الەمدىك قاۋىمداستىقتا ورنىمىزدىڭ ايشىقتى بولۋى ۇلتىمىزدىڭ زاماناۋي تالاپتارعا جاۋاپ بەرەتىن ساپاسىنا تىكەلەي قاتىستى. ۇلتىمىزدىڭ جاڭاشا بولمىسىنىڭ قالىپتاسۋىندا ءبىلىم مەن تاربيەنىڭ ورنى ەرەكشە. بۇل باعىتتاعى جۇمىس ناتيجەسى وتباسى, ءبىلىم مەكەمەلەرى جانە جۇرتشىلىقتىڭ ءوزارا ۇيلەسىمدى جۇمىستارىنىڭ تيىمدىلىگىمەن ولشەنەدى.
ۇرپاق تاربيەسى – ۇلت تاربيەسى. سوندىقتان قوعامنىڭ بارلىق مۇشەسى بۇل جۇمىستان تىس قالا المايدى. ونىڭ ىشىندە بالانىڭ باستى ۇستازى – اتا-اناسىنىڭ, وتباسىنىڭ ورنىن اشىپ ايتۋىمىز قاجەت. ءاربىر ۇرپاقتىڭ ءومىر تۋرالى كوزقاراسىنىڭ نەگىزى وتباسىندا قالىپتاسادى. «ۇيادا نە كورسەڭ, ۇشقاندا سونى ىلەرسىڭ» دەگەن ماتەل بەكەر ايتىلماعان. بالا بويىنا ادالدىق, ىسكەرلىك, ەڭبەكقورلىق سياقتى جاقسى قاسيەتتەردى ايتۋمەن ەمەس, ءوز ىسىمىزبەن كورسەتۋ ارقىلى ورنىقتىرا الامىز. بالانىڭ تاربيەسى دۇرىس بولسا – باعىڭ, بۇرىس بولسا – سورىڭ. بالا تاربيەلەۋدى ءوزىمىزدى تاربيەلەۋدەن باستاعانىمىز ءجون. ويتكەنى ول وزىڭە تارتادى.
اركىمنىڭ ءوزى ءمان بەرمەي جۇرگەن ەرەكشە قابىلەتى بولادى. تۋا بىتكەن قابىلەتتى تانىپ-بىلۋگە اتا-انا مەن پەداگوگ مامانداردىڭ ءوزارا ۇيلەسىمدى جۇمىسى قاجەت. سونى تاۋىپ, كۇشەيتىپ ەڭبەك ەتسە, اقساق تۇيە سەكىلدى كوشتىڭ سوڭىندا قالمايدى. ال اقساق تۇيەنىڭ ارمانى كوش كەرى بۇرىلسا دەپ ويلايدى. ول كوشتىڭ باعىتى العا ءجۇرۋ, ول ساعان بولا ورنىندا ومالىپ وتىرمايدى. بالانى مەملەكەت اسىراسىن, مەكتەپ تاربيەلەسىن دەپ قول قۋسىرىپ وتىرۋدىڭ ارتى ورنى تولماس زارداپتارعا اكەلەتىنىن استە ۇمىتۋعا بولمايدى. ۋاقىت وتكەسىن بالانىڭ بۇرىس جولعا تۇسكەنىنە كىمدى كىنالايمىز؟ ول كەزدە مۇعالىم دە, سالا باسشىلارى دا, باسقا دا اۋىسىپ كەتەدى.
جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا ادالدىق قاسيەتتەردى سىڭىرۋدە پەداگوگيكالىق ۇجىمنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى وتە ماڭىزدى. ياعني وتباسىنا مەكتەپ تاراپىنان بىلىكتى كومەك قاجەت. ۇيدە اتا-انا باۋلىسا, مەكتەپتە مۇعالىمدەر تاربيە بەرەدى. ءتالىم-تاربيەدەگى جاراسىمدىلىق بىرلەسىپ جۇمىس ىستەگەن جاعدايدا عانا ۇيلەسىمدىلىك تابادى. بالانىڭ ءومىر سۇرۋگە قۇشتارلىعىنىڭ ويانۋى ءوزىن قورشاعان ورتاسىنا, مۇعالىمگە, اتا-اناعا, بىرگە وقىعان قۇربى-دوستارىنا, ولاردىڭ كۇندەلىكتى ءىس-ارەكەتتەرىنە, جان-جاقتان الاتىن اقپاراتقا بايلانىستى. پەداگوگ كەز كەلگەن ناقتى جاعدايدا وقۋشىنىڭ پسيحولوگياسىنا ەرەكشە دۇرىس جولدى تابا ءبىلۋى قاجەت. ويتكەنى ول – مامان. ول – ونىڭ, ادام رەتىندە ار-وجدانىنىڭ الدىنداعى, ازامات رەتىندە مەملەكەتتىڭ الدىنداعى, مامان رەتىندە زاڭ الدىنداعى مىندەتى مەن جاۋاپكەرشىلىگى.
بالانى وقىتۋ دەگەنىمىز – مۇعالىمنىڭ كۇندەلىكتى كومەگىنسىز دامۋىنا قابىلەتتى بولۋعا ۇيرەتۋ. شاكىرتىنە ۇيرەتەر جاقسى ونەگەلەرى كوپ ۇستاز عانا وقۋشى ەسىندە ۇزاق ساقتالادى. مۇعالىمدىك تانگە جەڭىل بولعانىمەن, جانعا اۋىر كاسىپ. وسىنشاما قيىندىقتى جەڭە بىلگەن ادام عانا شاكىرتتەرىنىڭ ىقىلاسىنا بولەنەدى. ءبىز, ءبىلىم سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قوعام مۇشەلەرىنىڭ نازارىندا, سىن ساداعىنىڭ ۇشىندا جۇرەمىز. سوندىقتان جۇرگەن جۇرىسىمىزگە, سوزىمىزگە, كيگەن كيىمىمىزگە, جەگەن تاماعىمىزعا, اسىرەسە ىسىمىزگە وتە اباي بولۋىمىز قاجەت. جاقسى شاكىرت شىقسا, مەنىڭ شاكىرتىم دەپ يەلەنىپ شىعا كەلەمىز. جەتىستىككە جەتە الماي, ومىردەن ورنىن تابا الماي جۇرگەن شاكىرتتەرىمىزدى سوندا كىم وقىتقان, كىم تاربيەلەگەن؟
«وقۋ – عانيبەت, ءبىلىم الۋ – عاجاپ, ۇستاز كورۋ – كەرەمەت», دەگەن ءسوز بار. وقۋ ورداسىنىڭ ەسىگىن اشقاندا ۇستازىن كورەدى, شىن مانىندەگى ۇستازىن كورگەندە بىلىمگە قۇشتارلىعى اشىلادى. قۇشتارلىعى اشىلماسا, ۇستازىن سەزىنبەگەنى. ديپلومدى ماماننىڭ ءبارىن ۇستاز دەپ ايتا المايمىز. مۇعالىمدىكتى جالاقى الاتىن كۇنكورىس كاسىبى دەپ قانا تۇسىنەتىن ادام جاقسى مامان بولا المايدى. سوندىقتان دا وقۋ-تاربيە ىسىندە جان-تانىمەن جۇمىس ىستەيتىن ادام عانا شاكىرتتەرىنىڭ اۋزىنان «ۇستازىم» دەگەن شىنايى ءسوزدى ەستي الادى. ۇستازعا بارىنەن بۇرىن كەرەگى ءوزىن-ءوزى, شاكىرتىن تانىپ-ءبىلۋى, ياعني, ورتاق يگىلىك ءۇشىن پاراسات زاڭىنا باعىنا ءبىلۋى. ادامنىڭ اقيقات ءبىلىمى ءوز بولمىسىن تانۋمەن اياقتالار بولسا, ۇستاز شاكىرتىنىڭ دە بولمىسىن تانىپ-ءبىلۋى جانە ونى شاكىرتىنە تانىتا بىلۋگە ءتيىس. ۇستازى بەيىلدى بولسا, شاكىرتى زەيىندى كەلەدى. سالىستىرمالى پەداگوگيكا بويىنشا جاقسى ۇستازدان ءبىلىم العان شاكىرتتىڭ ءبىلىمى ورتا دەڭگەيدەن ءۇش ەسە جوعارى بولادى ەكەن.
ومىردەن تۇيگەنىم, ۇستازىن تاپپاعان ادامنىڭ تاربيەسىندە كەمىستىك كوپ بولادى. ۇستازدىق – تازا اعىن سۋ. ارتىق نارسەنىڭ ءبارىن اعىزىپ, تازالاپ وتىرادى. ۇستاز ءۇشىن وزىندىك ورنىن پاراساتتىلىقپەن سەزىنۋى – وزىنەن قوعام تالاپ ەتەتىن يگىلىككە بارىنشا جاقىنداعانى. ۇستازدىقتىڭ ءمانى بىلۋگە ءتيىستىنى بىلۋگە ۇمتىلۋ, بىلمەيتىندەرگە نەنى بىلمەيتىنىن ءتۇسىندىرۋ, ءوزىنىڭ بىلمەيتىنىن بىلەمىن دەپ ويلاماۋ. تالانتتى ۇستازدىڭ تالاپتى شاكىرتى كوپ بولادى. سونىمەن ۇستاز دەپ وتباسى, جەكە باسى, كاسىبىنىڭ قۇندىلىقتارىن ءوزارا ءتيىمدى تۇجىرىمداپ, ىزگىلىكتى قاسيەتتەردىڭ نۇرىن قوعامعا ەندىرە بىلەتىن تۇلعانى ايتامىز.
قوعام تالقىسىنداعى نەگىزگى ماسەلەنىڭ ءبىرى – پەداگوگيكالىق كادر ساپاسى. ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى باسشىلارىنىڭ كادر تاڭداۋداعى سۋبەكتيۆتى ءىس-ارەكەتتەرى تۋرالى اڭگىمەلەردى ەستىپ جاتامىز. وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى بۇل باعىتتا ءبىرشاما قادام جاساپ جاتىر. تالاپ وتە ورىندى. جۇمىسقا تۇرۋ ءۇشىن «بلوگەرلەرگە ايتساڭ شەشىپ بەرەدى» دەگەندى ەستىگەندە قاتتى قاپالاناسىڭ. جۇمىسقا قابىلداعاندا سىياقى الاتىنداردى دا جوققا شىعارۋ قيىن. وسىندايعا سانالى تۇردە باراتىن ادامداردى «ۇلتتىق مۇددەگە ساتقىندىق جاساۋشى» دەپ ايتقىم كەلەدى. ءبىلىم وردالارىنداعى جۇمىسىن تەك كۇنكورىس كوزى رەتىندە قارايتىن ادامدار ول جەردەن كەتىپ, باسقا جۇمىسقا بارعانى دۇرىس. ۇستاز بولۋدى رۋحى مىقتى, ۇلتىن سۇيەتىن ناعىز مىقتىلار اتقارار ما ەدى, شىركىن؟
جاڭا زاماندا قورشاعان ورتا تۇسىنىگى دە وزگەرۋ ۇستىندە. قازىرگى بالانىڭ ەڭ جاقىن «دوسى» – ينتەرنەت ادامدى ءوزىنىڭ يىرىمىنە تارتىپ الار كۇشكە اينالدى. بۇگىنگى ۇرپاق قوعامى – تسيفرلىق قوعام ەكەنىن مويىنداماسقا شاما جوق. بۇرىندارى اقپاراتقا قولجەتىمدىلىك شەكتەۋلى كەزدە كوپ وقى, كوپ ءبىل, كوپ تانى دەپ جۇمىس ىستەيتىنبىز. ال ەندى نەنى وقۋ, نەنى وقىماۋ, نەنى ءبىلۋ, نەنى ءبىلۋدى شەكتەۋ, كوپ وقىعاننان گورى كوپ توقۋ, كوپ بىلگەننەن گورى پايدالىسىن تاڭداي ءبىلۋ تالاپتارى الدىڭعى قاتارعا شىعىپ وتىر. ولاردى اجىراتا بىلۋدە تاجىريبەلى ۇستازدار اتا-انامەن ءھام بالامەن قاتار جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس. وسىنداي جۇمىستار ارقىلى نەنىڭ جاقسى, نەنىڭ جامان, نەنىڭ پايدالى, نەنىڭ پايداسىز ەكەنىن اجىراتا الاتىن ىشكى ۇستانىمى مىقتى ۇرپاققا قول جەتكىزە الامىز. وقىعانىمىزدى عانا ەمەس, توقىعانىمىزدى كوپ ايتاتىن ۋاقىتتامىز.
قازىر الەمدە كوپ بىلىمنەن پايدالى بىلىمگە دەگەن تۇجىرىم كۇشەيىپ كەلەدى. وقيتىن اقپارات كوزى دە كوپ. نەنى وقىماۋ كەرەك دەگەن تالاپ قالىپتاسىپ جاتىر. بىزدە دەموكراتيا, ەركىن شىعارماشىلىق دەگەن جەلەۋمەن اۋزىنا كەلگەندى ايتىپ, ويىنا كەلگەندى جازىپ, جاستاردىڭ ساناسىن ۋلاپ جۇرگەندەر جەتكىلىكتى. بۇگىندە اينالامىزداعى جەمقورلىق, الاياقتىق, ۇرلىق, سوققىعا جىعۋ, كىسى اقىسىن جەۋ, اتىس-شابىس, الىمجەتتىلىك سياقتى جاعىمسىز ادەتتەر جاستاردىڭ ساناسىنا ءسىڭىپ جاتىر ەمەس پە؟ وقىعانىڭدى ويعا سالا ءبىلۋ دە ماڭىزدى. ويسىز وقۋ – پايداسىز. ال ءبىلىمسىز وي قاۋىپتى. اقپاراتتى يگەرۋ – ءدارى, ءارى – ۋ. سەبەبى ول جول كورسەتۋمەن بىرگە, باعىتىڭنان تايدىرىپ, اداستىرادى. ونىڭ جانىڭدى جادىراتار مەيىرىمدى كۇشى دە, جانىڭدى كۇيدىرەر زالىمدىق ءجۇزى دە بار. وسىلارعا نەگە تىيىم سالىنبايدى دەپ ءجيى سۇراق قويادى. تەحنولوگيانىڭ دامىعان كەزىندە اقپارات اعىنىن توقتاتۋ قيىن. تەحنولوگياعا تەحنولوگيامەن قارسى تۇرامىز. ينتەرنەتتە, تەلەفوندا باعدارلامالاردى شەكتەيتىن جۇكتەمەلەر بار. سولاردى بارىنشا ءتيىمدى پايدالانۋدى ۇيرەنەيىك. ايتپەسە بىرەۋ شەكتەيدى دەپ كۇتۋدىڭ تەك زيانىن شەگىپ قالۋىمىز ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان ايقايلاسام اقيقاتشىل, شىرىلداسام شىنشىل, سىناسام سىنشىل, ويبايلاسام ويشىل كورىنەمىن دەيتىندەردىڭ قوعامعا كەرى اسەر ەتەتىن جازبالارى ءۇشىن زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرگىزىپ, الەۋمەتتىك جەلىدەن وشىرەتىن تەتىكتەردىڭ دە ۋاقىتى كەلدى دەپ ويلايمىن.
الىپ جاتقان ءبىلىمىن, وقىپ جاتقان اقپاراتىن نە ءۇشىن يگەرەمىن دەپ راتسيونالدى ويلانا بىلەتىن ادامدى ساۋاتتى دەپ ايتادى. جاتتاپ الىپ, ومىردە پايدالانباي, «جۇرەتىن ەنتسيكلوپەديا» بولۋدىڭ پايداسى شامالى.
تۇلعانىڭ جان-جاقتى قالىپتاسۋىنا اسەر ەتەتىن ماسەلە – ماماندىق تاڭداي ءبىلۋ. ديپلوم الۋ ماڭىزدى ەمەس, كاسىبي مامان بولۋ ماڭىزدى. ويتكەنى ءبىلىم ارزان, ءبىلۋ قىمبات. بىرنەشە وقۋدىڭ ديپلومىن الىپ, جۇمىس تاپپاي جۇرگەندەر قانشاما؟ ءوزى وقىعان جوعارى وقۋ ورنىنىڭ اتاۋىن دۇرىس ايتا المايتىن مامانداردى دا كەزدەستىرىپ قالامىز. ۇرپاق تاربيەسىنە اقشانىڭ كوزىمەن قاراۋعا استە بولمايدى. وقۋ ورنىنىڭ بەدەلى ونىڭ ادەمى عيماراتىمەن نەمەسە باسشىسىنىڭ بەدەلىمەن ەمەس, سانالى شاكىرتتەرىمەن انىقتالۋعا ءتيىس. كەيىندەرى كەيبىر ماماندىقتارعا ديپلومنىڭ دا كەرەگى بولماي قالماس. بالانىڭ نەگە ىڭعايى بار, سوعان كۇش سالۋىمىز قاجەت. ۇشپەن وقيتىن پانىنە ەمەس, بەسپەن وقيتىن پانىنە كوپ كوڭىل بولگەنىمىز ءجون. وتباسى مەن مەكتەپ ءوزارا بايلانىسىپ, ءار بالانى جەكە زەرتتەۋى وتە ماڭىزدى. جالعان نامىسقا تىرىسىپ, ايتەۋىر «قاتىرما» قاعازىن السا بولار دەپ, بالانىڭ وبالىنا قالعانىمىز ۇلكەن قاتەلىك. ءبىلىم مەن عىلىمعا قۇرمەت – بۇل ءوز بولاشاعىڭا, ۇرپاعىڭا قۇرمەت. اناسىنان ەڭبەكتەگەن بالا ءسۇت ەمەس, تەلەفون سۇرايتىن كەزەڭدە تۇرمىز. اتا-انامەن بالانى, ۇستاز بەن شاكىرتتىڭ اراسىن اجىراتاتىن دا, جاقىنداتاتىن دا وسى گادجەتتەر. ماسەلە ونى قالاي پايدالاناتىندىعىمىزدا. دۇرىس پايدالانساق – جەتەمىز, بۇرىس پايدالانساق – وشەمىز. مەنىڭ بىلەتىنىم, سالاۋاتتى ويلايتىن ادامدار بالالارىن بەلگىلى ءبىر جاسقا دەيىن ينتەرنەتتەن الىس ۇستايدى. ۋاقىتتى ءتيىمدى پايدالانىپ, ءوز ءومىرىن جەتىلدىرۋ جولدارىنا باس قاتىرۋدىڭ ورنىنا قالتا تەلەفونىنا ءۇڭىلىپ, وزگەلەردىڭ ومىرىنە ساياحات جاساپ, باسقانىڭ ارمانىنا ارالاسىپ ءوزىمىزدى الدايتىنىمىزدى بايقاعىمىز كەلمەيدى. ەڭ قيىن جۇمىس – ويلانۋ مەن دۇرىس تۇجىرىم جاساي ءبىلۋ. ال بۇلاردان قاشۋ ءوز ءومىرىنىڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتەن قاشۋ.
ۇرپاعىمىز ينتەرنەتتەگى بىرەۋدىڭ ارمانىمەن ەمەس, ءوزىنىڭ ومىرلىك ارمانىمەن وسۋگە ءتيىس. كۇنىنە ۇزدىكسىز 15 مينۋت نەگاتيۆ اقپارات كورەتىن بالا ءتۇبى پسيحولوگيالىق اۋىتقۋعا ۇشىرايدى. سودان كەيىن ونىڭ بويىندا سەنىمسىزدىك, قورقىنىش, دامۋعا تىرىسپاۋشىلىق, كۇمان, سىن, كىنانىڭ ءبارىن باسقاعا ارتۋعا ۇمتىلۋ, قىزعانىش, كورەالماۋشىلىق سياقتى جاعىمسىز قىلىقتار ارتا باستايدى. بۇل ادامداردىڭ دامۋى ماردىمسىز بولاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
الەمنىڭ شۋلاپ جۇرگەن ءبىر تاقىرىبى – بالالاردىڭ تاماقتانۋى. قازىر ادامنىڭ اشتىقتان گورى توقتىقتان, سەمىزدىكتەن ءولۋى ءۇش ەسە كوپ. «قازاقستاندا ءاربىر ءتورتىنشى بالادا سەمىزدىكتىڭ بەلگىلەرى بايقالۋدا» دەپ دابىل قاعۋدا ماماندار. بالانىڭ دەنساۋلىعى – باستى مىندەتىمىز. قازىر تەز دايىندالاتىن تاعامدار يندۋسترياسى وركەندەپ جاتىر. مۇنداي اس مازىرىنە كىرەتىن تاعامدار جانە كۇندەلىكتى ءىشىپ جۇرگەن ءتاتتى سۋسىنداردىڭ دەنساۋلىققا كەرى اسەرى جونىندە كوپ ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا ءجۇر. قۇلاق اسا بەرمەيمىز. ءتاتتى گازدالعان سۋسىنعا كوپ مولشەردە قانت قولدانىلادى. سوندىقتان تەك ديابەتپەن اۋىراتىن ادامدار ءۇشىن عانا ەمەس, باۋىر, بۇيرەك, اسقازان اۋرۋلارىنىڭ قوزۋىنا بىردەن-ءبىر سەبەپ. ءبىر پورتسيا فري جەسەك, وندا 2,5 قوراپ تەمەكى شەككەنمەن بىردەي بولادى ەكەن. ءبىر گامبۋرگەر قۇرامىندا 46% – تۇز, 45% – مايلار بار, ال بۇل – ءبىر كۇندىك نورما. ءبىر حوت-دوگتى قورىتۋ ءۇشىن جەتى شاقىرىم جاياۋ ءجۇرۋ كەرەك ەكەن. وسىنىڭ ءبارى دۇرىس تاماقتانۋدىڭ ماڭىزىن كورسەتىپ تۇر.
بەسىك ىشىندەگى ءار پەرزەنت – اللانىڭ بەرگەن ۇلى سىيى, اماناتى. كەلەشەگىمىزگە سەنىمدى بولامىز دەسەك, ءبىرىنشى ۇرپاعىمىزعا يە بولايىق! بۇل – ۇلكەن توزىممەن وڭ ناتيجە بەرەتىن قۇبىلىس. ادام بالاسىنىڭ قولىمەن جاساعاننىڭ ءبارى – ۋاقىت پەن ءتوزىمنىڭ جەمىسى. جان-جاقتان ءارتۇرلى اقپاراتتار اعىنى كەزىندە بالانىڭ وزىمەن قاتار تاربيەسى دە قىمبات بولا تۇسۋدە. بابالارىمىز «اكە – اسقار تاۋ, انا – باۋىرىنداعى بۇلاق, بالا – جاعاسىنداعى قۇراق» دەي وتىرىپ, اكە-شەشە جانە پەرزەنت مۇراتتارىن ۇرپاعىنا, ياعني بىزگە اماناتتاپ كەتتى. ەندەشە, اماناتقا قيانات جاسامايىق.
ناۋرىزباي بايقاداموۆ,
قىزىلوردا وبلىستىق ماسليحاتىنىڭ توراعاسى