.
سونىمەن بىرگە ەگەمەندىك مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ەل ىشىندە تولىققاندى ۇستەمدىك ەتۋىن, وندا مەملەكەت پەن حالىق بيلىگىنەن باسقا ەشقانداي بيلىكتىڭ بولمايتىندىعىن كورسەتتى. دەگەنمەن, قازاقستاننىڭ وزىنە العان كەيبىر حالىقارالىق مىندەتتەمەلەرى مەن وسىنداي ءتيىستى قۇقىقتار ونىڭ تاۋەلسىزدىگىن بەلگىلى ءبىر ماسەلەدە شەكتەۋى مۇمكىن. بىراق ودان قازاقستان مەملەكەتتىك ەگەمەندىگىن جوعالتپايدى. وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا تاۋەلسىزدىك تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭ قازاقستان تەرريتورياسى شەگىندە قازاق مەملەكەتىنىڭ ەگەمەندىگىن بەكىتتى. ەندەشە, ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگىن حالقىمىزدىڭ باسىنا قايتۋسىز جانە ءبىرجولاتا قونعان باق تا, باقىت تا دەپ قابىلداپ, تۇسىنگەن ءجون. ويتكەنى ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلدانعان كەزدەگى تابلوداعى ناتيجەنى كورگەندەردىڭ كوپشىلىگى كوزىنە جاس العان ەكەن. سونىمەن قاتار ولاردىڭ اراسىندا ءۇمىتتىڭ دە, كۇدىكتىڭ دە, ىزانىڭ دا, ەندىگى كۇنىمىز قانداي بولادى دەگەن قوبالجۋدىڭ دا, بۇل نە بولىپ كەتتى دەپ اڭتارىلۋدىڭ دا بولعانى انىق. ولاي بولسا, ەگەمەندىك پەن رەسپۋبليكا كۇنىنىڭ قادىر-قاسيەتىنىڭ, قۇدىرەت-قۇندىلىعى مەن تاريحي ماڭىزىنىڭ سول كوزدىڭ جاسىندا جاتقاندىعى دا اقيقات...
جاپسارباي قۋانىشەۆ,
مەملەكەت تاريحي ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى