قالىڭ ەلدەن شىققان قايراتكەر

مىنە, وسىناۋ اياۋلى جاندى ۇرپاقتار جادىندا قايتا جاڭعىرتۋ ماقساتىندا ء«داۋىر جانە تۇلعا» عىلىمي-اعارتۋشى­لىق جوباسى اياسىندا شىمكەنت قالاسى مەن تۇركىستان وبلىسىندا كونفەرەنتسيالار ءوتتى. مە­گاپوليستەگى باسقوسۋ اتاۋى – ء«تىل. قوعام. ۋاقىت» حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەن­تسياسى. بۇل اۋقىمدى ءىس-شارا قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى ج.شايمەردەنوۆتىڭ 95 جىلدىعى­نا ارنالىپ وتىر. ال كونفەرەنتسيانى ۇيىمداستىرۋعا تىكەلەي باستاماشى بولعان قىزدارى مەڭ­دىعانىم مەن نۇرسۇلۋ شايمەر­دەنوۆالار. «تەكتىدەن تەكتى تۋار» دەمەكشى, ولار دا – قارا جاياۋ ەمەس, فيلولوگيا مەن ءتىل ءبىلىمى سا­لاسىنىڭ بىلىكتى عالىمدارى. جيىن­نىڭ تاقىرىبى نەگە ءتىل ما­سەلەسىنە ارنالدى دەسەك, جامالبەك اعامىز كەزىندە وتە اڭگىمەشىل, سوزشەڭ كىسى بولىپتى. ادەبيەتكە ەرەكشە قىزىققان. كىتاپ جيناۋ, ءار ءىسساپارىنان ۇيىنە قىزىقتى كىتاپتار اكەلۋ سۇيىكتى ءىسى ەدى. بالا-شاعاسىنا دا ءبىلىمدى بولۋدى, اسىرەسە قوسىمشا تىلدەر ءبىلۋدى كوپ وسيەتتەگەن. ۇل-قىزدارىنىڭ عى­لىم جولىن قۋىنا اكە رەتىندە قامقورلىعىن اياماعان.

كونفەرەنتسيا بارىسىندا كوپ ەستەلىك ايتىلدى. ابىرويلى كىسى­نىڭ جاقسى قاسيەتتەرى ءسوز ەتىل­دى. ەستەلىگىمەن بولىسكەن ازاماتتار اراسىندا كەزىندە كوز كورگەن, اعالىق مەيىرىمىن سەزىنگەن, ءتىپتى ج.شايمەردەنوۆ تۇسىنداعى وڭدى وزگەرىستەردىڭ كۋاسى بولعان جاندار ءسوز الدى. تەك ەلىمىزدىڭ وزىنەن ەمەس, ون­لاين ارقىلى شەتەلدەن دە بەل­گىلى ازاماتتار كونفەرەنتسياعا قوسىلدى.

ماسەلەن, رەسەيدىڭ ين­­گۋ­­­شە­­تيا رەسپۋبليكاسىنىڭ وكى­لى, ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوك­­تورى يسراپيل سامپيەۆ ءوندى­رىستى وركەندەتۋ ىسىن­دە­گى اعا­مىز­دىڭ سىڭىرگەن كوپ ەڭبە­گىن باياندادى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ج.شايمەردەنوۆتىڭ ۇيىم­داس­تى­­رۋشىلىق قابىلەتى جوعارى بولعان. ءسوزسىز ىسكەر ادام ەدى. ناعىز ءوز سالاسىنىڭ بىلگىرى, كاسىبي مامانى. بىراق پارتيانىڭ وكى­­لىمىن دەپ كەۋدە سوقپايتىن. وتە قاراپايىم, كىشىپەيىل جان ەدى. اينالاسىنا شۋاعىن شاشىپ جۇرەتىن. ونىڭ جاناشىرلىعى مەن قامقورلىعىن كەزىندە تالاي مۇقتاج جاندار سەزىندى. ىس­كەر­لىگىمەن قاتار ءبىلىمى دە ءون بويىنان كورىنىپ تۇراتىن. مىنە, وسى قا­سيەتتەر ج.شايمەردەنوۆتى باس­قالاردان ەرەكشەلەيتىن.

ساياساتتانۋشى بايانداعانداي, ءوڭىردىڭ اتقارۋشى بيلىگىنىڭ تىزگى­نىن ۇستاعان 18 جىل ىشىندە نەبىر الپاۋىت ءوندىرىس ورىندارى سالىندى. ولاردى سانامالاساق, مۇناي وڭدەۋ, فوسفور, ترانسفورماتور, تسەمەنت, ەكسكاۆاتور زاۋىتتارىن ءتىزىپ شىعۋعا بولادى.

ارينە, ءوندىرىس ەل ومىرىندە ماڭىزدى ءرول وينايدى. سونىمەن بىرگە حالىققا رۋحاني ازىق تا كەرەك. سول ءۇشىن ج.شايمەردەنوۆ كوپتەگەن الەۋمەتتىك نىساننىڭ بوي كوتەرۋىنە كۇش سالدى. ونىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن وبلىس ورتالىعىندا مۋزەي, ستاديون سەكىلدى سپورتتىق-مادەني نىساندار تۇر­عى­­زىل­دى. بۇل, البەتتە, ەلدىڭ رۋ­حا­ني دەم­الۋىنا, سالامات­تى ءومىر سال­تىنا بەت بۇرۋىنا ۇلكەن سەپ­تى­گىن تيگىزدى.

ج.شايمەردەنوۆ باسقارعان جىلدارى شىمكەنت شىن مانىندە ناعىز قالاعا ءتان سيپاتتا دامىدى. شاھاردا جايلى ورتا قالىپتاسا باستاعان سوڭ, جاڭادان جۇمىس ورىندارى پايدا بولعاننان كەيىن حا­لىق سانى دا ءبىرشاما ءوستى. اسى­رەسە اۋىلداردان كەلگەن قا­زاقتاردىڭ ەسەبىنەن دەموگرافيا كوتەرىلدى. مىنە, سوندىقتان دا پاراساتتى تۇلعا ەل دامۋىنا سىڭىرگەن وسىناۋ ەڭبەگى ءۇشىن بىر­نەشە مارتە ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالدى. مۇنداي وردەن وتە جوعارى دارەجەلى ناگرادا سانالعان. ول ەڭبەك مايدانىندا قاھارماندىق كورسەتكەن ەڭ وزات ازاماتتارعا عانا بەرىلەتىن. ونداي ەڭبەك ەرلەرى ارينە ساناۋ­لى بولدى. ال جاۋىنگەرلىك قىزىل تۋ وردەنى – بۇعان بالاما مارا­پات. ول كەرىسىنشە سوعىس دالاسىندا اسقان ەرلىگىمەن كوزگە تۇس­كەن باتىرلاردىڭ كەۋدەسىنە تا­عى­لاتىن. بۇل وردەندى كەۋدەسىندە جارقىراتىپ تاعىپ جۇرگەن ماي­دا­ن­ قاھارماندارى سيرەك بولاتىن. دەمەك ج.شايمەر­دە­نوۆتىڭ بۇل ماراپاتى – ەڭبەكتە ەرەكشە ەرلىك تانىتقان ناعىز باتىر ادام بولعاندىعىنىڭ بەلگىسى. ول ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن ءبىر ەمەس, بەس مارتە ناگرادتالعان. وسىنىڭ ءوزى قوعام قايراتكەرىنىڭ ءبىتىم-بولمىسى بولەك ەرەكشە جا­راتىلعان جان ەكەنىن ايتپاي ۇعىندىرسا كەرەك.

بۇدان بولەك, ەل اعاسى تاعدىرلى كەزەڭدەردە تەك باسقارۋشىلىق-ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىن عانا ەمەس, ديپلوماتيالىق ءبىلىم-بىلىكتىلىگىن دە ەل بولاشاعى جولىندا سارقي جۇمسادى. ويتكەنى كەزىندە وزبەكستان ەلىنە ءوتىپ كەتكەن جەرلەردىڭ قازاقستانعا قاي­تا­رىلۋ ماسەلەسىندە نار­­ تۇلعانىڭ كوپ ەڭبەگى جا­تىر.­­ ماسەلەنى ىڭ-شىڭ­سىز ديپلو­ما­تيالىق ادىس­پەن شەشۋگە اتسالىسقانى ءۇشىن ج.شاي­مەر­دەنوۆ تاعى ءبىر ماڭىزدى ناگرادا «حالىقتار دوستىعى» وردە­نىمەن ماراپاتتالدى. بۇعان ءار جىلدارداعى مەملەكەتىمىزدىڭ گۇل­­دەنۋىنە قوسقان ايرىقشا ۇلە­سى ءۇشىن ماراپاتتالعان لەنين, قۇر­مەت بەلگىسى وردەندەرىن قوسىڭىز.

ج.شايمەردەنوۆتى وزىنە ۇستاز, اعا تۇتقان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى قۋانىش ايتاحانوۆ تا جىلى ەستەلىك ايتىپ, ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن ساقتاۋ ۇلت ءۇشىن, اسىرەسە وسكەلەڭ جاسقا ماڭىزدى ەكەنىنە توقتالدى. دارا تۇلعانى جاسى ۇلكەن كىسىلەر بىلەر, ال قازىرگى جاستار ول ادام جايىندا كوپ نارسە بىلمەيدى. بۇل ارادا ۇرپاقتار ساباقتاستىعى ءالسىز بولىپ تۇر. وسىناۋ تىزبەكتى جالعاپ, ونى ومىرشەڭ ەتۋ ءۇشىن ءبىرتۋار ازا­ماتتىڭ ەسىمىن ماڭگى ەتەتىن ءتۇر­لى ءىس-شارانى ۇزبەي قولعا الۋ كەرەك.

ق.ايتاحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, كون­فەرەنتسيا الدىنداعى قايتا­لان­باس تۇلعانىڭ ەسكەرتكىشىنە گۇل شوقتارىن قويۋ ءراسىمى, ونىڭ اتىنا بەرىلگەن كوشەلەر جانە وسىنداي عىلىمي-پراكتيكالىق كونفە­رەن­تسيالار مەن ونەگەلى ءومىرى تۋرالى جازىلعان كىتاپتار قايراتكەر اتىن ەشقاشان وشىرمەيدى. وسىنى ايت­قان ق.ايتاحانوۆ مۇنداي تۇل­عالاردى دارىپتەۋ حالىقتىڭ, ونىڭ ىشىندە جاستاردىڭ سول كىسىلەرگە قاراپ بوي تۇزەۋىنە, وتكەن ومىر­لە­­رىنەن ونەگە الىپ, وزدەرىنە ۇلگى تۇتۋلارىنا سەپ دەگەن وي ءتۇيدى. وسى ارادا ق.ايتاحانوۆ ونە­­گەلى جاننىڭ تىرشىلىكتە وتە قا­راپايىم كىسى بولعانىن, دۇنيەگە ەش قىزىقپاعان مومىن, تاقۋا, ادال ادام بولىپ ءومىر سۇرگەنىن ءبىر مىسالمەن-اق ايشىقتاپ ءوتتى.

«الدىڭعى تولقىن اعالاردىڭ ىستەگەن جۇمىستارىن كەيىنگى تول­قىن ىنىلەر ءبىلىپ ءجۇرۋى كەرەك. سوندا ۇرپاقتار ساباقتاستىعى ور­نايدى. بۇگىنگى قوعام قالاي پاي­دا بولادى؟ وسىنشاما يگىلىك­تەر قايدان كەلدى؟ ەگەر سول جا­مال­بەك شايمەردەنوۆتەي اعالار بول­ماعاندا, مۇنىڭ ءبىرى بول­ماس ەدى. ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى ءوندى­رىسى­نىڭ نەگىزى 70-80-جىلداردا قىزمەت ەتكەن ەل اعالارىنىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە قالان­دى. بۇگىنگى ۇرپاق سونى ۇمىت­پاۋعا ءتيىس. تاۋەلسىزدىك بىر­دەن كەلە سالعان جوق. ونى قالىپ­تاس­تىرۋ جولىندا اتالارىمىز بەن اپا­لارىمىز تالاي تەر توكتى. پرە­زيدەنتىمىز ايتقانداي, ءبىز ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ با­عىتىندا كەلە جاتىرمىز. ەندە­شە, سول الدىڭعى بۋىننىڭ ءىزىن جال­عاپ, جەمىستى ەڭبەكتەرىن جال­عاستىرۋ ءۇشىن بىزگە دە سولار سەكىلدى تىنباي ەڭبەك ەتۋ كەرەك. سونىڭ ىشىندە باستى قاسيەتتىڭ ءبىرى ادال ءارى ءادىل بولۋىمىز مىن­دەتتى. ال ادالدىقتىڭ جارقىن ۇلگىسىن ج.شايمەردەنوۆتەي تۇلعالاردان كورۋىمىزگە بولادى. ول كىسىنىڭ ارىنىڭ تازالىعى, قاناعاتشىلدىعى جونىندە ءبىر عانا مىسال ايتايىن, ءبىر كەزدەرى پارتيانىڭ وبلىستىق اتقارۋ كو­ميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى اسان­باي اسقاروۆ ەكىقاباتتى, 65 پاتەرلى ءزاۋلىم ءۇي تۇرعىزىپ, كەڭ بولمەلى پاتەرلەردىڭ بىرەۋىن ج.شاي­مەردەنوۆكە اپەرمەكشى بولادى. بىراق وعان ول ءۇزىلدى-كەسىلدى قار­سى بولىپ, 3 بولمەلى تار پاتەر­دە شيەتتەي بالا-شاعاسىمەن تۇ­رىپ جاتسا دا, ۇسىنىستى قا­بىل ال­مايدى. وسىدان-اق ول كىسى­نىڭ بويى­نان ىزگىلىك پەن ادال قا­سيەت­تى انىق كورە الامىز. بۇ­گىنگى تاڭدا ادامدارعا وسى مىنەز جەتىس­پەي­دى. كونفەرەنتسيانى ۇيىم­داس­تى­رۋداعى ماقسات بىرەۋ عانا, ول – ءبىزدىڭ الدىمىزدا ءجۇرىپ وتكەن اعالار جولى مەن ونەگە­سىن كەيىن­گى­لەرگە ناسيحاتتاپ, وسيەت قىلىپ قال­دىرۋ. ادىلەتتى قا­زاقستان­­دى قۇرۋ ءۇشىن ادامدار ادال بولۋ كەرەك­تىگىن ۇمىتپايىق», دەدى ق.ايتاحانوۆ.

قوعام قايراتكەرى اسىل ەردىڭ قۇر­مەتىنە «دارا تۇلعا» اتتى كىتاپ جاز­دى. وندا ءومىربايانى, سونىڭ ىشىندە سوعىس كەزىنە تاپ كەلگەن بوز­بالا شاعىنداعى قيىندىقتار, ودان ستۋدەنتتىك وقۋى مەن اقىل-ويى مەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا قىز­مەتتىك باسپالداقتارمەن كو­تە­­­­­­رىل­­گەن ورلەۋ كەزەڭدەرى, سايا­سي­ ومىردەگى وتتى جىلدار, سون­داي-اق زەينەتكەرلىككە شىققاننان كەيىن­گى تىنىس-تىرشىلىگى كەرەمەت بايان­­دالعان. جازۋشى ەركىنبەك تۇرى­سوۆ­ ايتقانداي, سىر بويى­نداعى قا­لىڭ ەلدىڭ ورتاسىنان شىق­قان­ ەلجاندى ازاماتتىڭ ەندىگى ءجۇز جىلدىق مەرەيتويىنا وراي تاعى ءبىر مازمۇندى ەڭ­بەك دايىن­­دالىپ جاتىر. بۇل جولى كىتاپ­قا­ ءومىربايانى عانا ەمەس, دارا تۇل­عا­نىڭ­ شىققان تەگى مەن ۇرپاقتارى جاي­لى كوبىرەك ماع­لۇمات ەنگى­زىل­مەك.

شىمكەنت