ەلدىڭ بولاشاعىن قالىپتاستىراتىن – مەكتەپ. بۇگىنگى تاڭدا اتا-انا اقشاسى جەتسە, بالاسىن مەملەكەتتىك ەمەس, جەكەمەنشىك مەكتەپتە وقىتقىسى كەلەدى. ونىڭ جالپى مەكتەپتەن ارتىقشىلىعى قانداي؟ بۇل بىلىمدەگى باسەكە مە الدە بيزنەس پە؟ وسى تۋرالى ۇلتتىق بيزنەس جانە ينجينيرينگ مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى گۇلميرا قورعانباەۆامەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– نازارىمىزدى اۋدارتقان – مەكتەپ اتاۋىنداعى «ۇلتتىق» دەگەن ءسوز. وسى ءسوزدىڭ مەكتەپتىڭ تۇجىرىمداماسىندا الاتىن ورنى قانداي؟
– ۇلتتىق يدەيا – ۇلتتىق كودتىڭ ساقتالۋى. ءبىزدىڭ ءداستۇرىمىز بەن مادەنيەتىمىز تاربيە ماسەلەسىندە نەگىزگى تۇجىرىمداما بولۋى كەرەك. ارينە, مەكتەپتەگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە الەمدەگى جاڭاشىلدىقتار ەنگىزىلەدى. بىراق مەكتەپ ءبىلىم بەرۋمەن عانا شەكتەلمەيدى عوي. بالالاردى تاربيەلەۋ دە مەكتەپتىڭ نەگىزگى مىندەتى. سوندىقتان وقۋشىلاردىڭ بويىنا ۇلت ەكەنىن, قازاق ەكەنىن, ءداستۇر, مادەنيەتىن وسى باستان سىڭىرگەن ءجون. ءدال قازىر ءبىزدىڭ قوعامدا ۇلتتىق داعدارىس بولىپ جاتىر. ال تاريحىن ءبىلىپ, سالت-ءداستۇرىن قۇرمەتتەپ, ۇلت رەتىندە ءوزىن سۇيگەن ادام باسەكەگە قابىلەتتى بولا الادى. ۇلتتىق مەكتەپ اتالۋىنىڭ سەبەبى – وسى.
– سىزدەر تاربيەگە قانشالىقتى كوڭىل بولەسىزدەر؟
– قازىرگى بالالار مۇلدە باسقا. ولار ەركىندىكتى, بىرەۋگە تاۋەلدى بولماۋدى جاقسى كورەدى. بىراق ءتارتىپتى ۇمىتپاۋ كەرەك. مەكتەپتىڭ ءوز ءتارتىبى بار. ءبىز وقۋشىلارعا قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىكتى تۇسىندىرەمىز. ءوزىن قۇرمەتتەيتىن ادام – اينالاسىن دا قۇرمەتتەيدى. مەكتەپتە ءوزارا سىيلاستىققا ءمان بەرەمىز. ماسەلەن, مۇعالىمدەر وقۋشىلارعا جەكىپ ۇرىسپايدى, پسيحولوگيالىق قىسىم جاسامايدى. بۇل نارسە تاربيەدە وتە ماڭىزدى. داۋىس كوتەرىپ نەمەسە ءتىل تيگىزىپ, نامىسىنا ءتيىپ بالاعا بىردەڭە تۇسىندىرەمىن دەۋ قاتەلىك. ءار بالا – جەكە تۇلعا. ارقايسىسىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى بار. سونى ەسكەرۋ كەرەك. اتاپ وتكەنىمدەي, بالامەن دۇرىس قارىم-قاتىناس جاساسا, تۇسىندىرە بىلسە, بالا دا تۇسىنەدى. مۇعالىمدەردىڭ كاسىبيلىگى دە سوندا. ارينە, بۇل جەردە اتا-انانىڭ دا جاۋاپكەرشىلىگى بار. ءبىز بىرلەسىپ جۇمىس ىستەيمىز.
– جەكەمەنشىك مەكتەپتە وقۋ اقىلى. ونى اركىمنىڭ قالتاسى كوتەرە بەرمەيدى. كەيدە وسى «جەكەمەنشىك مەكتەپتەر بيزنەسكە اينالىپ بارا جاتىر» دەگەن پىكىرلەر ءجيى ايتىلىپ جاتادى. مۇنىمەن, كەلىسەسىز بە؟
– بۇل – الەۋمەتتىك بيزنەس. جەكەمەنشىك مەكتەپ بولساق تا ءبىزدىڭ مەكتەپتە وقۋ گرانتتارى قاراستىرىلعان. تالانتتى, تالاپتى وقۋشىلارعا گرانت بەرەمىز. ءتىپتى مەكتەپتە ۇزدىك وقىپ جاتقان بالالارعا دا جەڭىلدىك جاسايمىز. بولاشاقتا اياقتان تۇرىپ تۇراقتالساق, اۋىلداعى بالالارعا دا قولجەتىمدى بولاتىنداي مۇمكىندىك قاراستىرامىز. جەكەمەنشىك مەكتەپ اقشانىڭ كوزى ەمەس. شىنىن ايتساق, بۇلار ينۆەستورلاردىڭ قاراجاتىنا ءومىر سۇرەدى. ونى كەمىندە 5 جىل قارجىلاندىرۋ كەرەك. مۇنداي مەكتەپ اشاتىن ادامداردىڭ موينىندا ۇلكەن الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك تۇر. سوندىقتان اقىلى مەكتەپتەر سوعان ساي جاعداي جاسايدى. مەنىڭشە, مەكتەپ اشقان كەز كەلگەن ادام اقشا تابايىن دەپ ەمەس, ءبىلىم جۇيەسىن وزگەرتەيىن, دامىتايىن دەگەن جاناشىرلىقپەن اشادى. اتا-انالار دا ساپاعا قاتتى ءمان بەرەدى. قازىر باسەكەلەستىك تە ارتىپ كەلەدى. سوندىقتان مەكتەپكە تەك بيزنەس رەتىندە قاراۋ ءتيىمسىز.
– جەكەمەنشىك مەكتەپتەر مەن جالپى ورتا مەكتەپتەردى سالىستىرسا, ءبىلىم ساپاسىندا, جۇيەسىندە ايىرماشىلىق بار. مەكتەپتىڭ جابدىقتالۋى دا بولەك. بىلاي قاراساڭ, جەكەمەنشىك مەكتەپتى ينۆەستورلار قارجىلاندىرسا, جالپى مەكتەپتەرگە مەملەكەتتەن اقشا بولىنەدى.
– جەكەمەنشىك مەكتەپتەر سەكىلدى جالپى ورتا مەكتەپتەر دە دامۋعا ءتيىس. ءبىلىم سالاسىنا ترانسفورماتسيا كەرەك. قازىر مەملەكەتتىك مەكتەپتەر فابريكا سەكىلدى جۇمىس ىستەيدى. قاتىپ قالعان جۇيەدەن ءالى شىعا الماي كەلەدى. ءبىر سىنىپتا 30-35 بالادان وتىرادى. ونىڭ بارىنە جەكە-جەكە كوڭىل ءبولۋ مۇمكىن ەمەس. قازىر ءبىلىم تۇجىرىمداماسى بالانىڭ قاي جاققا يكەمى بارىن انىقتاپ, سول بويىنشا جۇمىس ىستەۋگە باعىتتالۋى كەرەك. بىراق مەملەكەتتىك مەكتەپتەر دە بالانى قابىلەتىنە قاراي دامىتۋ تۋرالى ءسوز قوزعاماي-اق قويۋعا بولادى. ايتەۋىر وقىپ, بىتىرسە بولدى دەگەن جۇيە. بارلىق مەكتەپتىڭ اراسىندا باسەكە بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. مەنىڭشە, مەملەكەتتىك مەكتەپتەر دە ينۆەستيتسيا تارتا الۋى قاجەت. وزدەرى دە دامۋعا, ءبىرسارىندى جۇيەنى وزگەرتۋگە تالپىنسا, سوندا ناتيجە بولادى. ماسەلەن, ۇلتتىق بيزنەس جانە ينجينيرينگ مەكتەبىندە ءبىر سىنىپقا 18 بالادان ارتىق قابىلدانبايدى. بۇل از دا ەمەس, كوپ تە ەمەس. مۇعالىمنىڭ ءار بالامەن جەكە جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن جەتكىلىكتى. سونداي-اق مەكتەپتىڭ جابدىقتالۋى دا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. بالا مەكتەپكە كەلگەندە ءوزىن ەركىن سەزىنۋى كەرەك. سول ءۇشىن ءاربىر مەكتەپتە وقۋشىلار بوس ۋاقىتىندا دوستارىمەن وتىرىپ اڭگىمەلەسەتىن, جەكە جۇمىس ىستەيتىن نەمەسە باسقا دا جۇمىستارىن ىستەيتىن كەڭىستىك, ياعني كوۆوركينگتەر بولۋعا ءتيىس. تاعى ايتا كەتەتىن نارسە, مەكتەپتەگى ءبىلىم تەك مەكتەپتە عانا بەرىلمەۋى كەرەك. مىسالى, ءبىزدىڭ وقۋشىلار ۇنەمى قارجى ورتالىقتارىنا, كىتاپحانالارعا, مۋزەيلەرگە, ۋنيۆەرسيتەتتەرگە بارىپ تۇرادى. وقۋشىلار وسى باستان قارجى قالاي باسقارىلاتىنىن, گازەت قالاي شىعارىلاتىنىن, باسقا دا جۇمىس بارىسىن سانالى تۇردە ءتۇسىنۋى كەرەك.
– جەكەمەنشىك مەكتەپكە بالالار قالاي قابىلدانادى, ولارمەن قالاي جۇمىس ىستەيسىزدەر؟
– مەكتەپتەگى ەڭ ۇلكەن كەمشىلىك – بالانى زەرتتەمەۋ. ەڭ اۋەلى بالانى قاي باعىتقا, قاي سالاعا يكەمى بار سونى ءبىلۋ كەرەك. ءبىز مەكتەپكە قابىلداعان كەزدە بالانى زەرتتەيمىز. وقۋشىنىڭ مىقتى تۇسىن دامىتۋ ارقىلى ونى ءبىر سالانىڭ كاسىبي مامانى بولۋعا دايارلاۋعا بولادى. مىسالى, 12 جاسىڭىزدان جۋرناليستيكاعا قىزىعۋشىلىعىڭىز بارىنا ءمان بەرىپ, سول بويىنشا قابىلەتتەرىڭىزدى دامىتقان بولسا, سول كەزدەن وسى سالا بويىنشا تاجىريبە جيناۋعا مۇمكىندىك بەرگەن بولسا, ءسىز قازىرگى دەڭگەيىڭىزدەن دە مىقتى بولاسىز. مەكتەپتەگى جۇيەگە سونداي وزگەرىس كەرەك. ءبىلىم بەرۋدىڭ مازمۇنى ارقاشان بالاعا بايلانىستى بولۋى شارت. سوندا وقۋشى كوللەدجگە, ۋنيۆەرسيتەتكە دايىن بولىپ بارادى. ەلىمىزدە تەك جەكەمەنشىك مەكتەپتەر عانا ەمەس, مەملەكەتتىك مەكتەپتەر دە وسىنداي باعىتتا داميتىنىنا سەنەمىن.
– قازىر ارنايى باعىتتارعا باسىمدىق بەرەتىن جەكەمەنشىك مەكتەپتەردىڭ قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. مىسالى, سىزدەر نەگە بيزنەس جانە ينجينيرينگ باعىتىن تاڭداپ الدىڭىزدار؟ سالالىق مەكتەپتەردىڭ قانداي ارتىقشىلىقتارى بار؟
– مەنىڭشە, مەكتەپتەر 20 عاسىرداعى جالپىلاما بەرۋ جۇيەسىنە قۇرىلعان مودەلدەرىن وزگەرتۋى كەرەك. ءدال قازىر وسىنداي سالالىق باعىتتى دامىتۋ ءتيىمدى ءارى ساپالى بولادى. گۋمانيتارلىق, ەكولوگيالىق, جاراتىلىستانۋ, بيزنەس, عىلىم جانە تاعى باسقا دا باعىتتارداعى ءارتۇرلى مەكتەپ كوبەيۋى قاجەت. ال نەگە بيزنەس باعىتىن تاڭداعانىمىز تۋرالى ايتاتىن بولساق, ەلىمىزدىڭ پاتريوتى رەتىندە بىزدە دە مىقتى بيزنەسمەندەردىڭ, جاڭا تەحنولوگيالار جاساپ شىعاتىن ينجەنەرلەردىڭ كوپ بولعانىن قالايمىز. ءوز ازاماتتارىمىز ساپالى مامانعا اينالۋى ءۇشىن جاعداي جاساعىمىز كەلەدى. سونداي-اق وقۋشىلارعا قازىردەن باستاپ ءوز جوبالارىن كوممەرتسيالاندىرا ءبىلۋدى ۇيرەتەمىز. بالالار العان ءبىلىمىن ءىس جۇزىندە پايدالانا الۋعا ءتيىس. وقۋشىلارىمىز قازىردىڭ وزىندە زاماناۋي تەحنولوگيالار ارقىلى يدەيالارىن ىسكە اسىرىپ, جەتىستىككە جەتىپ جاتىر. سوندىقتان ءبىز پراكتيكاعا ءمان بەرەمىز. ايتا كەتەيىك, ارىپتەستىككە دە ارقاشان اشىقپىز. باسقا مەكتەپتەرمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە دايىنبىز.
– ال مۇعالىمدەرگە قانداي تالاپ قوياسىزدار؟
– مەكتەپ مۇعالىمگە تىكەلەي بايلانىستى. پەداگوگتەردى دايارلاۋ ماسەلەسى وتە وزەكتى. مۇعالىم وزگەرمەيىنشە, ءبىلىم جۇيەسى وزگەرمەيدى. سوندىقتان مۇعالىمگە قوياتىن تالابىمىز وتە جوعارى. مىسالى, كاسىبي ءبىلىمدى ماماندار بولادى, بىراق زاماناۋي تالاپتارعا يكەمى كەلمەيدى. ونداي پەداگوگتەردى قابىلداي المايمىز. قازىر مۇعالىم جان-جاقتى, ەركىن بولۋى كەرەك. ءبىزدىڭ مەكتەپتە «جەتى جارعى» كونتسەپتسياسى بار. سوعان سايكەس بالانىڭ ينتەللەكتىن, سانا-سەزىمىن, مىنەز-قۇلقىن, ەستەتيكالىق سەزىمدەرىن, دەنەسىن, ءبارىن بىردەي دامىتۋعا, تاربيەلەۋگە كۇش سالامىز. بارلىق مەكتەپكە ءوز كونتسەپتسياسىن قۇرۋ قاجەت دەپ ويلايمىن. بالا – ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز. سوندىقتان ءبىلىم سالاسىنا بەيجاي قاراۋعا استە بولمايدى. جەكەمەنشىك مەكتەپ بولساق تا ءبىزدىڭ جالعىز ماقساتىمىز بار, ول – ساپالى ءبىلىم بەرۋ جانە سول ءۇشىن ەڭ جاقسى جاعدايدى جاساۋ.
اڭگىمەلەسكەن –
ايتولعان ءجۇنىسحان,
«Egemen Qazaqstan»