حيدجاب – ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا جوق كيىم

تالعات جاقيانوۆ,

الەۋمەتتانۋشى:

– بۇل تاقىرىپ بىرنەشە جىل بويى قىزۋ تالقىلانادى. الايدا داۋ-دا­مايدىڭ شارىقتاۋ شەگى جىلدا تامىز ايىنا كەلەدى. اقپاراتتىق كەڭىس­تىكتەگى داۋدى قاراپ وتىرساق, ازاماتتار ەكىگە جارىلعان: قولدايتىندار جانە قولدامايتىندار. ەكى تاراپتىڭ دا ايتاتىنى قۇقىقتىق تۇسىندىرمە. «زايىرلىلىق» قاعيداسى مەن نورمالارىن ءار تاراپ وزىنە قاراي تارتىپ, وزىنشە ينتەرپرەتاتسيا جاسايدى. الايدا بىرىنشىدەن, مەكتەپ – الەۋمەتتىك ينستيتۋت. ونىڭ اتقاراتىن ناقتى فۋنكتسيالارى بار. ءبىلىم بەرۋدەن (وقىتۋ+تاربيەلەۋ+دامىتۋ) باسقا مەكتەپتىڭ ماڭىزدى فۋنكتسيالارىنىڭ ءبىرى – ەگاليتارلىق فۋنكتسيا. ەگاليتاريزاتسيا تەڭدەستىرۋ دەگەندى بىلدىرەدى. ياعني مەكتەپ ءارتۇرلى ورتادان/وتباسىنان كەلگەن بالالار ءۇشىن (جاساندى بولسا دا) بىردەي الەۋمەتتىك كەڭىستىك جاساپ, سول ارقىلى ءبىلىم الۋعا قاجەتتى جاعىمدى پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق اتموسفەرا جاساۋ مىندەتى دە ارتىلعان. ءبىزدىڭ قوعامدا دا جوعارعى, ورتا جانە تومەنگى ء(تىپتى اندەگراۋند) تاپ بار. مەكتەپكە كەلگەن وقۋشىلار وسى تاپتاردىڭ وكىلدەرى. ولاردىڭ ماتەريالدىق جاعدايى, ەڭ الدىمەن, سىرتقى كەلبەتتەرىنەن كورىنىس بەرەدى. ءوزىم دە بىرنەشە جىل مەكتەپتە جۇمىس ىستەدىم. بۇل ماسەلەنى ىشتەن بىلەمىن. بالالاردىڭ ءبىرىنىڭ قىمبات, ال ءبىرىنىڭ جۇپىنى كيىنۋى ءبىلىم كەڭىستىگىندە ءتۇرلى ماسەلە تۋعىزادى. بىرىڭعاي فورما مەكتەپتەگى تاپتىق جىكتەلۋ كورىنىسىن جاسىرىپ, جاعىمسىز سالداردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن ەگاليتارلىق قۇرال. بارلىق بالانى الەۋمەتتىك-ماتەريالدىق تەڭ ەتۋ ەمەس, تەڭسىزدىك كورىنىستەرىن جاسىرۋ قىزمەتىن اتقارادى. ساناسى ەندى قالىپتاسىپ كەلە جاتقان پەرىشتەدەي جاس بۋىن ءوزىنىڭ جانە وزگەلەردىڭ تاپتىق بەلگى­لەرىمەن باس قاتىرماي, ءبىلىم الۋى كەرەك.

قازىرگى حيدجاب ماسەلەسىن كوتەرىپ جاتقان ازشىلىق «بۇل ۇسىنىس تەك مۇسىل­ماندار تاراپىنان عانا ايتىلۋدا, باسقا دىندەر سۇراپ وتىرعان جوق, سوندىقتان رۇقسات بەرۋ كەرەك» دەگەن پىكىرلەردى العا تارتادى. الايدا جاعداي ولاي ەمەس. بىرنەشە جىل بويىندا قىزمەت بابىمەن بارلىق ءوڭىردى, ءتۇرلى ەلدى مەكەندەردى ۇزدىكسىز ارالاپ, «كوزبەن كورىپ, قولمەن ۇستاپ» جۇرگەن ادام رەتىندە ايتارىم, بۇنداي نيەت باسقا ءدىني اعىمداردا دا بار. بىزدە 18 كونفەسسيا ء(دىني باعىت) رەسمي تىركەلگەن بار. تىركەلمەگەندەرى ودان دا كوپ. حيدجابقا رۇقسات بەرۋ وسى اعىمداردىڭ كوبىنىڭ مۇددەسىن وياتادى. سەبەبى «زايىرلى» ەلدە دىندەردىڭ قۇقىقتارى تەڭ.

عالياش ماحاشەۆا,

پسيحولوگ:

– وقۋشىلارعا حيدجاب كيۋگە رۇقسات بەرىلەتىن بولسا, وقۋشىنىڭ قۇقىعى قورعالمايدى, اتا-انانىڭ قالاۋى ورىندالادى. مەكتەپ جاسىنداعى بالا سانالى تۇردە ءدىندى ءتۇسىنىپ, قۇداي دەگەن ۇعىمدى تولىق تانىمايدى. ولار اتا-انانىڭ ەركىندە بولادى, ياعني اكە-شەشەسىنىڭ دىنىندە ءومىر سۇرەدى. ول قۇدايدى تەك اتا-اناسى ارقىلى تانيدى. سوندىقتان مەكتەپتە ستاندارتتى تالاپتاعى فورما بولۋى قاجەت. بۇل وتە ماڭىزدى. اتا-انا ءوز بيلىگىن بالاسىنا شەكسىز قولداناتىنىن بايقامايدى دا. دۇرىسى, ادام ءوزىنىڭ ساناسى ەركىندىككە جەتكەندە عانا سەنىمىن تاڭداۋ.

ال حيدجاب ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق, قىز بالا ونى بىرنەشە سەبەپپەن كيۋى مۇمكىن. اۋەلى, اتا-انا مانيپۋلياتسياسى. مىسالى, «حيدجاب كيمەسەڭ, اكەڭ توزاقتا ورتەنەدى» دەگەن سوزدەر ارقىلى اتا-انا بالانىڭ شەكسىز سەنىمىن ءوز ۇپايىنا پايدالانادى. ەكىنشى, بالا اتا-اناسىنىڭ ماحابباتىنا يە بولۋ ءۇشىن حيدجاب كيەدى. سول ارقىلى ونىڭ ىشكى داۋىسى: «كوردىڭدەر مە؟ مەن ءتىل العىشپىن, مەن سەندەرمەن بىرگەمىن, مەن سەندەرگە ادالمىن» دەگەندى جەتكىزەدى. ءۇشىنشى, حيدجابتى قىز بالانىڭ قورعانىش قۇرالى رەتىندە كورۋى. حيدجاب كيسە, اتا-اناسىنىڭ اشۋىنان امان قالادى. ال اتا-انا ءۇشىن حيدجاب كيگىزۋ – بالانى يمانعا ۇيرەتۋدەن گورى ءوز قالاۋىن قاناعاتتاندىرۋ. مىسالى, اتا-انانىڭ ويىنشا, حيدجاب كيگەن قىز ءوز ادەبىن ساقتاپ جۇرەدى, وعان جاماننىڭ كوزى تۇسپەيدى تەك يماندىنىڭ كوزى تۇسەدى. بىراق ارام پيعىلدى ادامعا نە كيسە دە ءبارىبىر. سوندىقتان بۇل دا مانيپۋلياتسيا.

بالانى ەشقاشان سوزبەن تاربيەلەي المايسىڭ. تەك ءوز ادەبىن ۇلگى ەتۋ مەن بالاسىنا قۇرمەتى ارقىلى وعان ءوزىن باعالاۋدى ۇيرەتەدى. ءوزىن باعالاۋدى ۇيرەنگەن قىز دا, ۇل دا ادەبى مەن ادەمىلىگىنەن ايرىلماۋعا ءوزى كۇش سالادى. سوندىقتان مەكتەپتە حيدجاب كيگەن قىز بالا بىرىنشىدەن, ءوز قالاۋىن قالىپتاستىرا الماي وسەدى, ەكىنشىدەن وزىنە دەگەن وزگەلەردىڭ ەرسى كوزقاراسىنان قىسىلىپ, قينالىپ جۇرەدى. بالا كەزدە ءوز ەموتسياسىن ەركىن جەتكىزىپ, ونى تانىپ ۇيرەنۋ ماڭىزدى. ال حيدجاب بالاعا ەموتسياسىن شەكتەۋدى تالاپ ەتەدى. سول سەبەپتى ساۋاتتى اتا-انا ءوز سەنىمىن كۇشتەپ, مىندەتتەمەيدى. ءاربىر ادامنىڭ يمانعا ماحابباتپەن كەلگەنى ابزال.

ءلاززات احاتوۆا,

زاڭگەر:

– مەكتەپ وقۋشىسىن تۇمشالاپ قويۋ – ونىڭ بالالىعىن ۇرلاۋ, قۇقىعىن تاپتاۋ. ەلىمىزدىڭ ء«بىلىم تۋرالى» زاڭىنا سايكەس, وقۋشىنىڭ دىنىنە, ۇلتىنا, ناسىلىنە قاراماستان جالپىعا بىردەي مىندەتتى فورما تالابى بار. تالاپتا ورتا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ مىندەتتى مەكتەپ فورماسى وقىتۋدىڭ زايىرلى سيپاتىنا سايكەس كەلەدى, مەكتەپ فورماسىنىڭ ۇلگىسى, ءتۇسى كلاسسيكالىق ستيلدە, بىرىڭعاي ءتۇس گامماسىندا جاسالادى, ۇشەۋدەن اسىرماي تۇستەردى ارالاستىرۋعا رۇقسات ەتىلەدى دەپ بەلگىلەنگەن. اتا-انالار مەن وزگە دە زاڭدى وكىلدەر ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنىڭ جار­عىسىندا ايقىندالعان قاعيدالاردى ورىن­داۋعا, ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ۋا­كى­لەتتى ورگان بەلگىلەگەن مىندەتتى مەك­تەپ فورماسىنا قويىلاتىن تالاپتار­دى ورىن­داۋعا, ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىندا بەلگى­لەنگەن كيىم فورماسىن ساقتاۋعا مىن­دەتتى. ال ء«دىني قىزمەت جانە ءدىني بىر­لەس­تىكتەر تۋرالى» زاڭنىڭ 3-بابىنىڭ 7-تار­ماعىنا سايكەس, ەشكىمنىڭ دە ءوز ءدىني نا­نىم­­دارى بويىنشا ەل كونستيتۋتسياسى مەن زاڭدارىندا كوزدەلگەن مىندەتتەردى اتقا­رۋدان باس تارتۋعا قۇقىعى جوق.

بالانىڭ مەكتەپتەگى ماقساتى – تەك وقۋ, ءبىلىم الۋ. ويتكەنى وڭ-سولىن تانىماعان بالانىڭ ءدىني ۇستانىمى, ءوز كوزقاراسى قالىپتاسپايدى. ەرەسەكتەر ءوز تۇسىنىگىن تىقپالاۋىن بالاعا تاڭىپ قويعاندىقتان, ولار ويناۋدىڭ ورنىنا كىشكەنتايىنان تىيىم, شەكتەۋلەردى كورىپ وسكەننەن وي-ءورىسى مەن تۇسىنىگى دە شەكتەۋلى, ءوز پىكىرى جوق ادام بولىپ وسەدى. ال بۇل بولاشاقتا ءبىلىمسىز ءدىني فاناتتاردىڭ, ءدىني اعىمداعى ءتۇرلى توپتاردىڭ جاڭا بۋىنى ءوسىپ شىعادى دەگەن ءسوز. سوندىقتان بارلىق بالا مەكتەپ قابىرعاسىندا قالىپتاسقان ورتاق تارتىپكە باعىنىپ, ورتاق قابىلدانعان مەكتەپ فورماسىن كيۋى كەرەك. ال كامەلەتكە تولعان سوڭ, قانداي ۇستانىمدى, قاي باعىتتى تاڭ­دايتىنىن ءوزى شەشەدى. بىراق اسىرە دىن­شىلدىكتى ناسيحاتتايتىن توپتارعا قار­سى كۇرەستى قولعا الماساق, بولاشاق ب ۇلىڭ­عىر.