بۇگىنگى ۇلت بالاسى – ەرتەڭگى جۇرت كىسىسى. سوعان جەتكىزۋ جولىندا بىزگە جۇكتەلەر جۇك – «...كوز-قۇلاق بولۋ, جاقسىلىقتى كوركەيتۋ, جاۋىزدىقتى جوعالتۋ, ۇلگىلى زات قايدا بار, سوعان قاراي سىلتەۋ, ناداندىقتان قۇتقارۋ, ونەر-بىلىمگە تەلۋ, كۇشتىلەردىڭ زورلىعىنان قورعاپ, ەلدىڭ قولىن تەڭدىككە جەتكىزۋ, قازاق حالقىنىڭ باقىتتى, باياندى بولۋىنا باياندى قىزمەت ەتۋ» (مىرجاقىپ دۋلات ۇلى, 1917 جىل).
ۇلت زيالىلارى بۇل مىندەتتى وزدەرىنە تونگەن قاتەرگە باس تىگە ءجۇرىپ, جولدا قالدىرماي, قارا باسى ءۇشىن بۇلتاققا سالماي ادال اتقاردى. الاش رۋحتى ازاماتتار قازىر دە بار. تەك تۇسىنسەك, تۇيسىنسەك بولعانى. نەسىن بۇگەيىك, ولاردىڭ كەيبىرى قالتارىستا قالا بەرەدى. بۇگىن بار, ەرتەڭ جوق پىسىقايلار, ولاردىڭ الدىن كەسىپ, ماقساتىنا جەتىپ, ارتىنان قونجيسا ءمايليننىڭ ىبىرايى بولا قالاتىنىن كورىپ ءجۇرمىز.
مانساپ پەن اتاققا قۇل بولماي, قاراپايىم ءجۇرىس-تۇرىسىمەن ناعىز عىلىمعا «قۇل» بولعان, سونىسىمەن الەمگە تانىلعان ساناۋلىلاردىڭ بىرەگەيى – عۇلاما ماتەماتيك مۇحتارباي وتەلباەۆ. ول كىسىنىڭ وي-ساناسىندا عىلىمنان بۇرىن ۇلتى مەن تىلىنە تەك ادالدىق تانىتاتىنىن: «ماعان ءبىرىنشى كەزەكتە, قازاقتىڭ قازاق بولعانى كەرەك. مەنىڭ عالىمدىعىم دا, پروفەسسورلىعىم دا قازاقتىعىمنان ساداعا. الدىمەن قازاقپىن, مۇسىلمانمىن, سودان كەيىن عانا عالىممىن. مەن ءۇشىن عالىمدىعىمنان بۇرىن اتا-ءداستۇرىم ماڭىزدى. اتا-بابام ارۋاعىن سىيلاماسام, مىڭداعان جىل ءومىر سۇرگەن انا تىلىمدە سويلەمەسەم, اتا سالتىمدى ساقتاماسام, مەن ەشكىم ەمەسپىن!» دەگەن بايلامىنان اڭعارىپ, ساناڭا ءبىر نازىك ساۋلە تۇسەدى. شىن اكادەميكتىڭ بۇل ءسوزى الاشتىڭ يدەياسىمەن ۇشتاسىپ جاتقانىنا كىم كۇمان كەلتىرە الادى.
قولدا باردى باعالاپ, قادىرىنە جەتۋ دە ءبىر عانيبەتتى ءىس قوي. اسىرەسە دارا دارىندى تالابى زور, تالانتى مول ۇرپاقپەن تابىستىرۋ دا جاقسىلىقتىڭ نىشانى دەپ بىلەمىز. سونىڭ ءبىر ادەمى ۇلگىسىن «قازاق ارتەگى» اتالىپ كەتكەن رەسپۋبليكالىق «بالداۋرەن» وقۋ-ساۋىقتىرۋ ورتالىعىنىڭ قوناەۆ قالاسى جانىنداعى بولىمشەسى كورسەتتى. العاش رەت ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىنەن كەلىپ دەمالىپ جاتقان جۇزدەگەن وقۋشىنى الەمدىك دەڭگەيدەگى ماتەماتيك مۇحتارباي وتەلباەۆپەن ديدارلاستىرىپ, پىكىر الماسۋ وتكىزدى. ماتەماتيكاعا جۇيرىك ۇل مەن قىز اكادەميكتىڭ ەڭبەكتەرى تۋرالى ايتقاندا, اسىرەسە «مىڭجىلدىق پروبلەما» اتالاتىن كۇردەلى جەتى ەسەپتىڭ ءبىرىن شەشۋ جايىنان, ەينشتەين تەورياسىنا قاتىستى سۇراقتار قويعاندا عالىم قاتتى ريزا بولىپ, «مەن ىلعي ايتىپ جۇرەتىن قاناتتى ءسوزىم بار. ول «قازاق – تۋما تالانت, تۋا – ماتەماتيك» دەپ كەلەدى, بۇل – قوسپاسىز اقيقات. باستاۋىش سىنىپتا وقيتىن بالالاردىڭ اراسىندا ءتورت-بەس ماتەماتيكاعا جەتىكتەر بولادى. تەك سولاردى تانىپ بىلسەك, تاربيەلەسەك مەنى ون ورايتىن عالىم شىعاتىنىنا يمانىم كامىل. وسىلاي ىزدەنىپ وقىڭدار, قاراقتارىم! «دۇنيە دە ءوزى, مال دا ءوزى, عىلىمعا كوڭىل بولسەڭىز» دەمەي مە اباي دانا, ال ەسەپتەردى شەشۋگە ۇسىنىلعالى ءجۇز جىلعا تايادى. مەن وعان قىرىق جىل ءومىرىمدى ارناپ كەلەمىن. ءيا, ەسەپتى شەشۋ بار دا, ونى جەتەر جەرىنە جەتكىزۋ بار. قازىر جەتكىزۋگە جۇمىس ىستەپ جاتىرمىن. باعالانۋى جاقسى. مەن ەينشتەين تەورياسى مودەل رەتىندە قاتە ەمەس, بىراق ناعىز فيزيكانى تۇسىندىرە المايدى دەيمىن. بۇگىندە ول زەرتتەۋىمدى فيلوسوفيالىق تۇرعىدان قاراستىرۋدامىن. ماقساتىم – الەم عالىمدارىن تولعاندىرعان ماسەلەلەرگە اتسالىسىپ, ۇلتىمنىڭ اقىل-پاراساتى ەشكىمنەن كەم ەمەس ەكەنىن دالەلدەۋ. ەندىگى ءۇمىتىم سەندەردە!» دەپ ەدى ۇمتىلعان ۇرپاققا اق باتاسىن بەرىپ.
ايتۋلى عالىممەن وسى ديدارلاسۋ ءبىراز ازاماتقا وي سالىپ, مۇنداي جۇزدەسۋدى جۇيەلى وتكىزىپ تۇرۋ جولى قاراستىرىلا باستاعان ەدى. ۋاقىت وتە كەلە «بالداۋرەن» كەشەنى بولىمشەسىنىڭ باستاماسىمەن «اكادەميك مۇحتارباي وتەلباەۆتىڭ ماتەماتيكالىق تانىمدىق ورتالىعى» بوي كوتەرىپ, تاياۋدا اشىلۋ ءراسىمى بولدى. وعان الماتى قالاسىنىڭ, جەتىسۋ وبلىسىنىڭ مۇعالىمدەرى مەن اكادەميك شاكىرتتەرى, بەلگىلى عالىمدار قاتىستى. جاقسى باستامانى قولداپ, جاناشىر بولۋعا ءازىر ەكەندىكتەرىن جەتكىزدى. سالتاناتتى اشىلۋ «وقۋشىلاردى ماتەماتيكالىق تانىمدىق ساۋاتتىلىققا دايىنداۋ جولدارى» تاقىرىبىنداعى سەمينار-كەڭەسكە جالعاستى.
العاشقى ءسوزدى العان كەشەن باسشىسى جارقىناي قاجىمۇحانوۆا جىل بويى جۇمىس ىستەيتىن, ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىن قامتيتىن وقۋ-ساۋىقتىرۋ ورتالىعى وقۋشىلاردى دەمالدىرىپ, ءبىلىم بەرۋمەن قاتار, عىلىمعا باۋلۋدى قاتار جۇرگىزىپ كەلە جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى.
– وقىمىستى اتىنداعى ورتالىق تالاپكەرلەرگە تەك ماتەماتيكادان عانا ەمەس, وزگە عىلىم سالالارىن دا قامتي وتىرىپ, ولاردىڭ تانىمدىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋعا جول اشادى. اكادەميكپەن العاشقى كەزدەسۋىمىز وقۋشىلاردىڭ ەرەكشە ەسىندە قالدى. ءبىر وقۋشىنىڭ «نەگە مۇحتارباي اتا اتىندا وليمپيادا جوق؟» دەگەن توتە سۇراعى كوپ جايدى اڭعارتقانداي بولدى. ءبىز كەيدە بالاعا بالا عوي دەپ قارايمىز. شىنىنا كەلسەك, سول بالالاردىڭ اراسىندا ەرتەڭ مۇحتارباي اعاداي جارقىراپ شىعار دانالاردىڭ جاتقانى ايداي انىق قوي. اسىرەسە قالامەن قاتار, اۋىلدان كەلگەن ۇل مەن قىز ول كىسىنىڭ ءار اڭگىمەسىنە زەيىن قويىپ, ءتۇر تۇلعاسى قاراپايىم قازاقتىڭ وي-ورىسىندەگى ۇشان-تەڭىز بىلىمىنە قىزىققانىنا, بولماسامدا ۇقساپ باعايىن دەگەن ىنتا-ىقىلاستارىنا كۋا بولدىق. سونى ەسكەرىپ تولقىن-تولقىن بالعىن بۋىنعا سەپتىگى ءتيسىن دەپ ورتالىقتى اشىپ وتىرمىز. ءار اۋىسىمدا عىلىمي تاقىرىپتار بەلگىلەنىپ, سول بويىنشا جۇمىس ىستەلەدى. مۇحتارباي اعا شاكىرتتەرى, باسقا دا عالىمدار مەكتەپتىڭ باعدارلاماسى اياسىندا ءدارىس وقيدى. قورىتىندى جاسالاردا اكادەميك ءوزى قاتىسىپ, تۇيىندەيتىن بولادى. مۇنداي ۇردىسكە وتانىمىزداعى مەكتەپ مۇعالىمدەرى دە تارتىلىپ, سەمينارلار ۇيىمداستىراتىن بولامىز. ۇستازدار اراسىندا عىلىمعا دەن قويعانداردىڭ پىكىر الماسۋىنا دا مۇمكىندىك جاسالادى, – دەدى جارقىناي قاجىمۇحانوۆا.
پروفەسسور ب.قوشانوۆ ۇستازى تۋرالى جان-جاقتى وي تولعاپ, اكادەميكتىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىنىڭ قاي-قايسىسى دا الەم وقىمىستىلارىنىڭ نازارىنان تىس قالمايتىنىنا ناقتى دايەكتەر كەلتىرىپ, قاتەرلى ىسىكتى ەمدەۋدىڭ ماتەماتيكالىق مودەلىن جاساعاندارىن, ول بويىنشا باسقا اعزالارعا زيانىن تيگىزبەي ينەمەن, ەلەكترماگنيتپەن, لازەر ساۋلەسىمەن ەمدەۋ تاسىلدەرىن ۇسىنىپ وتىرعاندارىن جەتكىزدى. ۇرپاق ءۇشىن مۇنداي ورتالىقتىڭ اۋاداي قاجەتتىگىن العا تارتتى. بەلگىلى عالىمدار د.قايىڭباەۆ, ق.شياپوۆ ۇلت ماقتانىشىنا اينالعان ايتۋلىنىڭ اتىنداعى ورتالىقتان الار تاعىلىم از بولمايتىنىن ەسكە سالىپ, ماتەماتيكالىق ءبىلىم بەرۋدىڭ جولدارىنا ءۇڭىلىپ, وسىنداي ورتالىق ارقىلى مەكتەپپەن بايلانىستى كۇشەيتۋگە بولاتىنىن العا تارتتى. ال ا.ءالىموۆا, ع.مىرزاباەۆ, ب.نۇرعالي, ب.كەرىمباەۆا, ق.بالاشەۆ, ب.امانوۆ جانە باسقا دا ۇستازدار يگى ىسكە شىن نيەتتەرىن ءبىلدىرىپ, ماتەماتيكا, گەومەتريا وقۋلىقتارى بويىنشا جەتىستىكپەن قوسا, بۇل قالاي دەگەن تۇستاردىڭ دا كەزدەسەتىنىنە ناقتى مىسالدار كەلتىرىپ, الدىمەن قاتاڭ سىناقتان وتكىزىپ بارىپ قولىمىزعا وقۋلىقتى ۇستاتسا ۇتىلماس ەدىك دەگەن تىلەكتەرىن ورتاعا سالدى. ء«تۇرلى ۋاجدەردى كولدەنەڭ تارتپاي, ورتامىزدى تولتىرىپ وتىرعان اكادەميك اتىندا وليمپيادا ۇيىمداستىرىپ, قولىنان جاستار جۇلدە الىپ جاتسا, ولار ءۇشىن بۇل ەستەن كەتپەس ءسات ساناسىندا ساقتالارى اقيقات ەمەس پە؟ الىس-جاقىن شەتەلدىك عالىمدار بۇعان ءتانتى بولىپ, ءبىز سىيلايتىن «ماتەماتيكا دانىشپانىنا» (ۆ.سادوۆنيچي, ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى) جۇرتى كەرەمەت قۇرمەت جاساپتى دەرى حاق. بۇكىل الەم مويىنداعان عۇلامانىڭ ەڭبەكتەرىن جيناقتاپ شىعارسا, ەرتەڭ اتتەڭ-اي دەپ قالماس ءۇشىن ءومىر جولىن قامتىعان دەرەكتى فيلم ءتۇسىرۋدى قولعا السا, قانە!», دەدى سەمينارعا قاتىسۋشى ۇستازدار مەن عالىمدار.
ونەگەسى ۇلگى بولعان مۇحتارباي وتەلباەۆ العىسىن ءبىلدىرىپ, جاس ۇرپاققا كۇش-جىگەرى جەتكەنشە شاراپات جاسايتىنىن العا تارتتى. «مەن ۇلت قادىرىنە جەتۋدى ابايدان ۇيرەندىم, الاش ارىستارى دا قولعا ۇستاعان تۋىم بولىپ كەلەدى. ۇلت بالاسىنا وقۋلىق جازۋدىڭ ۇلگىسىن الاش ارىستارى كورسەتتى ەمەس پە؟ بۇل ماسەلە مەنى دە ويلاندىرادى. باردى باعالاپ بارىپ, سەكىرىپ كەتپەي, باسپالداقپەن ورلەسەك قوي, شىركىن. ءيا, وركەنيەتكە ۇمتىلۋ كەرەك. تەك ۇلتتىق مەنتاليتەتتى العا وزدىرۋدى ەستەن شىعارماساق ەكەن. ماتەماتيكا كەرەك, سونى بىلە تۇرىپ, كەيدە ءمان بەرە بەرمەيتىنىمىز شىندىق. كەرەك دەسەڭىز, دۇنيەنىڭ ءوزى ماتەماتيكالىق زاڭدىلىققا باعىنىشتى. ماعان كوپ ازامات «ەڭبەكتەرىڭىزدى بىرەۋلەر پايدالانىپ كەتپەس ءۇشىن قام جاساۋىڭىز كەرەك قوي», دەيدى. ول دا ءجون شىعار. بىراق ادامزاتقا, ۇلتىما پايدالى ىسكە جاراتسا, تارىلىپ قايتەم. اقىلدىلار اردان اتتامايدى. پلاگيات دەي مە, قازاقشاسى ۇرى بولار, ولار تۇسىنبەي الا سالادى. ءبىر كۇندەرى ماسقاراسى شىعادى. ونداي پسەۆدوعالىمدار بىزدە سيرەك. شاماسى شامالىلار باسقا سالاعا جىلجىپ كەتەدى. مىنا نيەتكە راحمەت, بۇل مەن ءۇشىن ەمەس, ۇلت بالاسىنا جاسالىپ جاتقان ءىس دەپ بىلەمىن. مەنىڭ بار ويىم, سول ۇلت بالاسىنىڭ ازات ەلدە باقىتتى بولىپ, ءبىلىم مەن عىلىمدى تەرەڭ مەڭگەرىپ, وركەنيەت كوشىندە كوش باسىندا باسقالارمەن يىق تىرەستىرىپ تۇرسا ەكەن دەيمىن. باسقا ايتارىم جوق», دەدى ءسوز سوڭىندا ونەگەسى ومىرشەڭ مۇحتارباي وتەلباەۆ.
سۇلەيمەن مامەت,
«Egemen Qazaqstan»
گازەتىنىڭ ارداگەرى