بيە ءسۇتىنىڭ شيپالىق قاسيەتىن زەردەلەگەن

بيە ءسۇتى 3 مىڭ جىل بۇرىن قى­تاي­دا ەمدىك ماقساتتا قولدانى­لا­تىن قاسيەتتى ءونىم بولىپ سانالعان. گيپپوكرات (شامامەن ب.ز.د. 460-377 ج.) وسى ءونىم جايلى جازبالارىندا ونىڭ ەمدىك قاسيەتى, اسىرەسە تۋبەركۋلەز, تىنىس جولدارى اۋرۋلارى مەن باسقا دا كوپتەگەن سىرقاتقا تاپتىرماس ەم ەكەنىن بايانداعان. ەۋروپالىق ادەبيەتتەردە بيە ءسۇتى اس قورىتۋ اۋرۋ­­­لارىنا قارسى «بالزام», باۋىرعا ارنالعان «ەليكسير» جانە جالپى سىرقاتتارعا ار­نال­عان «سەرگىتكىش سۋسىن» رەتىندە كورسەتىلدى. بۇل كوپ­تەگەن اۋرۋدىڭ سيمپتومدارىن ازايتاتىن نەمەسە تو­لىعىمەن الدىن الاتىن پايدالى تاعام دەپ ەسەپ­تەلدى. سونداي-اق «بيە ءسۇتى اع­زا­نى ەمدەپ قانا قويماي, ونى نىعايتادى, يممۋنيتەتتى ارتتىرادى, كۇش-قۋات بەرىپ, توزىمدىلىكتى ارتتىرادى, ياعني جالپى ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتادى» دەگەن قورىتىندى جاسالعان.

جاڭا ساۋىلعان بيە ءسۇتىنىڭ عا­سىر­لار بويى قازاقستان اۋماعىندا عانا ەمەس, ونىڭ شەگىنەن تىس جەرلەردە دە تانىمال بولعانىنا قارا­ماس­تان, ونىڭ ەمدىك قاسيەتىنە كەيىنگى جىلدارى عانا ءمان بەرىلە باستادى. بۇل ۇردىسكە بيە ءسۇتىنىڭ جاڭا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار – سۋب­لي­ماتسيالاۋ, پاستەرلەۋ ادىستەرى ار­قىلى ساۋمالدىڭ ۇنتاق ءتۇرىن شى­عار­ۋى تۇرتكى بولدى.

سۋبليماتسيالاۋ (سۋبليماتسيالىق كەپتىرۋ) سالاسىنداعى زاماناۋي جە­تىس­تىكتەر بيە ءسۇتىنىڭ پايدالى قا­سيەتتەرى مەن بالعىندىعىن ءتيىم­­دى ساق­تاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سۋب­­­لي­­ماتسيا پروتسەسى كەزىندە بيە ءسۇتى توڭازىتىلىپ (– 35ºس), مۇزعا اينالعان سوڭ, الىنعان ءسۇت مۇزى ارنايى جاعدايدا سۇيىق فازانى اينالىپ ءوتىپ, قۇرامىنداعى سۋ بۋعا اينالىپ كەتەدى. ناتيجەسىندە مۇزدىڭ ورنىندا تەك ءسۇتتىڭ قۇرعاق ۇنتاعى عانا قالادى. وسىلايشا, سۋبليماتسيا ادىسىمەن الىنعان بيە ءسۇتى ۇنتا­عى­نىڭ ساپالىق قۇرامى تابيعي سۇتكە مەيلىنشە جاقىن بولادى.

پاستەرلەۋ (پاستەريزاتسيا) پروتسەسى ارقىلى ءونىمنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قول جەتكىزىلدى. بۇل جاعداي تەك ەرەسەكتەر ءۇشىن عانا ەمەس, بالالار مەن جۇكتى ايەلدەر ءۇشىن دە وتە ماڭىزدى. قۇرعاق بيە ءسۇتى ۇنتاعىن بەلگىلى ءبىر پروپورتسيادا جىلى سۋدا ەرىتكەن كەزدە ول تەز قالپىنا كەلىپ, تابيعي سۇتكە اينالادى. وسىنداي وزىق تەحنولوگيا­لارمەن وڭدەلگەن بيە ءسۇتىن وتاندىق كاسىپكەرلەر ويداعىداي جۇزەگە اسىرىپ, ونى شەتەلدىك تۇتىنۋشىلارعا دا ۇسىنىپ جاتقانى قۋانتادى. بۇل, ارينە, ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا مەملەكەتىمىزگە ءتيىمدى.

وسىنداي سۋبليماتسيا مەن پاس­تەرلەۋ ادىستەرى ارقىلى ساۋمالدىڭ ەم-شيپالىق قاسيەتىن مەديتسينا سالا­سىندا كەڭ كولەمدە عىلىمي تۇر­عىدا زەرتتەۋگە مۇمكىندىك تۋدى. وتان­دىق دارىگەر عالىمداردىڭ وسى سالاداعى ەڭبەكتەرىن ايتىپ وتكەن ءجون. ەلىمىزدەگى بەتكە تۇتار كليني­كا­لارىمىزدىڭ ءبىرى – پرە­زيدەنت ءىس باسقارماسى مەديتسينا ورتالىعىنىڭ اۋرۋحاناسىندا وسىنداي عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ جاتقانىن بىلەتىنمىن. بيە ءسۇتى مەن قىمىزدىڭ, تۇيە ءسۇتى مەن شۇباتتىڭ ەم-شيپالىق قاسيەتتەرىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىم­دار­دىڭ كوشباسشىسى رەتىندە وسى اۋرۋحانانىڭ باس گاستروەنتەرولوگ دارىگەرى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور باقىتجان بيىمبەتوۆتى زور ىلتيپاتپەن ايتا الا­مىن. ونىڭ جۇرگىزىپ جاتقان عىلىمي جۇمىستارى, بيە ءسۇتىنىڭ اس قو­رىتۋ ورگاندارى مەن باۋىر, ءوت جولدارى سىرقاتتارىنداعى كەرەمەتتەي قاسيەتتەرىن دالەلدەپ جازعان عىلىمي جۇمىستارى كوڭىلگە جىلۋ ۇيالاتادى.

قازىرگى زاماندا كەڭ ەتەك الىپ جات­قان مەتابوليزمگە بايلانىستى اۋرۋلار مەن كەشەگى ەلىمىزگە وراسان زور شىعىن كەلتىرگەن Covid-19 ينفەكتسياسىنىڭ سالدارى ءالى دە ماڭىزدى پروبلەمالاردىڭ ءبىرى بولىپ كەلەدى. ول تەك مەديتسينا قىز­مەتكەرلەرىن عانا ەمەس, جالپى قوعام­دى دا الاڭداتىپ وتىر. وسى باعىتتا جا­ڭا­شا كوزقاراستار مەن زەرتتەۋلەر قاجەت سياقتى كورىنەدى.

جاقىندا پرەزيدەنت اۋرۋحاناسىندا قىزمەت ەتەتىن مەديتسينا عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ورال وسپانوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن دايىندالعان ءبىر توپ اۆتوردىڭ «قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى با­ريات­ريالىق جانە مەتابوليكالىق حيرۋر­گيانىڭ كونتسەپتۋالدى رەين­جي­نيرينگىن ازىرلەۋ جانە ەنگىزۋ – كوپ­سالالى كوزقاراس» تاقىرىبىندا ءال-فارابي اتىنداعى عىلىم مەن تەحنيكا سالاسى بويىنشا مەملەكەتتىك سىيلىعىنا تاپسىرىلعان جۇمىسىن تىزىمنەن كورىپ, قۋانىپ قالدىم.

«رەينجينيرينگ» دەگەن سوزبەن ۇسىنىلعان جۇمىس تاقىرىبىن وقى­­عان كەزدە الدىمەن مەدي­تسي­نا­داعى قانداي دا ءبىر تەحنيكالىق جاڭالىقتار تۋرالى ويلاعان ەدىم. بىراق عىلىمي-پراكتيكالىق جۇ­مىس­پەن تانىسقان سوڭ ونىڭ تەرەڭ ماعىناسى تۇسىنىكتى بولدى. جالپى ايتقاندا, بۇل عىلىمي جۇمىس مەتابوليزم بۇزىلىستارى مەن ونىڭ اسقىنۋلارىن كومپلەكستى تۇردە, ياعني ءارتۇرلى سالاداعى دارىگەر­لەر­دىڭ بىرىگىپ, كوپسالالى كوزقا­راس­پەن قاراپ, حيرۋرگيالىق جانە حي­رۋر­گيالىق ەمەس تاسىلدەرمەن ەمدەۋ كەرەك دەگەن قورىتىندىعا سايادى. مەنىڭشە, بۇل – وتە دۇرىس كوزقاراس. سەبەبى ادام ورگانيزمى وتە كۇردەلى جاراتىلعان بيولوگيالىق سۋبەكت قوي. ونى تەك ءبىر كوزقاراسپەن قاراپ, دەنساۋلىق پروبلەماسىن وڭتايلى شەشۋ, ءسىرا, دۇرىس بولماس.

دارىگەر بولماعاندىقتان, مەن اتالعان عىلىمي-پراكتيكالىق جۇ­مىس­تا كورسەتىلگەن حيرۋرگيالىق تاسىل­دەرگە ساراپتاما جاساي الماس­پىن, بىراق بيولوگ, ۆەتەرينار, عالىم رەتىندە وي-پىكىرىم­دى بىلدىرگىم كەلدى:

بىرىنشىدەن, جۇمىستىڭ اۋقىم­دى­لىعى. اتالعان پروبلەمالاردى شەشۋ جونىندە جاسالىپ جاتقان ءارتۇرلى حيرۋرگيالىق ءتاسىل, ولار­دىڭ كەرەمەت ناتيجەلەرى. بۇل, اسى­­رەسە, كەيىنگى كەزدە بەلەڭ الىپ بارا جاتقان سەمىزدىك كەزىندە ايقىن كورى­نەدى.

ەكىنشىدەن, «بارياتريالىق جانە مەتابوليكالىق حيرۋرگيا» سا­لا­سى يننو­ۆاتسيا رەتىندە تانىلىپ, ال­عاش رەت دەن­ساۋلىق ساقتاۋ مي­نيس­­تر­لى­گى­­نىڭ­ اتتەس­­تاتتاۋعا جاتاتىن ما­مان­­­دىقتار تىزىمىنە ەنگىزىل­گەن ەكەن. ياعني بۇل – مەديتسينادا جا­ڭا­شا ما­ماندىق پايدا بولدى دەگەن ءسوز. بۇل ماماندىق دەنساۋلىق ساقتاۋ مي­نيسترلىگىنىڭ بۇيرىعىمەن بە­كى­تىل­گەن. بۇل, ارينە, ماقتاۋعا تۇ­رار­لىق ناتيجە.

ۇشىنشىدەن, جۇمىس ناتيجە­لە­رى­نىڭ وتاندىق جانە شەتەلدىك باسپالاردا اۋقىمدى تۇردە جارىق كورۋى. جاسالعان جۇمىس ناتيجەسى بويىنشا 7 مونوگرافيا, 15 وتاندىق جانە شەتەلدىك پاتەنت, 39 اۆتورلىق كۋالىك, دارىگەرلەرگە ارنالعان 9 مە­تو­­ديكالىق نۇسقاۋلىق, الەمدىك «Scopus» جانە «Web of Science» دەرەكتەر بازاسىنداعى باسىلىمداردا جاريالانعان 50 ماقالا. وتە كولەمدى, اۋقىمدى جۇمىس. تاريحتا تەك ءبىر مونو­گرافيامەن عانا مەملەكەتتىك سىي­­لىقتى العان جاعدايلار كەزدە­سەدى. ال مۇنداي ءىرى كولەمدەگى جۇمىس قازىرگى تاڭدا سيرەك كەزدەسسە كەرەك.

تورتىنشىدەن, جاسالعان جۇمىس ناتيجەسى تەك عىلىمي جۇمىس بولىپ «شاڭ باسىپ» جاتپاي, كۇندەلىكتى پراكتيكادا قولدانىسقا يە بولعان. بۇعان ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندەگى پراكتيكاعا ەنگىزۋ اكتى­لەرى دالەل. ياعني كەڭ-بايتاق قازاق ەلىنىڭ وڭىرلەرىندە مەتابوليزم بۇزى­لىس­تارى كەزىندە اۆتورلار ەنگىزگەن ادىس­تەرمەن ەم-شارالار جۇرگىزىلىپ جاتىر دەگەن ءسوز.

بەسىنشىدەن, ارينە, بيە ساۋمالىن مەتابوليزم سىرقاتتارى كەزىندە ەمدىك-پروفيلاكتيكالىق ءادىس رەتىندە قولدانۋ – تىڭ كوزقاراس, جاڭاشا ءادىس. ۇلتتىق تاعامىمىزعا تىڭ كوزقاراسپەن قاراۋ ناتيجەسىندە پايدا بولعان جاڭاشا ەمدەۋ ءتاسى­لى كوپتەگەن عىلىمي زەرتتەۋدى جۇر­گىزۋ ناتيجەسىندە دالەلدەنگەن. بۇل با­عىتتاعى جۇمىستار پاتەنتتەر مەن اۆتورلىق كۋالىكتەرمەن, «Scopus» جانە «Web of Science» دە­­رەك­تەر بازاسىنداعى باسىلىمداردا جاريا­لانعان. سونىمەن قاتار ساۋ­­مالدىڭ ەم-شيپالىق قاسيەتتەرى جونىندە باقىتجان بيىمبەتوۆتىڭ اۆتور­لى­عى­مەن 2 مونوگرافيا جارىق كوردى.

رەتى كەلگەندە ايتا كەتكەن دۇ­رىس بولار. ۇلتىمىزدىڭ قاسيەتتى تاعام­دارى قىمىزدىڭ, شۇباتتىڭ ەم-شيپالىق قاسيەتىن تەرەڭ زەرتتەۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك تۇرعىدا قولداۋ جاسالىنىپ, ۇلتتىق باع­دار­لاما رەتىندە قولعا الۋىمىز كەرەك. اتا-بابامىزدان قالعان كا­سىپتى جالعاستىرىپ, تۇيە مەن جىل­قى شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا, ولار­­­دان الىناتىن شۇبات-قىمىز سياق­تى باعالى ونىمدەردى مولايتۋعا, ونى ماقتانىش ەتەتىندەي ۇلتتىق برەندىمىزگە اينالدىرۋعا مول مۇم­كىن­دىگىمىز بار.

«جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل» دەمەكشى, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىكتەرى بىر­لەسىپ, وسى باعىتتا جاڭا باعدار­لاما جاساپ ۇسىنسا, ونى بىلىكتى عالىم دارىگەرلەر مەن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ عالىمدارى تەرەڭ زەرتتەپ, ناتيجەسىن كوپشىلىككە ۇسىنسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.

پرەزيدەنت ءىس باسقار­ماسى مە­دي­تسينا ورتالىعىنىڭ اۋرۋحاناسى دارىگەرلەرىنىڭ «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىندا بارياتريالىق جانە مەتابوليكالىق حيرۋرگيانىڭ كون­تسەپتۋالدى رەينجينيرينگىن ازىر­لەۋ جانە ەنگىزۋ – كوپسالالى ءتاسىل» تاقىرىبىنداعى جۇمىسى عى­لىمي-پراكتيكالىق ماڭىزى بار, اشقان جاڭالىعى مەن ەنگىزۋ اۋقىمى بو­يىنشا ءال-فارابي اتىنداعى عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى مەم­لە­كەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى اتانۋعا لايىقتى دەپ ەسەپتەيمىز.

قۋانىش ايتاحانوۆ,

اۋىلشارۋاشىلىعى عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى,

ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى