بالالاردى تاماقتاندىرۋ جۇيەسىنە رەفورما قاجەت

ۇلتتىق سالاۋاتتى تاماقتانۋ ورتا­لى­عى ماماندارىنىڭ وتكەن جىلدىڭ قىر­كۇيەك ايى مەن بيىلعى جىلدىڭ قاڭتار ايى ارالىعىندا شىمكەنت قالاسى, تۇر­كىستان جانە باتىس قازاق­ستان وبلىس­تارى مەكتەپتەرىندەگى تا­ماقتانۋ بارىسىنا يۋنيسەف-پەن بىرلەسىپ جۇرگىزگەن تالداۋى ناتي­جە­سىندە ازىق-ت ۇلىك پەن ەنەر­گيا­عا دەگەن قاجەتتىلىك نورمالا­رى حالىق­ارا­لىق دەڭگەيگە سايكەس كەل­مەيتىنى انىقتالعان. رەسپۋبليكالىق نور­ما­تيۆتەردە قانت پەن تۇزدى تۇتىنۋ حالىقارالىق نورمالاردان اسىپ كەتكەن. زەرتتەلگەن مەكتەپتەردە 6-17 جاستاعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىندا ارتىق سالماق پەن سەمىزدىكتىڭ تارالۋى 18 پايىزدى قۇراسا, ولاردىڭ 12 پايى­زىندا ارتىق سالماق, 6 پايىزىندا سەمىزدىك بايقالعان. وسى ورايدا ۇل بالالاردىڭ (21 پايىز) قىزدارعا (16 پايىز) قاراعاندا ارتىق سالماق پەن سەمىزدىككە بەيىم ەكەنىن ەسكەرگەن ءجون.

قازاقستان وقۋشىلارىنىڭ ءومىر سالتى فاكتورلارى, ولاردىڭ فيزيكا­لىق, پسيحيكالىق دەنساۋلىعى مەن ءال-اۋقا­تى ۇلتتىق ەسەبىنىڭ وتكەن جىل­عى قورى­تىن­دىسىنا سايكەس, مەكتەپ وقۋشى­لارىنىڭ جارتىسى (51,3 پايىزى) ۇزاق ۋاقىت بويى كومپيۋتەر جانە اۆتومات ويىندارىنا اۋەستىگى, بالالاردىڭ ۇشتەن ءبىرى تەلەفون جانە پلانشەتتەن بەينە ونىمدەردى كوپ كورەتىنى انىقتالعان. ال 11-15 جاس ارالىعىنداعى بالالاردىڭ 42,6 پا­يىزى ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى, ياعني ءاربىر بەسىنشى وقۋشى اپتا سايىن, ال 3 پايىزى كۇن سايىن سوعان ۇقساس سۋسىندار ىشەتىنى ءمالىم بولدى.

بۇگىندە ەلىمىزدەگى بالالاردىڭ 27 پايى­­زىنىڭ كۇندەلىكتى جەمىس-جيدەك جەۋ مۇمكىندىگى جوق, 20 پايىزىنىڭ مەك­تەپ­تەگى تاماقتانۋ بارىسىنا كوڭى­­لى تول­ماي­دى, ال تاعى 20 پايىزى دۇرىس تاماق­تانباۋدىڭ زاردابىن شەگىپ وتىر. ءداس­تۇرلى تامىز كەڭە­سىنىڭ پلەنارلىق وتى­رىسىندا وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى بالا­لاردىڭ قۇ­قىقتارىن قورعاۋ كوميتە­تىنىڭ ءتورايى­مى ناسىمجان وسپانوۆا وسىنداي مالىمەتتەردى تىلگە تيەك ەتىپ, رەسپۋبليكا مەكتەپتەرىندەگى تاماقتانۋ ءۇردىسى, ساۋاتتى تاماقتاندىرۋ جۇيەسىن جول­عا قويۋدىڭ كەلەلى ماسەلەلەرىن قوز­عادى.

–  بالالارعا قولايلى جاعداي جاساۋ – ۇلتتىق ساياساتتىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى. پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس, وتكەن جىلى ەلىمىزدە بالالاردىڭ ءال-اۋقات يندەكسى ەنگىزىلگەن بولاتىن. يندەكس قوعامداعى بالالاردىڭ قالاي ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىنىڭ كورىنىسىن سيپاتتايدى. ول مەملەكەت تاراپىنان قولعا الىنعان شارالاردىڭ, ۇلتتىق ساياساتتىڭ تيىمدىلىك دارەجەسىمەن انىق­­تالادى. بۇگىندە ەلى­مىز­دەگى ستراتە­گيالىق قۇجاتتاردىڭ بار­لىعىندا بالا­لارعا جاعداي جاساۋ تۋرا­لى ايتىلعان. بۇل بىلىممەن قاتار دەن­ساۋلىق, ىش­كى ىستەر, اقپاراتتىق قاۋىپ­سىزدىك سالالارىن دا قامتيدى. وسى ورايدا سالاماتتىلىق يندەكسى ۇلتتىق مونيتورينگ رەتىندە ايماقتاردىڭ ينديكاتورلارىن حالىقارالىق يندەكستەرمەن سالىستىرۋعا, بالالار بيۋدجەتىن ءتيىمدى جوسپارلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازاقستاندىق يندەكس ءتورت باعىتتاعى 56 ينديكاتوردان تۇرادى. ساراپشىلار زەرتتەي كەلىپ, ينديكاتورلاردىڭ ماڭىز­دى ەكەنىن ءارى بالالاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاع­دايىنا اسا قاجەت ەكەنىن العا تارتىپ وتىر. ينديكاتورلار بالالاردىڭ في­زيكالىق, پسيحولوگيالىق احۋالىن, جە­كەلەگەن قابىلەتتەرىن, قوعاممەن ىقپال­داستىعىن قامتيدى. وتباسى ىشىندەگى جاعدايدى, ءبىلىم, دەنساۋلىق سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات­تى باعالايدى. سونى­مەن قاتار ەكونومي­كالىق, ەكولوگيالىق ينديكاتورلار ەنگىزىلگەن. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيس­تر­- لىگىنىڭ ەسەبى بويىنشا, 100 مىڭ بالانىڭ 6 400-ىندە اس قورىتۋ جۇيەسى بۇزىلعان. قازىرگى زامانعى بالالار دەنساۋلىعىنىڭ ناشارلاۋى مەن فۋنكتسيونالدىق مۇمكىندىكتەرىنىڭ تو­مەندەۋى تاماقتانۋ مادەنيەتىنىڭ تو­مەن­­­دىگى سياقتى ناقتى سەبەپتەرمەن باي­لانىس­تى, – دەپ اتاپ ءوتتى ناسىمجان وسپانوۆا.

ونىڭ ايتۋىنشا, بالالاردى پايدالى, ءدامدى تاماقپەن قامتاماسىز ەتۋ­­دى مينيسترلىك «ۇلتتىق مەكتەپ اس­حا­­نا­سى» باعدارلاماسى اياسىندا شە­شۋ­دى جوسپارلاپ وتىر. «ۇلتتىق مەك­تەپ اسحاناسى» فيزيولوگيالىق نورما­لار­­عا نەگىزدەلگەن تاماقتاندىرۋدى قام­تي­دى. دۇرىس تاماقتاندىرۋ ءۇردىسىن قالىپ­تاستىرا وتىرىپ, وتاندىق ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن تۇتىنۋعا دا باسىمدىق بەرۋمەن قاتار ايماقتىق ەرەكشەلىكتەردى دە باسشىلىققا الۋ ماڭىزدى. بۇل تابيعي ونىمدەردى تۇتىنۋمەن قاتار اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا دا قولداۋ بولماق. بۇگىندە 3 ملن-نان استام بالا, ونىڭ ىشىندە 1,6 ملن-ى مەملەكەتتىڭ كەپىلدەندىرىلگەن ىستىق تاماعىمەن قامتىلعان.

قازاقستان پروفيلاكتيكالىق مەديتسينا اكادەمياسىنىڭ جانە ۇلتتىق سالاماتتى تاعامتانۋ ورتالىعىنىڭ پرە­­زيدەنتى, مەديتسينا پروفەسسورى ال­ماز شارماننىڭ ايتۋىنشا, دۇرىس تاماق­تانباۋ سالدارىنان بالالار اراسىندا اۋرۋلاردىڭ كەڭ تارالىپ وتىرعانى الاڭداتادى.

– دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيى­مىنىڭ دەرەگىنە سايكەس, اۋرۋدىڭ 60 پايىزى دۇرىس تاماقتانباۋدان پايدا بولادى. ونىڭ سالدارىنان جۇرەك قان تامىرلارى, قانت ديابەتى, قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارىنا شالدىعادى. بۇگىندە قازاقستانداعى بالالاردىڭ 20 پايىزى ارتىق سالماقتان زارداپ شەگىپ وتىر. سوندىقتان بالالاردى ءدامدى, قۇنارلى تاعامدارمەن قامتاماسىز ەتۋ دۇرىس جۇيە­لەنبەسە, ول باياۋ جارىلاتىن بومبا ىسپەتتى. وكىنىشكە قاراي, كەيىنگى جىل­دارداعى اس ءمازىرىنىڭ تاعامدىق پارا­مەترلەرى عىلىمي نەگىزدەرگە سايكەس كەلمەيدى. ءبىر مەزگىل تاماق بالانىڭ 30 پايىز ەنەرگيا شىعىنىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. تۇزدى, قانتتى شامادان تىس قوسۋ, ءتاتتى شاي, شىرىن بەرۋدىڭ سالدارى ەرتە جاستان قان ازدىعىنا اكەلەدى. جاعدايدى جاقسارتىپ, وڭتايلاندىرۋ ءۇشىن بۇل ىسكە عالىمداردى تارتۋ كەرەك, – دەدى الماز شارمان.

قازىرگى كەزدە بالالاردى تاماقتان­دىرۋ ءۇردىسى بىرقاتار ءنورماتيۆتى اكتى­لەر­مەن رەتتەلگەن. الايدا مۇنداي قۇجاتتاردىڭ دا ەسكىرگەنىن قاپەرگە العان ءجون. بۇل باعىتتا ءتيىستى مينيستر­لىكتەرمەن بىرلەس­كەن جۇمىس قاجەت. عالىمنىڭ ايتۋىن­شا, كەيىنگى ون جىلدا الەم وزگەردى. قۇجات­تاردىڭ دا ەسكىرۋى زاڭدىلىق. سوندىقتان تاماقتاندىرۋ ءۇردىسىنىڭ ادىستەمەلىك نەگىزدەرىن قايتا قاراي وتىرىپ, بۇل ىسكە قوعام بولىپ اتسالىساتىن كەز كەلدى. پايدالى ءارى ءنارلى تاماقتانۋدى بالا ەرتە جاستان مەڭگەرۋگە ءتيىس. ول ءۇشىن مەك­تەپتەردە دارىگەرلەر دە, پەداگوگتەر دە ارنايى وقىتىلىپ, اتا-انالار دا سا­لاۋاتتى تاماقتانۋدىڭ نە ەكەنىن تۇسىنگەنى ابزال.

الماز شارماننىڭ ايتۋىنشا, مەك­تەپتەردە بالالارعا تاماقتى تاڭ­داپ ىشۋگە مۇمكىندىك بەرىلمەيدى. سون­دىق­تان فينليانديا, شۆەتسيا سياق­تى ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەي كەلىپ, بالالارعا تاماقتى وزدەرىنىڭ تاڭداۋىنا ەرىك بەرگەن ءجون. بۇل اسحانا قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن دە ءتيىمدى بولماق. سونىمەن قاتار قۇرامى ميكروەلەمەنتتەرگە, اعزاعا قاجەتتى ۆيتا­­ميندەرگە باي ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقتىڭ ءداستۇرلى تاعامدارى, ءسۇت ونىمدەرىن بالالارعا ۋاقىتىلى بەرىپ وتىرۋ دا ماڭىزدى.

بۇگىندە بالا اعزاسىنا زيان تاعام­دار­دى تۇتىنۋ اتا-انالار ءۇشىن دە قا­لىپتى جاعدايعا اينالعانداي. اسى­­رە­سە كوپتە­گەن جاس وتباسىلاردا كۇندەلىكتى اس مازى­رىنە جىلدام دايىن­دالاتىن تاعامدار­دى ءجيى كەز­دەس­تىرۋگە بولادى. ونداي تا­عام­دار­دىڭ ساپا سەرتيفيكاتى دا ۇنەمى تەكسەرىلىپ جاتپايدى. وسى ورايدا س.اس­فەن­دياروۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مەدي­تسينا ۋنيۆەر­سي­تەتى نۋتريتسيولوگيا كافەدراسىنىڭ دو­­­تسەن­تى, PhD, ۇلتتىق سالاماتتى تاعام­تانۋ ورتالىعىنىڭ مامانى ايگۇل قوجاح­مەتوۆا دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساق­تاۋ ۇيىمىنىڭ تىزىمىنە ەنگەن زيان­دى تاماقتاردى تۇتىنۋ سالدارىنان ەلى­مىزدە بالالار اراسىنداعى اۋرۋلار كوبەيىپ بارادى دەپ الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى.

– بالالاردى تاماقتاندىرۋ ماسە­لەسىن قوزعاعان كەزدە بىرىنشىدەن, قازىرگى كۇن ۇدەسىنە سايكەس كەلمەي­تىن نورمالاردى وزگەرتۋ قاجەت. ياعني جاڭا زامان بالالارى ءۇشىن جاڭا­شا اس ءمازىرى كەرەك. وسى ورايدا حال­قىمىزدىڭ قۇنارلى, ءنارلى ۇلت­تىق تاعامدارىن تۇتىنۋدى, ونى بالا­لاردىڭ اس مازىرىنە ەنگىزۋدى دە ويلا­ناتىن كەز كەلدى. ال نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق قۇجاتتاردى زامانعا ساي, بۇگىنگى بالالاردىڭ قاجەتىنە, تالعا­مىنا وراي يكەمدەي وتىرىپ, بالا­لاردىڭ دەنساۋلىعىنىڭ كەپىلى تابيعي تاعامدار ەكەنىنە ءمان بەرەتىن ۋاقىت جەتتى. ول ءۇشىن بالالاردى تاماقتاندىرۋ جۇيەسىنە وزگەرىس قاجەت, – دەيدى ايگۇل قوجاحمەتوۆا.

الماتى