ابىكەن الەمى

كەرەك بولسا, كۇيشىلىگىمەن قاتار ونىڭ قازاقتىڭ ماڭدايالدى اكتەر بولعانى, ساحنادا سانسىز كەيىپكەرلەردى سومداعانى, سول ءۇشىن ۇكىمەتتەن العان مارتەبە-ماراپاتى دا وتاندىق زەرتتەۋشىلەردىڭ نازارىنان تىس قالماعان. بىراق وسىناۋ عىلىمي ىزدەنىستەردى ءوز­ارا سالىستىرعاندا كۇيشىنىڭ تىر­شى­لىگىنە قاتىستى كەلتىرىلگەن دەرەك­تەر شاتىسىپ-بۇتىسىپ ءبىر ۋاج­گە توقايلاسپايتىنى وكىن­دى­رەدى. ابىكەننىڭ تۋعان جىلى جاي­لى بيوگرافيالىق دەرەكتەر دە ور­نىقتى ەمەس. سوندىقتان قازىر­گى تاڭدا ابىكەن حاسەنوۆتىڭ دارا تۇل­عاسى دا, كەيىنگى ۇرپاققا قالدىرعان كۇي-مۇراسى دا تولىق زەردەلەندى دەپ كەسىپ ايتۋ قيىن.

قۇجاتتارعا قاراساق, ابى­كەن حاسەنوۆ – دارىندى اكتەر, كۇي­شى-كومپوزيتور, قازاق كسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى, «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىنىڭ يەگەرى. ول 1892 جىلى قازىرگى قاراعاندى وبلىسى, شەت اۋدانى جالپاقتاۋ ەتەگىندەگى قاراتال وزەنىنىڭ بويىندا دۇنيەگە كەلگەن. باباسى قازاق-جوڭعار سوعىسىندا اتى شىققان بەكنازار ۇلى تاڭىباي باتىر (1670-1755) – ابىلاي حاننىڭ سە­نىمدى ساردارلارىنىڭ ءبىرى.

ابىكەننىڭ ارعى اتاسى – كوپباي ەسەت ۇلى, ول – تاڭىباي باتىردىڭ نەمەرەسى. كوپباي 1859-1861 جىل­دارى ءسىبىر قىرعىزدارى وبلىسى, قارقارالى سىرتقى وكرۋ­گىنە قاراستى كارسون-كەرنەي ايماعى­نىڭ بولىسى بولعان. زامانىندا ارقا ەلىنە ءسوزى جۇرگەن كوپباي بولىس ۇكىمەتكە دە وتە ىقپالدى ءىرى شونجارلاردىڭ ءبىرى بولعان. كوپباي ءبىر زامانداردا قارقارالى دۋانىنا قازى بولىپ سايلانعان دەيدى.

كوپبايدان – راقىش, مۇقىش, سادۋاقاس, حاسەن دەگەن ءتورت ۇل تۋادى. ءبارى دە اتتارى اۋىل-ايماققا بەلگىلى, اسا بەدەلدى ازاماتتار بول­دى. كوپبايدىڭ ءبىر نەمەرەسى ما­قاش سا­دۋاقاس ۇلى (1875-1929) – ارقاعا اتى شىققان دومبىراشى, ابى­كەننىڭ العاشقى ۇستازى. ال ەندى اكەسى حاسەن كوپ­باەۆ كۇيشى ماقاشپەن تۋىسادى, ەكەۋى دە زامانىندا ەل باققان ات­قامىنەرى قاتارىنان. حاسەننىڭ دە بىرقاعار دوم­بىراشىلىعى, انشىلىگى بولعان, بىر­اق ونەر جولىن قۋماعان. ال ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان قازاقتىڭ ايگىلى كۇيشى-كومپوزيتورى ابىكەن حا­سەنوۆ – كوپبايدىڭ نەمەرەسى, حاسەننىڭ بالاسى. اناسىنىڭ اتى – ايشا. حاسەننەن بەس بالا تۋادى, ولار: قىزدان – ءبيبىجان, انەل, بيكەن, ۇلدان – ابىكەن, يمانمۇسا.

حاسەننىڭ ابىكەنى جاستايىنان ويىن-ساۋىققا اۋەس بولعان, دومبىراشىلىق ونەردى يگەرگەن. بۇل ەندى اسا تاڭ­دانارلىق جايت ەمەس, كۇيشىلىك قون­عان اۋلەتتە تۋعان سوڭ ونەر قۋى زاڭدىلىق تا. نا­زار اۋدار­تاتىنى – ابىكەننىڭ ونەر­مەن قاتار ىرگەلى بىلىمگە دە جە­تىك, ساۋاتتى بولعانى. ونىڭ اۋىل مەدرە­سەسىن قۇلي (قالي) قاجىدان وقىپ بىتىرگەنى تۋرالى دەرەكتەر بار. اكادەميك راحمانقۇل بەردىباي 1958 جىلى قاتتى سىرقاتتانىپ جۇرگەن ابىكەننىڭ ۇيىنە بارىپ سۇحبات الادى. كۇيشىنىڭ ءومىرب­ايا­نىن ءوز اۋزىنان جازىپ الىپ «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە ارنايى ماقالا جاريالايدى. وسى ماقالاداعى دەرەككە سۇيەنسەك, ابىكەن حاسەنوۆتىڭ اۋىل مەدرەسەسىنەن ءبىلىم العانىن, ەسكىشە حاتقا زەرەك بولعانىن اڭعارامىز. وسى ماقالادا ونىڭ جاستاي ءدىني ءبى­لىم الۋمەن قاتار ساۋىققا دا اۋەس بولعانى, دومبىرا, قوبىز, گار­­مون اسپاپتارىن يگەرگەنى جانە ءان سالۋعا اۋەستەنگەنى دە جا­زىلادى. جازۋشى ساپارعالي بە­گالين «ساحارا ساندۋعاشتارى» كىتابىندا بىلاي دەپ جازادى: «قاباعىنان قار جاۋىپ, ۇنەمى ىزعان توگىپ وتىراتىن قالي مولدا (كەي دەرەكتە – «قۇلي مولدا» دەپ جا­زىلعان) وقۋعا پەيىل بەرمەيتىن بورقيعان سارى بالانى ۇنەمى ىعىرتىپ, «پاتشاعار, اۋەيى بولىپ باراسىڭ, قۇلاعىڭدا جىن-شايتان ىزىڭداپ تۇر-اۋ, دومبىرانى نەگە قويمايسىڭ؟» دەپ زەكيدى. بىراق ابىكەن جانى ءسۇيىپ قۇمارتقان دومبىرا تارتۋ, انگە تالپىنۋ تالابىنان اينىمايدى. اكە كۇشى, مولدا قاداعالاۋىمەن تۇركىشە ساۋاتىن اشادى». جازۋشىنىڭ «تۇر­ىكشە ساۋات اشادى» دەگەنى سول كەز­دە ورتاق قولدانىلعان كىتابي ءتىل بولسا كەرەك.

ابىكەندى دومبىراعا باۋلىعان نەمەرە اعالارى – ماقاش سادۋا­قاس ۇلى مەن اقمولدا دۇيسەن ۇلى (1861-1934). كەيىنىرەك كەنجەقارا مەن باۋبەك جارىلعاپ ۇلىنان (تۋعان جىلى جونىندە دەرەك جوق) دا ءدارىس الادى, ال قوبىزدى دۇي­سەن (اقمولدا كۇيشىنىڭ اكەسى) دەگەن وزىمەن اۋلەتتەس جاماعايى­نىنان ۇيرەنەدى. سەمبەك ايدوس­ ۇلى (1864-1931) مەن ءابدي رىس­بەك ۇلىنىڭ (1868-1931) دا ونەگەسى­ن الىپ, سوڭ­دارىنا ەرەدى. بۇل كۇي­شى­لەر­دىڭ ءبارى ايگىلى قىزدار­بەك تورە­باي ۇلىنىڭ (1850-1922) شاكىرتتەرى ەدى. ابىكەن قىزدار­بەكتىڭ الدىنا باتا سۇراي بارعاندا جاس تا بولسا داۋلەسكەر دومبىراشى اتانىپ قالعان كەزى بولسا كەرەك. قىزداربەك ۇلگىسىن كور­گەن سوڭ ونىڭ شەبەرلىگى ارتا تۇسە­دى, تاتتىمبەتتىڭ «قىرىق بۋىن قوس­باسارىن» وسى قىزداربەك ۇستازى­نىڭ قولىنان الادى, باتالى شاكىرتى اتانادى. قىزداربەك بولسا شۇبىرپالى ىشىندەگى كۇي ابىزى – يتاياق سولتان ۇلىنىڭ (شامامەن 1780 جىلى تۋعان, قايتقان جىلى بەلگىسىز) ءتول شاكىرتى, يتاياق بولسا تاتتىمبەتتىڭ تۇستاسى, سايدالى سارى توقامەن كۇي تارتىسقا تۇس­كەن كەمەڭگەر. قىزداربەك يتاياق­تان اڭىز كۇيلەردى, توقا مەن داي­رابايدىڭ تاراۋلى شەرتپەلەرىن ۇيرەنەدى دە دارىندى شاكىرتىنە اماناتتايدى. ابىكەن ءومىر بويى قىزداربەكتى ءپىر تۇتتى, بىراق ونىڭ مۇراسىن كۇيتاباققا جازۋعا تاۋەكەلى جەتپەگەن سەكىلدى. ونىڭ سەبەبى سول كەزدەگى كەڭەستىك يدەولو­گيانىڭ ىزعارى ەدى.

اكەسى حاسەن ءالدى-اۋقاتتى كىسى بولعان سوڭ, سول وڭىردەگى نۇرلان دەگەن بايدىڭ كۇلشە دەگەن قىزىن ايتتىرادى. كۇلشە ەلدەن اسقان سۇلۋ, اقىلىنا كوركى ساي ارۋ بولادى, ابىكەن – زامانىنىڭ سال-سەرىسى. ول دا وزىنە تەڭدەس جار تاپ­قانىنا قۋانادى. ەكى جاس شاڭىراق كوتەرەدى, قىسقا دا بولسا باقىتتى جىلداردى بىرگە وتكەرەدى. دۇنيەگە جاھانشا, دالەلحان اتتى التىن اسىقتاي ۇلدارى, شاپي, باياۋ دەگەن كۇمىس قاسىقتاي قىزدارى كەلەدى.

1917-1918 جىلدارى ابىكەن سارىارقا ەلىنە اتى شىققان ونەر ادامدارىمەن, كوزى اشىق وقى­عان­دارمەن ارالاسا باستايدى. اسى­رەسە ساكەن سەيفۋللينمەن دوستا­سۋى ومىرىنە ۇلكەن ىقپالىن تيگىزەدى. ابىكەننىڭ بولاشاقتا ەل تاع­دىرى تۋرالى ويلاۋى, قو­عامدىق كوزقاراسىنىڭ وزگەرۋى, ءتىپتى الاش قايراتكەرلەرىمەن ارالاس بولۋى وسى ساكەنمەن اراداعى دوستىعىنان كەيىن باستالادى.

1922 جىلى قازاق دالاسىندا ۇلى دۇربەلەڭ باستالادى, ۇر­كىن­شىلىك, اشتىق ناۋبەتى قات-قابات كەلىپ ەلدى ابدەن دىڭكەلە­تەدى. ەل­تۇتقا بولارلىق ازامات­تار قۋ­عىنعا تۇسەدى. اسىرەسە ەلگە ىق­پال­دى وقىعاندار, اقىن-جىراۋلار مەن ءدىن ادامدارى كوپ ازاپ شەگەدى. «ەسكىلىكتى كوكسەيدى» دەگەن جەلەۋمەن ەل ىشىندەگى اتى شىققان كۇيشىلەردى جاپپاي جويۋ ارنايى قاۋلىمەن ماقساتتى تۇردە جۇزەگە اسىپ جاتادى. 1928 جىلى نكۆد جەندەتتەرىنىڭ جاۋىزدىعىن اشكە­رەلەپ, «ەلۋ سەگىز» دەپ كۇي تول­عاعان سارمانتايدىڭ احمەت­جا­نى اتىلادى, «قىرىق بۋىن قوس­­باساردى» تۇگەل شەرتەتىن قا­لاۋ­دىڭ كارىبەگىن بولشەۆيكتەر استىرتىن ۋ بەرىپ قاستاندىقپەن ول­تىرەدى. 1930 جىلى ۇستالىپ, 1931 جىلى «توعىز تاراۋ كۇيدىڭ تارلانى» اتانعان ايدوستىڭ سەم­بەگى مەن ەل «بۋىنسىز كۇيشى» دەپ ارداق تۇتقان رىسبەكتىڭ ءابديى اتىلادى. بۇلاردىڭ ءبارى اتاقتى سارمانتايدىڭ احمەتجانى كۇيگە قوسقان قاندى باپ – «58-ستاتيا­مەن» (وتانعا وپاسىزدىق جا­­­ساۋ) ايىپتالادى. ارقانىڭ كلاس­سيك كۇيشىلەرى سەمبەك, ءاب­دي, اح­مەتجاندار ابى­كەننىڭ ۇ­س­تازدارى ەدى.

ازاتتىق ءۇشىن اتقا مىنگەن الاش قوزعالىسى وسى كەزەڭدەردە اۆتونوميا قۇرۋ جولىندا كەڭەس وكىمەتىمەن اشىق تەكەتىرەسكە تۇ­سەدى. ابىكەن دە الاش قوزعالى­سىنان تىس بولدى دەپ ايتا المايمىز, ول الاش پارتياسىنا مۇددەلەس بولىپ ەلدەگى بىر­قاتار جيىنعا قاتىسىپ جۇ­رە­دى. وكىنىشكە قاراي, كۇيشى بيوگرافيا­سىنا قاتىستى زەرتتەۋلەردە ونىڭ الاش كەزەڭىندەگى ءومىرى ايتىلا بەرمەيدى. كۇيشىنىڭ الاش قايراتكەرلەرىمەن ۇزەڭگىلەس ءھام پار­تياعا شىن ىقىلاسىمەن تىلەكتەس بولعانىن ناقتىلايتىن دەرەككوزدەر بارشىلىق.

1930 جىلى قازىرگى قاراعاندى وبلىسى, شەت اۋدانىندا كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ايگىلى «بەت­پاق­دالا» كوتەرىلىسى باستالادى. بۇل كوتەرىلىستىڭ كوسەمدەرى – الاش قاي­رات­كەرلەرى جاقىپ اقباەۆ, ءالىم­­حان ەرمەكوۆتەر ەدى. اسكەري قوز­عالىستىڭ باس ساردارى بولىپ ەركە­بەك دۇيسەنوۆ سايلانادى. تا­ريحشىلار تۇرعانبەك اللانيازوۆ پەن امانگەلدى تاۋكەنوۆتىڭ «شەت­سكايا تراگەديا» اتتى كىتابىنىڭ «دەلو ديۋسەنوۆا» بولىمىندە ەر­كەبەك دۇيسەنوۆ پەن جاقىپ اقباەۆتىڭ ەسكى دوستار ەكەندىگى جازىلادى. وسى كىتاپتا الاش قوزعالىسىنىڭ باسىنداعى 40 كىسىنىڭ ىشىندە ابىكەننىڭ دە اتى اتالادى: «...يز شەتسكوگو رايونا: وس­پانوۆ كايربەرلي, يبىشەۆ ماۋ­لەن, نورباەۆ مۋكاش, ديۋسە­نوۆ ەركەبەك, حاسەنوۆ ابەكان, بالگوجين جۋنۋسبەك, بودۋكوۆ كارىمبەك». بۇل جەردە حاتتاما تولتىرۋشىنىڭ جازۋىمەن كۇي­شىنىڭ اتى-ءجونى «حاسەنوۆ ابەكان» دەپ قاتە جازىلىپ كەتكەن, سولاي بولا تۇرا بۇل – «ابىكەنتانۋدا» اسا ماڭىزدى قۇجات.

1930 جىلى الاش قايراتكەرى جاقىپ اقباەۆ نوۆو-ترويتسكوە قالاسىندا (قازىرگى جامبىل وبلىسى شۋ اۋدانى تولە بي اۋىلى) ۇلكەن قۇرىلتاي وتكىزەدى. سول جيىنعا مويىنتى بولىسىنان ابىكەن حاسەنوۆ بارادى. بۇل جو­نىندە تاريحشى مارات ابسەمەتوۆ «ساكەن سەيفۋللين – پرەدسەداتەل سوۆەتا نارودنىح كوميسساروۆ كازاحستانا» ەڭبەگىندە بۇلتارتپاس قۇجاتتار بار. «...ۆ پروتوكولاح دوپروسوۆ ۆوسكرەششاەيۋتسيا رەالنىە سوبىتيا, رەالنىە ليۋدي ي رەالنىە فاكتى... زا پريسۋتستۆيە ۆ ۋگولوۆنوم دەلە يمەن الاشور­دينسكيح دەياتەلەي – جاكىپا اكپاەۆا, اليمحانا ەرمەكوۆا, يما­ما اليم­بەكوۆا, دومبريستا ابيكەنا حاسەنوۆا, سوۆەتسكيح رابوتنيكوۆ ساكەنا سەيفۋللينا ي ورىنبەكا بەكوۆا, وتتسا ي براتا ساكەنا, س كەم بىلي سۆيازانى ۆوسستاۆشيە پو ستالينسكومۋ زاكازۋ ي ستسەناريۋ 1937 گودا وني بىلي بى وسۋجدەنى پو 58-پوليتيچەسكوي ستاتە».

وسى وقيعادان كەيىن حالىق جاۋى رەتىندە ابىكەن ۇكىمەت تارا­پىنان قۋدالاۋعا ۇشىرايدى. 1931 جىلى 15 قاڭتاردا وگپۋ-دىڭ قاراعاندى بويىنشا ايرىق­شا ىستەر وپەرسەكتورى (وو كارا­گاندينسكوگو وپەرسەكتورا وگپۋ) تاراپىنان 1931 جىلدىڭ كۇز ايلارىندا كوتەرىلىسشىلەرگە قارسى №3872 تەرگەۋ ءىسى ء(ىستىڭ سوتتاعى اتى «كونفەرەنتسيا» دەپ اتالدى) اشىلادى. وسى تەرگەۋلەر ناتيجەسىندە ابىكەن حاسەنوۆ تە «كۇدىكتى» بولىپ تىزىمدەلەدى. اقىرى «كەڭەس وكىمەتىنە باعىنباعانى جانە قار­سىلىق كورسەتكەنى ءۇشىن» دەگەن ايىپپەن رسفسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 59-ستاتياسى, 3-بابىمەن سوتتالىپ اقمولا (كەيبىر دەرەكتەردە – قىزىلجار) تۇرمەسىنە ايدالادى.

1932 جىلى قىزىل سۇيەك اشار­شىلىق ناۋبەتى كەلەدى دە قىزىل وكىمەتتىڭ تۇرمەدەگى تۇتقىنداردى ۇستاپ تۇرۋىنىڭ ءوزى مۇڭ بولادى. وسى سەبەپپەن تۇرمە باسشىلارى ابىكەندى 1932 جىلى بوساتىپ جىبەرەدى. كەيبىر اۋىزشا دەرەكتەردە تۇرمە باسشىسىنىڭ ابىكەننىڭ كۇي تارتقانىن ەستىگەننەن كەيىن جۇمسارعانى ايتىلادى. اكتريسا حابيبا ەلەبەكوۆانىڭ ەستەلىگىندە ابىكەننىڭ تۇرمە باستىعىنىڭ ۇيىنەن دومبىرانىڭ ءۇنىن ەستىگەنى, اباقتى باستىعىنىڭ ايەلىنەن قول­قالاپ دومبىرا سۇراپ العانى, سوسىن اباقتىدا ۇزاق كۇي تولعا­عانى, ارتىنان الگى ايەلدىڭ كۇي­شى تۇتقىنعا جانى اشىپ سوت كۇيەۋى­نەن ابىكەندى بوساتۋىن وتىنگەنى ايتىلادى.

ابىكەن ەلىنە ورالعاندا ايەلى كۇل­شە, ۇلدارى جاھانشا مەن دا­لەلحان, قىزدارى شاپي مەن باياۋ اشتىقتىڭ قۇربانى بول­عانىن كوزىمەن كورەدى. اللانىڭ بۇيرىعىمەن جالعىز قارىنداسى عانا شالاجانسار, انە-مىنە دەپ قينالىپ جاتقانىنىڭ ۇستىنەن تۇسەدى. سودان جۇرەگى قان جىلاپ, جان-جارىن, بالالارىن جەرگە تاپسىرىپ, قارىنداسىنىڭ اۋزى­نا سۋ تامىزىپ ءتىرىلتىپ الادى. ءوزى دە جولسوقتى, اشتىقتان بۇرالعان قارىنداسىن جەتەكتەپ جولعا شىعادى. ءال-دارمەنى قۇرىپ ءولىم اۋزىندا جاتقان ابىكەن مەن ونىڭ قارىنداسىن اۋىلعا جاقىن ماڭنان كىپيا دەگەن جاماعايىن اپاسى تاۋىپ الادى. كىپيا بولسا ارقانىڭ ءان مەكتەبىنىڭ جاڭا داۋىرىندە اتى قالعان گۇلبارشىن اقپانوۆانىڭ (1941-2001) ۇلكەن شەشەسى. كىپيا اپاسىنىڭ كۇتىمىندە ءبىر جىلداي بولىپ ابىكەن مەن قارىنداسى ەستەرىن ارەڭ جيادى. وسى ناۋبەتتە ابىكەننىڭ وزىنەن بىرەر جاس ۇلكەن اپاسى ءبيبىجان مەن ءىنىسى يمانمۇسا دا اشتىقتان وپات بولادى. 1933 جىل ەل ىشىندە «قىزىل تەررور» ىزعارى ءالى باسىلماعان, باي تۇقىمىن قۋدالاۋ ءالى تولاستاماعان كەز ەدى. وسى ەسەپپەن ابىكەن جىلىستاپ بالقاشقا وتەدى, وندا جەرگىلىكتى مويىنسەرىككە قارا جۇمىسشى بولىپ كىرەدى. الايدا «بايدىڭ تۇقىمى» دەپ بەلسەندىلەردىڭ تۇرتپەگىنە ۇشىرايدى دا, 1934 جىلى جەتىسۋعا قاراي ءجۇرىپ كەتەدى. بىرەر اپتا جول ازابىن كورىپ قازاق اكسر-ءنىڭ استاناسى الماتى شاھارىنا دا جەتەدى. جۇرتتان سۇراي ءجۇرىپ ساكەن سەي­فۋلليننىڭ ۇيىنە بارادى. ول ەسكى دوسىن جاقسى پەيىلمەن قارسى الادى, قۇشاقتاسىپ قاۋىشادى.

1934 جىلى ساكەن سەيفۋل­ليننىڭ كومەگىمەن قازاق دراما تەاترىنا (قازىرگى م.اۋەزوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترى) اكتەر بولىپ جۇمىس­قا الىنادى. ابىكەننىڭ باعىنا قاراي تەاتر ديرەكتورى ورىنبەك بەكوۆ ەدى, بۇل ەكەۋى اۋىلداس ءارى بۇرىننان مۇددەلەس جاندار بولاتىن. 1930 جىلعى «شەت قوزعالىسىنا» ابى­كەنمەن بىرگە قاتىسقان. جۇمىسقا قابىلدانۋىنا مۇحتار اۋەزوۆ تە تىلەكتەس بولادى, ول ابىكەننىڭ كۇيشىلىك ونەرىن سەمەي كەزەڭىنەن جاقسى بىلەتىن, سوندىقتان تەاتر اكىمشىلىگىنە جا­زۋشى ءسوزىنىڭ دە سالماعى وت­كەن سەكىلدى. دالالىق تۋما دارىنى ارقاسىندا ول تەاتر ساحناسىنا, اكتەرىك شەبەرلىككە تەز بەيىمدەلەدى. قازاق دراما تەاترى ساحناسىندا قۇنانباي (م.اۋەزوۆ. ل.سوبولەۆ. «اباي»), قارامەندە (اۋەزوۆ. «ەڭلىك-كەبەك»), قودار (ع.مۇ­سىرەپوۆ. «اقان سەرى-اق­توق­تى»), مۇسا (س.مۇقانوۆ. «شو­­­­قان ءۋا­ليحانوۆ»), تايمان ء(ا.تا­ج­ىباەۆ «مايرا»), بالقى (م.اقىن­جانوۆ. «يساتاي مەن ما­حام­­بەت») وبرازدارىن سومداپ كو­رەرمەن قاۋىمنىڭ ريزاشى­لىعىنا بولەنەدى.

1935 جىلى ماسكەۋ قالاسى جانىنداعى گلۋحوۆو اۋدانىنا قاراستى نوگينسك قالاسىنداعى «گرامپلاستترەست» اتتى دىبىس جازۋ ورتالىعىنان ابىكەن حا­سەنوۆتىڭ العاشقى كۇيتاباعى شىعادى. كۇيتاباققا «دايراباي» مەن «بەستورە» كۇيلەرى جازىلدى. ابىكەن كۇيتاباقتارى 1938 جىلعا دەيىن دۇركىن-دۇركىن جازىلىپ, دۇكەندەرگە ءتۇسىپ تۇردى. جاپپاي رەپرەسسيا باستالعان قاھارلى 1938 جىلدان كەيىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ سوڭىنا دەيىن ونىڭ بىر­دە-ءبىر كۇيتاباعى جازىلمادى دەسە دە بولادى. سەبەبى وسى جىلدار ارالىعىندا «قىزىل رەپرەسسيا» تولقىنى قازاق ينتەلليگەنتسياسىن شارپىپ ءوتتى.

1941 جىلى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعاندا, ابىكەننىڭ جاسى 49-دا ەدى, سوندىقتان اسكەري مىندەتتەن بوساتىلادى. توتەنشە جارلىق بابىندا فيلارمونيا مەن تەاتر ارتىستەرىن موبيليزاتسيادان بوساتاتىن ارنايى برون (تىلداعى ەڭبەك ءۇشىن بوساتىلۋ) دا بولدى, ءوز كەزەگىندە ونىڭ دا سەبەبى تيسە كەرەك. قازاقتىڭ اكادەميالىق دراما تەاترىندا ابىكەنمەن ساحنالاس بولعان ءبىراز ءارتىس مايدانعا كەتتى.

سوعىس جىلدارىندا قازاق دراما تەاترى مەن فيلارمونيا ارتىستەرىنەن قۇرالعان كونتسەرتتىك بريگادالار جاساقتالدى. ماسكەۋدى باسقىنشىلاردان قورعاعان اتاقتى پانفيلوۆ ديۆيزياسىنىڭ ەرلىگى تۋرالى مۇحتار اۋەزوۆ پەن ءالجاپپار ابىشەۆتىڭ «نامىس گۆاردياسى» پەساسىندا باستى ءرول گەنەرال ءپانفيلوۆتىڭ بەينەسىن قاليبەك قۋانىشباەۆ پەن ابىكەن حاسەنوۆ قاتار سومدادى. وسى سپەكتاكلدە ابىكەن قامال قارمىسوۆ, قاپان بادىروۆ, شاكەن ايمانوۆ, سەركە قوجامقۇلوۆ سەكىلدى ايگىلى اكتەرلەرمەن ساحنالاس بولدى. سوعىس جىلدارىنداعى وسىناۋ قاجىرلى ەڭبەگى ەسكەرىلىپ, 1945 جىلى ابى­كەن حاسەنوۆكە قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى اتاعى جانە «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنى بەرىلدى. مەرزىمدىك ءباسپاسوز بەتتەرىندە ابىكەننىڭ اكتەرلىك شەبەرلىگى تۋرالى ءبىرسىپىرا ماقالالار دا جازىلدى. «قازاق ونەرىنىڭ تاريحى» اتتى ءۇش تومدىقتىڭ 1-كىتابىنىڭ «تەاتر ونەرى» بولىمىندە:

«بۇعان قاراما-قارسى كەتە كو­تەرىلىسشىلەرگە شىن پەيىلى­مەن قوسىلعانىمەن ءوزىنىڭ قاراڭعى­لىعىنان, ءومىر اعىمىن اڭعارا الماۋىنان كۇرەس جولىن انىقتاي المايدى. اكتەر ءا.حاسەنوۆ با­تىر­دىڭ مىنەز قايشىلىعىن ءدال تاۋىپ اشقان. تۇتاس سپەكتاكل بارىسىندا كۇرەستى اڭساعان باتىر ءبىتىمدى جاننىڭ بەينەسى بار كور­كەمدىك سيپاتتارىمەن اشىل­عان. بىراق ول كۇرەستى بەيبەرەكەت, وزبىرلىق, بايلاردان كەك قاي­تارۋ دەپ ۇعادى. ول اسكەري تەحنيكا مەن اسكەرلىك تارتىپكە قارسى. اكتەر حالىق قوزعالىسىنىڭ سايا­سي ءمانىن تۇسىنبەگەن ءارى ەسكى كوز­قاراسىنان قايتپاعان كەتەنىڭ ىشكى قايشىلىقتارىن تۇبىنە جەتكىزە اشقان», دەلىنگەن.

سوعىستان سوڭعى جىلداردا ابىكەن تەاترمەن قاتار كۇيشىلىك ونەرگە دە ەرەكشە ىنتامەن كوڭىل ءبولدى. ول تەاتر ترۋپپاسىنىڭ گاسترولدىك ساپارلارى بارىسىندا سپەكتاكلمەن جالعاسا قويىلاتىن شاعىن كونتسەرتتەرگە شىعىپ ءجۇر­دى. نەگىزىنەن ارقانىڭ شەرتپە كۇي­لەرىن ناسيحاتتادى, تاتتىمبەت, دايراباي, ءابدي, ايدوس سەكىلدى حا­لىق كومپوزيتورلارىنىڭ تاماشا تۋىندىلارىن ورىندادى.

1946 جىلى قازاق دراما تەاترى­­نىڭ قۇرىلعانىنا ون جىل تولۋىنا وراي ابىكەنگە ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنى بەرىلدى. بۇل كەزەڭدەردە ابىكەننىڭ كۇيشىلىك تۇلعاسى رەسپۋبليكاعا كەڭ تانىلدى, ونىڭ شىعارماشىلىعىنا بەلگىلى ونەر قايراتكەرلەرى نازار اۋدارا باستادى. اكادەميك احمەت جۇبانوۆ «عاسىرلار پەرنەسى» مونوگرافياسىنىڭ تاتتىمبەت تۋرالى تاراۋىندا ۇلى كۇيشى مۇراسىن جەتكىزۋشى رەتىندە ابىكەننىڭ اتىن جازدى. كومپوزيتور لاتيف حاميدي ونىڭ ورىنداۋىنداعى شەرتپە كۇي­لەر­دى نوتاعا ءتۇسىردى. 1964 جىلى شىققان «دومبىرا ۇيرەنۋ مەكتەبى» وقۋلىعىنا (اۆتورلارى – ل.حا­ميدي, ب.عيزاتوۆ) ابىكەننەن جاز­ىپ العان تاتتىمبەتتىڭ 1-ءشى «قوس­باسارى» ءحاميديدىڭ نوتالىق جازباسىمەن جاريالاندى.

1946 جىلى ابىكەن ءوز ەلىنىڭ شاكەن اتتى قىزىنا ۇيلەنەدى, ودان تۋعان ەرمەك, يساق دەگەن ەكى بالاسى, باقىت اتتى قىزى بار. «قوڭىر» اتتى كۇيىنىڭ ەل اۋزىنداعى ءبىر اڭى­زىندا: «ابىكەننىڭ بالاسى ەرمەك دۇنيەگە كەلگەندە شىلدە­حاناعا كەلگەن دوسى قاليبەك قۋا­نىش­باەۆ «مىنا نارەستەڭنىڭ قۋا­نى­شىنا ءبىر كۇي شىعار!» دەپ قول­قالاپتى. سوندا ابىكەن وسى كۇي­دى شەرتكەن دەيدى. ارينە, ۇلى ادامداردىڭ سوڭىندا وسى تاقى­لەتتەس اڭگىمەلەردىڭ قالۋى زاڭ­دىلىق, دەسەك تە كۇيشىنىڭ بالاسىنا شىعارعان كۇيى بولعانىنا كۇمان كەلتىرە المايمىز, تەك ول «قو­ڭىر» ەمەس, باسقا تۋىندى بولۋى مۇمكىن شىعار. قازاقتىڭ نەبىر يگى جاقسىلارى ابىكەنگە سالەمدەسە كەلىپ, وسى شاكەننىڭ داستارقانىنان ءدام تاتۋدى ۇناتقان دەسەدى.

1953 جىلى ي.ستالين ولگەن سوڭ كەڭەستەر وداعىندا جىلىمىق كەزەڭ باستال­دى. ابىكەننىڭ «قوڭىر» اتتى رە­ۆيەم-كۇيىنىڭ شىعاتىن كەزى وسى ۋاقىتقا كەلەتىندەي. بۇل الاش ارىست­ارىنا ارنالعان جوقتاۋ كۇي ەدى. العاشىندا راديودان (بەلگىسىز سەبەپتەرمەن) «حالىق كۇيى» دەپ بەرىلىپ ءجۇردى, كەيىننەن اۆتورىنىڭ اتىمەن حابارلانا باستادى. بۇل كەزەڭدە ابىكەن قازاق راديوسىنا ارقا كۇيلەرىن جازۋعا بەل شەشە كىرىسەدى. كۇيشى ءۇشىن جايماشۋاق ۋاقىت ەندى باستالعانداي ەدى. جۇمىسىندا تاسى ورگە ورمەلەپ, حالىققا تانىمال اكتەر اتاندى.

1956-1957 جىلدارى ابىكەننىڭ كۇيتاباقتارى تاشكەنت قالاسىنان شىعا باستادى. ءوزىنىڭ جەكە كۇي­تاباقتارى جانە باسقا ورىنداۋشىلارمەن بىرگە جازدىرعان جيناق­تارى باسىلدى. بۇل شىن مانىندە, مادەني ماڭىزى جونىنەن ايرىقشا وقيعا بولدى, ابىكەن ورىنداعان كۇيلەر سول كەزدەگى سوتسياليستىك قۇ­رىلىس تۋرالى حرونيكالىق فيلم­دەرگە مۋزىكالىق كوركەم­دەۋشى قۇرال رەتىندە ەنە باستادى. راديوحابارلار دا ابىكەن شەرت­كەن كۇيلەرمەن ارلەندى. كەڭ-باي­تاق قازاق ەلى حاسەنوۆتىڭ قوڭىر شەرتىسىن جازباي تانيتىن, اسىرەسە تاتتىمبەت كۇيلەرى حالىق اراسىنا كەڭ تاراپ كەتتى.

كۇيشى 1958 جىلى 25 قازان كۇنى 66-عا قاراعان جاسىندا ۇزاققا سوزىلعان كەسەلدىڭ كەسى­رىنەن دۇنيە­دەن وتەدى. ابىكەننىڭ جانا­زاسىن, قارالى جيىنىن قازاق زيالى­لارى, قوعام قايراتكەرلەرى ۇيىمداستىردى. ۇلى كۇيشىمەن قوشتاسۋ ءراسىمى ءوزى قىز­مەت ەتكەن م.اۋەزوۆ اتىن­داعى اكادەميالىق قازاق تەاترى عيما­راتىندا ءوتتى. سۇيەگى كەڭسايعا جەرلەندى. كۇي­شىنى جەرلەۋ كوميسسياسى قۇ­رىلىپ, ونى حالىق ءارتىسى شاكەن ايمانوۆ باسقاردى. شاكەن جا­نازاعا قارا­جات سۇراپ اسقار زا­كارينگە بارىپ, بەس مىڭ سوم ءبولۋىن سۇرايدى. اسقار زاكارين: «بەس مىڭ سوم تىم كوپ ەمەس پە؟» دەيدى, سوندا شاكەن اي­مانوۆ: «اسەكە, ءبىر بەس مىڭ سوم ءۇشىن تاعى بىرەۋىمىز ءولۋىمىز كە­رەك پە؟», دەگەن ەكەن كۇيىنىپ. قا­زاقتىڭ ۇلى كۇيشىسى ابىكەن حا­سە­نوۆتىڭ ءومىرى مەن ونەرى تۋرالى قىس­قاشا شولۋىمىز وسىمەن ءتامام.

جانعالي ءجۇزباي,

كۇيشى

ابىكەن حاسەنوۆتىڭ سۋرەتى جازۋشى نەسىپ ءابدىراحما­نوۆانىڭ جەكە مۇراعاتىنان الىندى