مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ نەمەسە سالماۋ جونىندەگى ماسەلە جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمعا شىعارىلاتىندىعى جانە ناقتى مەرزىمى كەيىن انىقتالاتىنى ايتىلعان ەدى.
ال پرەزيدەنت وسىدان ءتورت جىل بۇرىن اەس سالۋعا بايلانىستى «قاجەت بولسا, بۇل ماسەلە بويىنشا رەفەرەندۋم وتكىزەمىز» دەپ مالىمدەگەن ەدى. بىراق بيىلعى ماۋسىمدا ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى رەفەرەندۋم وتپەيتىندىگىنەن حاباردار ەتكەن. كوپ ۇزاماي ەكوبەلسەندىلەر مەن ازاماتتىق قوعامنىڭ وكىلدەرى ءوز نارازىلىقتارىن بىلدىرگەندەرى بار.
جالپى, ەلىمىزدە 2035 جىلعا قاراي ەنەرگەتيكالىق تاپشىلىق تۋىنداۋى مۇمكىن دەپ بولجام جاساعان وتاندىق عالىمدار ەنەرگيا ءوندىرۋدىڭ جالعىز كوزى اتوم ەنەرگياسى ەكەندىگىن ءبىراز ۋاقىتتان بەرى ايتىپ كەلەدى. ماماندار وسى جىلدىڭ اياعىندا ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋ ونى وندىرۋدەن 1,6 ملرد كۆت ساع اسىپ, كەلەشەكتە دە بۇل كورسەتكىش ساقتالادى, دەپ ەسەپتەيدى. 2023-2029 جىلدارعا ارنالعان ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ بولجامدى تەڭگەرىمىندەگى بىرىڭعاي ەنەرگەتيكالىق جۇيە بەرگەن مالىمەتتەرگە سايكەس التى جىلدا ءوندىرۋ مەن تۇتىنۋ اراسىنداعى الشاقتىق 5,5 ملرد كۆت ساع بولۋى مۇمكىن.
ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ 2035 جىلعا دەيىنگى بولجامدى ساراپتامالىق قۇجاتتارىندا وسى ۋاقىتقا دەيىن تۇتىنۋ دەڭگەيى 152,9 ملرد كۆت ساع قۇراعان. بەرىلگەن اقپاراتتارعا سايكەس جاڭا ەنەرگەتيكالىق نىساندار بۇگىندە تەك جوبا تۇرىندە 35,4% (نەمەسە 40 ملرد كۆتساع) ايىرماشىلىقتا كورىنەدى. ماماندار بۇل «ەنەرگەتيكالىق ساڭىلاۋدى» جابۋ ءۇشىن 11 جىلدان كەيىن قۋاتى 2 گۆت بولاتىن اەس-تەن بولەك, قۋاتى 5 گۆت بولاتىن گازبەن جۇمىس ىستەيتىن ەلەكتر ستانسالارىن, قۋاتى 2 گۆت گەس, قۋاتى 1,5 گۆت كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن جەس جانە قۋاتى 6 گۆت-تان جوعارى جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ءارتۇرلى نىسانىن سالۋ قاجەت ەكەندىگىن تۇسىندىرەدى. وسىلايشا, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ بارلىق باعىتتا ءجۇرۋى كەرەك بولسا, ال اتوم ەلەكتر ستانساسى – سول اۋقىمدى جوسپارلاردىڭ ءبىر بولىگى عانا سەكىلدى.
كورسەتىلگەن كەزەڭگە دەيىنگى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ بولجامدى تەپە-تەڭدىگىندە اتوم ءوندىرىسىنىڭ ۇلەسى – 11,8%, جەل مەن كۇن ەنەرگياسىنىڭ قۋاتتى ۇلەسى –16,7%, ال سۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ ۇلەسى (شاعىن قوندىرعىلاردى قوسا العاندا) 13%-عا جەتۋگە ءتيىس ەكەندىگى ناقتى ايتىلعان. ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىنداعى كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن جەس ۇلەسىن 66,7%-دان 40,2%-عا دەيىن تومەندەتۋ كەرەكتىگى كورسەتىلىپتى. ال گازبەن جۇمىس ىستەيتىن جىلۋ ەلەكتر ستانسالارى مەن ارالاس تسيكلدى گاز قوندىرعىلارى جالپى قۋاتتىڭ 18%-ىن قۇراپ تۇر. جاسىل يادرولىق ەنەرگەتيكالىق تەحنولوگيالاردان باس تارتسا, قازاقستاننىڭ باسقا تۇراقتى كوزدەردى پايدالانا وتىرىپ, قۋاتتى ارتتىرۋ ارقىلى تاپشىلىق ماسەلەسىن شەشۋى قيىنعا سوعادى. جىلۋ ستانسالارىندا ءوز كومىرىمىز جەتكىلىكتى بولعانىمەن, بۇل سالانى دامىتۋ وتە قيىن. الەم وسى ەكولوگيالىق «لاس» ەنەرگيادان الشاقتاپ جاتىر, حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارى ەندى مۇنداي جوبالارعا ينۆەستيتسيا سالمايدى. سونىمەن قاتار قازاقستان 2060 جىلعا قاراي كومىرتەكتى بەيتاراپتىققا كوشۋ تۋرالى مىندەتتەمە العان ەدى. بۇل جەردەگى اڭگىمە, ءتىپتى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق قاۋىمداستىققا اتموسفەراعا شىعارىندىلاردى ازايتۋ تۋرالى ۋادە بەرگەنىندە ەمەس, جۇتار اۋانىڭ جاي-كۇيىن, ونىڭ ىشىندە حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن قاجەت. ەلدە گازدى تۇتىنۋ كولەمى تۇراقتى تۇردە وسكەنىمەن, ول – جەتكىلىكسىز. كۇن مەن جەل ەنەرگياسى, وكىنىشكە قاراي, تۇراقتى بولماي تۇر, تەك قوسىمشا بالاما كوزدەر عانا.
وسى رەتتە ءوز پىكىرىن بىلدىرگەن بەلگىلى اكادەميك, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بىرلەسبەك الياروۆ: «قازاقستاننىڭ جالپى ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋى شامامەن جىلىنا 100 ملرد كۆت·ساع. ەلەكتر ەنەرگياسى – بارلىق قولدانىلعان ەنەرگيا كوزىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە قاراماي, جەلىدەگى ەلەكتر ساپاسىنىڭ بىركەلكى بولۋى ونىڭ قۇنىندا بولىپ تۇر. كوپشىلىك جاعدايلاردا, وندىرىلگەن ەلەكتردەگى وتىن قۇنى 30 پايىزدان اسپايدى. قالعان قۇن ەلەكتر جەلىسىن جەتكىزۋ مەن تاراتۋدا. سوڭعى جىلدارى ەۋروپا ماماندارى كومىر قىشقىل گازىنىڭ پايدا بولۋ كولەمىن تومەندەتىپ, كومىر جاعۋدى توقتاتۋ كەرەك, دەگەن پىكىرمەن قوسا, جاسىل ەنەرگيا كوزى رەتىندە, كۇن ساۋلەسى مەن جەلدەن ەلەكتر الۋ قاجەتتىلىگىن العا تارتىپ كەلەدى. سولارعا ەرىپ قازاقستان وسىلاردى ءبىراز دامىتتى. ولارعا قاراعاندا ارزانداۋ جانە قۋاتتىلاۋ اەس از ايتىلدى», دەيدى.
ءبىراز ەلدەردەگى اەس-تە وندىرىلەتىن ەلەكتر مولشەرى شامامەن (كۆت·ساع.) اقش – 8000 ملرد (ۇلەسى 20%, قازاقستاننىڭ جالپى مولشەرىنەن 8 ەسە ارتىق) كومىردەن – 200 ملرد بولسا, فرانتسيا – 400 ملرد (70% اسادى), رەسەي – 200 ملرد (20% از), كورەيا – 100 ملرد (20%), شۆەتسيا – 60 ملرد (40%) جانە كىتاي – 40 ملرد (5% كەم) ۇلەستەرى بار. ۋراننىڭ ءبىر ولشەمىندەگى جىلۋ بەرۋ مولشەرى كومىردىكىنەن ميلليون ەسەگە جاقىن جوعارى كورىنەدى. اەس-تا كومىر قىشقىل گازدارىنىڭ پايدا بولۋى جوقتىڭ قاسى. قولدانۋ مەرزىمى كوپشىلىگىندە – 30 جىل. ەڭ ۇزاق قولدانۋ شۆەيتساريادا 50 جىلداي, قازىرگى كۇنى 80 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ جايى تالقىلانۋ ۇستىندە. سالىنۋ مەرزىمى كوپشىلىگىندە 10 جىلدان كەم ەمەس. وتىندى (1/4 ۇلەسىن) 1-2 جىلدا ءبىر رەت الماستىرۋ كەرەك ەكەن.
«اەس سالۋداعى كەمشىلىكتەر بىرىنشىدەن, كۆت قۋاتتاعى سالىنۋ قۇنى 2300 دوللاردان اسادى. كومىردەگىدەن 2,5 ەسەدەي قىمباتتاۋ, ال كۇن ساۋلەسىنەن 2 ەسەدەي ارزاندىعى بار. ەكىنشىدەن, قۋاتتىڭ وزگەرتۋ اۋقىمى كەم ءارى سالقىنداتۋ سۋ كولەمى ارتىقتاۋ.ۇشىنشىدەن, ەلەكتر كوزىنە اينالدىرۋدا باياۋ نەيتروندىلاردا – 3%, جىلدام نەيتروندىلاردا 30% بولۋى مۇمكىن. تورتىنشىدەن, ەلىمىزدە قولدانۋ تاجىريبەسى ازداۋ.
ال ارتىقشىلىعىنا كەلسەك, كومىرقىشقىل گازدارى ازايىپ, جىل سايىنعى قولدانىلۋ 8000 ساعاتتاي (كۇنەس, جەلەس – 3000) بولادى. مۇندايدا ەلدەگى ۋران ءوندىرىسىن وتىن رەتىندە تولىق قولدانۋعا مۇمكىندىك تۋىپ تۇر. مەنىڭ ويىمشا, اەس سالۋ-سالماۋ تۋرالى رەفەرەندۋم وتكىزۋدەن بۇرىن, ۇكىمەت, بەلگىلى اتوم ەنەرگەتيكاسى جانە جالپى ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ ماماندارىمەن بىرنەشە رەت تالقىلاما جۇمىستارىن جۇرگىزىپ بارىپ, ولاردىڭ ويلارىن ەلگە كەڭىنەن تانىستىرۋعا ءتيىس. قازاقستاندى اەس سالۋعا يتەرمەلەيتىن جالعىز سەبەپ (سىلتاۋ) بار – ول باتىس ەلدەرىنىڭ, ءوز ەسەپتەۋ جولدارىن قولدانۋدا (بەلگىلى اقپارات كوزدەرىندە, الەمدەگى ەنەرگەتيكانىڭ كومىر قىشقىل گازىنىڭ شىعۋ كولەمىنىڭ 80% دامىعان 20 ەلگە كەلەدى دەلىنگەن), كومىر قىشقىل گازىنىڭ شىعۋ كولەمىن ازايتىپ, ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى جوعارى دەپ ساناۋى. ەگەر ءار ەلدىڭ ۇلەسى كومىرقىشقىل گازدىڭ ەنەرگەتيكاداعى جالپى شىعۋ كولەمىمەن سانالسا, وندا قازاقستان 11 ورىنعا شىعادى ەكەن. ەگەر وسى كولەم, جەر اۋدانىنا شاعىلسا, وندا قازاقستان 20-ورىننان دا ءارى كەتەر ەدى. اقىلعا سالىپ, تۇسىنىستىكپەن قارالسا, وسىلاي ەسەپتەۋ دۇرىس سياقتى. بىراق باتىس ەلدەرى ءار ەلدىڭ كومىرقىشقىل گازىنىڭ كولەمىن, حالىق سانىنا نەمەسە جالپى ءونىم قۇنىنا شاعىپ, قازاقستاندى اەس, كۇنەس, سۋەس جانە جەلەس سالۋعا يتەرمەلەيدى», دەيدى.
اكادەميكتىڭ ايتۋىنشا, بارلىق تابيعي گاز جاعاتىن بۋ تۋربينالى جەس-تە كومىرقىشقىل گازىن از شىعاراتىن قوسىمشا گاز تۋربيناسىن ورناتۋدان ەلىمىزدە شامامەن 200 مۆتتاي قۋات پايدا بولاتىندىعىن, بارلىق تابيعي گاز جاعاتىن قازاندىقتاردا گاز تۋربينالارىن ورناتۋ سو2 شىعۋ كولەمى كەم 100 مۆت-تاي ەلەكتر جانە گاز جەتكىزەتىن قۇبىرلارداعى ارتىق قىسىمدى پايدالانۋ تاعى دا 100 مۆت-تاي سو2 شىعارمايتىن قۋاتتار بەرەدى. وسى قوندىرعىلاردا پايدا بولاتىن سۋىقتى قولدانۋ تاعى 20 مۆت-تاي قوسادى ەكەن. كۇن ساۋلەسى ىستىق سۋ شىعارۋعا (تەك اۋىلدىق جەرلەردە) قولدانىلسا, ول كەمىندە 1 ملن توننا كومىر جاعۋدى ازايتادى. ول 150 مۆت قۋاتتى, سو2 شىعارىندىلارىنسىز جەس سالعانمەن پارا-پار. «جاسىل» ەنەرگەتيكا دامىتۋدا دا نەگىزىندە كىشىگىرىم (1 مۆت قۋاتتى), كىشى (1 مۆت قۋاتتى) جانە وتە كىشى قۋاتتى (100كۆت) سالۋ ءجون-اق. ەلىمىزدە انىقتالعان سۋەس سالۋ جولى جۇرگىزىلسە, ولاردىڭ جالپى قۋاتى 350 مۆت-تاي بولادى.
سونىمەن قاتار ەلەكتردى ءوندىرۋ تيىمدىلىگى ونىڭ قۇنىنا قاراي انىقتالسا, بىزدە ء(وز مۇقتاجىنا جانە ەكسپورتقا) تەك كومىر جاعاتىن ەلەكتر ستانسالارىن سالۋى كەرەك. بۇل شەشىمنىڭ نەگىزگى سەبەبى ەلىمىزدە كومىر وتە ارزان جانە ەكىباستۇز كومىرى الەمدە تەڭدەسى جوق قولجەتىمدى وتىن ەكەندىگىن ەسكەرۋىمىز دە قاجەت.
سونىمەن الەم كارتاسىندا اتوم ەنەرگياسىنىڭ مۇمكىندىگىن پايدالانۋدا ەكونوميكاسى دامىعان 31 مەملەكەت ەنگەن. اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىكتىڭ تىزىمىندە فرانتسيا ءبىرىنشى ورىندا, وندا بىلتىر اتوم ەلەكتر ستانسالارىنىڭ ۇلەسى 62,6%-عا جەتىپ, ەلدە 56 رەاكتور جۇمىس ىستەيدى ەكەن. تازا اتوم ەنەرگەتيكاسى بەلگيا (46,4%), شۆەيتساريا (36,4%), فينليانديا (35%) جانە وڭتۇستىك كورەيا (30,4%) سياقتى ەلدەردە ەنەرگەتيكا سەكتورىنىڭ جوعارى ۇلەسىنە يە. اقش جۇمىس ىستەپ تۇرعان يادرولىق رەاكتورلاردىڭ ۇلەسى بويىنشا ەمەس, جالپى قۋاتى بويىنشا كوش باستاپ تۇرعان, سان جاعىنان كەلگەندە جۇزگە تارتادى.
قىتايدىڭ ەنەرگەتيكالىق قۋاتىنداعى اەس ۇلەسى – 5%. بۇل ەل جاڭا ەنەرگوبلوكتاردى سالۋدا بەلسەندىلىك تانىتىپ, العاشقى ورىنعا شىعىپ وتىر. اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىكتىڭ مالىمەتىنشە, قىتايدا قازىردىڭ وزىندە 55 ەنەرگوبلوك ىسكە قوسىلعان. تاعى 21 ەنەرگوبلوكتىڭ قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر. جىل سايىن ەلدە بىرنەشە رەاكتور پايدالانۋعا بەرىلەدى. ساراپشىلار مۇنداي قارقىنمەن 2030 جىلعا قاراي قىتاي يادرولىق سالادا الەمدىك كوشباسشىعا اينالۋى مۇمكىن ەكەنىن جوققا شىعارمايدى.
ايتپاقشى, قىتاي يادرولىق وتىننىڭ ءبىر بولىگىن, ءتىپتى رەاكتورلارعا ارنالعان وتىن جيناقتارىن (ۋران تۇيىرشىكتەرى بار قۇرىلىمدار) قازاقستاننان ساتىپ الىپ وتىر. ءبىزدىڭ ەلىمىز ۋراندى اتومدىق ەنەرگەتيكاعا ءوندىرۋ جانە وڭدەۋ بويىنشا الەمدە جەتەكشى ورىنداردىڭ ءبىرىن الادى. ەكونوميكاسى دامىعان ەلدەر بەيبىت اتوم ەنەرگياسىنا دەن قويىپ, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ شيكىزاتىن پايدالانىپ وتىرعانى كوڭىلگە مەدەۋ.
سونىمەن اەس سالۋدى جاقتاۋشىلار مەن قارسىلاستار اراسىنداعى ەكىجاقتى پىكىرتالاس سوڭى رەفەرەندۋم قورىتىندىسىنا سايكەس انىقتالماقشى. جالپى داۋىس بەرۋ ۋاقىتى ءالى بەلگىسىز بولعانىمەن, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ وكىلدەرى رەفەرەندۋم وتكىزۋگە دايىن ەكەندىكتەرىن جاريالادى.