قوجابەرگەن جىراۋ جانە تاريح تاعىلىمى

«ەلىم-ايلاپ» اقتابانداپ شۇبىرعان ەل تيتىقتاپ سىر بويىنا جەتىپ سۇلاپ تۇسەدى. جوڭعاردىڭ 1723 جىلعى جويقىن شاپ­قىنشىلىعىنىڭ بۇكىل قاسىرەتىن بەينەلەپ ايتقان تاريحي اتاۋ «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» وسىدان شىققان ەكەن.

القاكول بۇگىنگى زامانعا جەتپەي سۋا­لىپ قالعان شاعىن كول مە ەكەن, بۇرىن-سوڭدى ەشبىر گەوگرافيالىق نە تاريحي كارتادا كەزدەسپەيدى. ەل اۋزىنان جەتكەن اڭىزدارعا قاراعاندا ول كول سىر بو­يىن­دا­ جانە ەكەۋ كورىنەدى. كولدىڭ بىرەۋى – سىر­دىڭ سول جاق جاعالاۋ بەتىندە شيەلى تۇ­سىندا التى شاقىرىم جەردە بولعان, ال ەكىنشىسى – القاكول سىردىڭ وڭ جاق جا­عالاۋ بەتىندە تاشكەنتتەن توقسان شا­قى­رىم شامالاس جەردە دەيدى. قاشقان ەل­دىڭ­ جاعاسىنا جەتىپ قۇلاعانى, كەزەرگەن تاڭ­دايىن جىبىتكەنى سىردىڭ ارعى بەتى – سول جاق جاعالاۋ بەتتە شيەلى تۇسىنداعى جاقىن كول بولسا كەرەك. ۇلى ءجۇز بەن ورتا ءجۇز قازاقتارى ايتاتىن «القاكول سۇلاما» وسى. بىراق وسى القاكول اتاۋى جاڭىلىس كەتكەن بولۋى كەرەك دەگەن پىكىردى ايگىلى تاريحشى عالىم ەرمۇحان بەكماحانوۆ ايتقان. ماعان دا سونداي وي كەلەدى, ول تۋرالى ءسال كەيىنىرەك توقتالساق.

ەل باسىنا تۇسكەن اۋىر كۇيزەلىستەن قال­­عان ەسكەرتكىشتىڭ ەڭ زورى – وسىنداي جە­كە­­لەگەن اتاۋلار عانا ەمەس, ايگىلى «ەلىم-اي» ءانى.

«قاراتاۋدىڭ باسىنان كوش كەلەدى,

كوشكەن سايىن ءبىر تايلاق بوس كەلەدى.

قارىنداستان ايىرىلعان جامان ەكەن,

ەكى كوزدەن مولتىلدەپ جاس كەلەدى», دەپ باستالاتىن وسى ايگىلى «ەلىم-اي» ءانى ءسوز بولعاندا, ول ادەتتەگىدەي شىعارۋشىسى بەلگىسىز, حالىق ءانى رەتىندە سانالىپ, ءان جيناقتارىنا سولاي ەنىپ كەلدى. جوڭعار شاپقىنشىلىعىنىڭ قاسىرەتىن كورسەتكەن ىلگەرى-كەيىنگى شىعارمالاردىڭ قاي-قايسىسى دا مۇڭ-زاردى شىنايى بەينەلەۋ تۇرعىسىنان وعان تەڭ كەلەر مە ەكەن؟! 

قوجابەرگەن تولىباي ۇلى – 1663 جىلى قويان جىلى قازىرگى سولتۇستىك قازاقستان ءوڭىرىنىڭ گۇلتوبە دەگەن جەرىندە دۇ­نيەگە كەلىپتى. ءجۇز جىل ءومىر ءسۇرىپ, 1763 جىلى سول گۇلتوبەدە «تولىباي جالى» دەگەن جەردە قايتىس بولعان.

قوجابەرگەن بالا كەزىنەن اكەسى تولىباي سىنشىنىڭ تۋعان ناعاشىسى كىشى ءجۇز ءالىم ۇلىنىڭ تورتقارا رۋىنان شىققان اتاقتى ءجالاڭتوس ءباھادۇر سەيىتقۇل ۇلى ۇر­پاقتارىنىڭ, ياعني ءتۇپ ناعاشىلارىنىڭ قو­­لىندا بولادى. ۇرگەنىش, بۇحارا, سامار­قان­ مەدرەسەلەرىندە وقيدى. قوجابەرگەن جى­راۋ ولەڭ-جىرلارىندا ءوزىنىڭ ومiر­دە­رەگىن ايتىپ كەتكەن. «ەلiم-اي» داستانىندا:

«ادام دەپ ءوز بويىنا ونەر جيعان,

ەل-جۇرتىم دەپ اتايدى مەنi يمام.

جورىققا ون جەتiمنەن ارالاسىپ,

بولعام جوق مولدا, سوفى, قوجا, يشان.

جورىقتا 45 جىل عۇمىرىم ءوتتi,

ورتا جاس ول دا مەنi تاستاپ كەتتi.

يت قالماق سوعىسۋعا دۋشار ەتتi,

بولماسا اقساقالدىق كەزiم جەتتi», دەپ, جىراۋ ءوزىنىڭ 61-دە ەكەنىن دە ايتىپ وتەدى.

قوجابەرگەننىڭ اراب, پارسى تىلدەرىن جەتىك بىلگەنىنە بايلانىستى ول ءاز تاۋكە حاننىڭ ءسوزى ءوتىمدى ەلشىلەرىنىڭ ءبىرى بولعان. تولە, قاز داۋىستى قازىبەك, ايتەكە بيلەرمەن تۇستاس ءومىر ءسۇرىپ, قا­نات­تاس جۇرگەن. ونى كورشىلەس قوقان, حيۋا, بۇحارا حاندىقتارىنا, پارسى ەلىنە, تۇ­رىكپەنگە ەلشىلىككە جىبەرىپ وتىر­عان, ەل بىتىستىرمەك جۇمىسقا بەلسەنە ارالاسقان. ونى جىراۋدىڭ الدىندا كەلتىرىپ كەتكەن جىرىنان كورەمىز.

قوجابەرگەن ورداباسى بولعان, سول زاماندا باس قولباسشىنى وسىلاي اتاعان. ءتۇپ ناعاشىسى ءجالاڭتوس ءباھادۇر ەمەس پە! قازاقتا باس قولباسشى سايلانعان جەردىڭ اتى ورداباسى دەپ اتالعان. مۇنداي اتاۋ­لار ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە كەزدەسەدى. ادەتتە, قازاق سالتىندا حاندى, باس ءۋازىردى, ورداباسىن, توبە ءبيدى سايلاعاندا حالىق ولاردى بوز بيەنىڭ سۇتىنە شومىلدىرىپ, شىمقاي اق كيىم كيگىزىپ, اق كيىزگە وتىرعىزىپ, جوعارى كوتەرىپ, قۇرمەت كورسەتەدى. 1688 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا تۇركىستان شاھارى ماڭىندا ءاز تاۋكە حان باستاعان بارشا قازاق يگى جاقسىلارى قوجابەرگەندى ورداباسى ەتىپ سايلاپ, اق كيىزگە كوتەرگەندە وعان ورتا ءجۇز ارعىن توبىقتى انەت بابا باتا بەرگەن.

قوجابەرگەننەن ابىلايدىڭ باتا العا­نى تۋرالى مىناداي دەرەك بار. ابىلاي ورتا ءجۇز ابىلمامبەت حاننىڭ وڭ قولى, بە­دەل­دى سۇلتانى بولىپ تۇرعان كەزىندە, 1750 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا تارتۋ-تا­رال­عىسىمەن كەلىپ قوجابەرگەنگە سالەم بەرەدى. بۇل كەزدە قوجابەرگەن 87-دە. سوندا دانا قارت جىراۋ ابىلايعا: «قاراعىم, بو­لاشاق ۇلكەن حانسىڭ. ساعان بەرەر اقىلىم: زامان – تۇلكى, پەندە – قىران. بوكتەردە ءجۇ­رىپ بۇركىتتى كورگەن تۇلكى سەسكەنىپ, ەتەككە تۇسەدى. جاۋىمەن كەڭ جەردە ايقاسۋدان تايسالعان تۇلكى سول بوكتەردەگى ءوزى تۇستەس ءبىر قىزىل تاستىڭ قيا بەتىنە قۇيرىعىن شانشىپ تۇرىپ قالادى. قىران ونىڭ تاس ەمەس, تۇلكى ەكەنىن كورۋى كەرەك. ەل بيلىگىنە ارالاسىپ, حان ورنىنا ءجۇر ەكەنسىڭ, كو­رە­گەن بول, شىراعىم. اقىلىڭ مەن ەرلىگىڭ, ايلا-ءادىسىڭ قاتار ءجۇرسىن. حاننىڭ قارادان ءوتىنىشى بولماس, وكىنىشى بولار, بۇل ءسوزىمدى ەسىڭدە ساقتا! ەر ازباي, ەل ازسا – ايدىن كولدىڭ سۋالعانى, ەل ازباي, ەر ازسا – زور باي­تەرەكتىڭ قۇلاعانى. بايتەرەك قۇلاسا, اعاش ورنىنا اعاش وسەدى. ايدىن كول سۋال­سا, نەمەن تولار ەسەسى؟ ەر بۇزىلسا دا, ەل بۇ­زىلماسىن. بۇزىلعانىن جۇرت ءوزى تۇزەتەدى, تۇزەلمەسە بۇزىعىن ەل جەر ەتەدى» دەپتى. ابىلاي سۇلتان قوجابەرگەن بابانىڭ ايتقان اقىلىنا ريزا بولىپ, وڭ باتاسىن الىپ اتتانعان ەكەن. 

قوجابەرگەن ساردار باتىرلىعىمەن بىرگە سول زاماننىڭ ءوزى كوزبەن كورگەن وقيعاسىن مولىنان جىرعا قوسقان ادام. وسى ارادا قوجابەرگەننىڭ ەكى «ەلىم-ايى» بار ەكەنىن ايتۋىمىز كەرەك. ءبىرى «قاراتاۋدىڭ باسىنان كوش كەلەدى, كوشكەن سايىن ءبىر تايلاق بوس كەلەدى» دەپ باستالاتىن اتاقتى زارلى ءان-جىر – «ەلىم-اي». بۇل جاۋمەن ارپالىس ۇستىندە 1723 جىلى تۋعان ءانى بار شاعىن ولەڭ. ەكىنشىسى – وسى ەكى جول قايىرما سياقتى قايتالانىپ, بىراق قاراتاۋ ورنىنا قازاق تاستاپ شىققان باسقا دا اينالايىن تۋعان ەلدىڭ جەر-سۋ, تاۋ اتاۋ­لارى ايتىلىپ, وقيعا بارىسى ەگجەي-تەگجەي بايان­­دالار كولەمدى جىر-­­­داستان. بۇل سىر بويى شيەلى جەرىندەگى سوعىستا ەكى ۇلى ناۋان مەن بەكەتتەن, ەكى اتقوس­شى­سىنان ايىرىلىپ, ايەلى ايشامەن ەكەۋى سولتۇستىككە ەلىنە جەتكەننەن كەيىن كورگەن-بىلگەنى سۋىماي تۇرعاندا تولعانىپ وتىرىپ شىعارعان كەڭ اۋقىمدى تاريحي جىر.

قوجابەرگەننىڭ شى­عار­­­­مالارىنا كەزىندە ىبىراي التىنسارين, ءماشھۇر ءجۇسiپ كوپەەۆ,­ سۇلتانماحمۇت توراي­عى­روۆ,­ ساكەن سەيفۋللين ءمان­ بەرگەن, «ەلىم-اي»­­­ ولەڭىن ىبىراي مەن ساكەن جيناقتارعا ەنگىزگەن. 1936 جىلى بەيىمبەت مايلين, Iلياس جانسۇگiروۆ جانە عابيت مۇسiرەپوۆ قوجابەرگەن تۋرالى ماتەريال جيناۋعا جىراۋدىڭ ەلiنە بارعان. اسا كورنەكتى تاريحشى عالىم ەرمۇحان بەكماحانوۆ جانە باسقالار «ەلىم-اي» داس­تانىن جوعارى باعالاعان. بiراق 1937 جىلى باستالعان, ەل مەن ەر باسىنا تۋعان زوبالاڭ بەرىتىنگە دەيىن قوجابەرگەندى قويا تۇ­رۋعا ماجبۇرلەگەن. ءسويتىپ, 80-جىل­دارعا دەيىن قوجابەرگەن جىراۋ شىعار­ما­شىلىعى عالىمدار تاراپىنان ايتىلا قويماعان. 

80-جىلداردان بەرى زەرتتەۋشىلەر ماقالالار جاريالاپ كەلگەنىمەن, قوجابەر­گەن­نىڭ حالقىمەن, شىن ما­نىن­دە, قايتا قاۋى­شۋىنا, جاۋىنگەر-­جىراۋ ەڭبەگىنىڭ قادىرىنە جەتىپ, شىعارمالارىنىڭ لايىقتى باعاسى بەرىلۋى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنە مۇرىندىق بولعان – اكادەميك تاريحشى ماناش قوزىباەۆ. ال مۇنداي مۇمكىندىك زامانىندا 45 جىل اتتان تۇسپەي, تۋعان ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن بوستاندىعى ءۇشىن ارپالىسىپ, «ەلىم-ايلاپ» وتكەن ەسىل ەردىڭ وتانى – قازاق ەلىنىڭ اقىرى تاۋەلسىزدىككە جەتۋىنىڭ ارقاسىندا تۋعان ەدى. 2000 جى­لى­ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوشپەلى ءماجىلىسى ماناش قوزىباەۆتىڭ باستاۋىمەن ءباھادۇر ءدۇلدۇلدىڭ تۋعان ەلى پەتروپاۆل قالاسىندا وتكىزىلدى. «قوجابەرگەن جىراۋ تولىباي ۇلىنىڭ وتان تاريحى مەن قازاق پوەزياسىنداعى الاتىن ورنى» دە­گەن تاقىرىپتا عىلىمي-تەوريالىق كون­فەرەنتسيا بولدى. قازاق­ستاننىڭ ءىرى عالىم­دارىنىڭ, قوعام قايرات­كەرلەرىنىڭ باسىن قوسقان بۇل مارتەبەلى جيىن قوجابەرگەن جىراۋدىڭ قازاق تاريحىنداعى ورنى مەن قىزمەتىن تۇڭعىش رەت رەسمي انىقتاپ بەردى. بۇل قوجابەرگەنتانۋداعى بەتبۇرىس ەدى. وسى كونفەرەنتسيادا ساردار جىراۋ ەڭبەگى جان-جاقتى سارالانىپ, جوعارى باعا بەرىلدى, ءمان-ماڭىزى اشىلدى, كورنەكتى ەڭبەگى, ەلەۋلى مۇراسى بولا تۇرا وسى ۋاقىتقا دەيىن قوجابەرگەننىڭ نەگە كەڭ تانىمال بولماي, تاسادا قالىپ كەلگەنىنىڭ سەبەپتەرى كورسەتىلدى.

«ەلىم-اي» داستانى تۇنىپ تۇرعان دەرەك, شىنايى شەجىرە. دانا جىراۋ قازاق­تارعا قاراعاندا جوڭعار مەملەكەتىنىڭ داۋىرلەپ, كۇشەيۋ سەبەپتەرىن سارالايدى. جوڭعارلاردىڭ ورىستار مەن قىتايلارعا ارقا سۇيەگەنىن كورسەتەدى. رەسەي يمپەرياسى وزىنە كورشى قازاق ەلىن تۇقىرتىپ, جوڭعارلاردى قۇتىرتىپ, قارۋ-جاراق بەرىپ, زەڭبىرەك جاساۋدى ۇيرەتىپ, قازاق سۇراسا تەرىس اينالىپ, ەكى حالىقتى ءوزارا قىر­قىستىرۋعا, ءبىرىن-ءبىرى قىرۋعا يتەر­مەلەگەنىن ايتادى.

«قارۋىن ورىس, قىتاي قالماققا ساتتى,­

ايداپ ساپ مالعۇنداردى قوقاڭداتتى.

قىرعىزىپ قازاقتاردى قالماقتارعا,

ورىستار قامالدارىن سالىپ جاتتى».

وسىنداي شىندىقتى ايتقان قوجا­بەر­گەن, ونىڭ «ەلىم-اي» داس­تانى ورىس بيلەگەن زاماندا قالاي د­ارىپتەلە قوي­سىن. حالىقتار تەڭدىگىن ءسوز جۇزىن­دە­ جاريالاعانىمەن, ءىس جۇزىندە ورىس ۇستەمدىگىن نەگىزدەگەن كەڭەس­تىك يدەو­لوگياعا قوجابەرگەن جىراۋ­دىڭ ازات­كەرلىك رۋحى, ونىڭ «ەلىم-اي» داس­تانىنىڭ مازمۇنى, ايتار ويى ساي كەلە قويمايتىن ەدى. قازاق كسر تاريحىندا قازاق-جوڭعار سوعىسى ەكى ەلدى بيلەۋشى ۇستەم تاپتىڭ وزبىرلىعى, قاناۋشىلىعى تۇر­عىسىنان عانا تالدانىپ, ءتۇسىندىرىلىپ كەلگەنىن ەسكە الايىق.

قوجابەرگەن جىراۋ اكەسىنىڭ اتىمەن اتالاتىن جەردەگى تولىباي سىنشى قورىمىنا جەرلەنەدى. جىراۋدىڭ اعاسى قاراباستىڭ اسقاپ دەگەن ۇلىنان تۋعان كوشەك باتىر 1764 جىلى قوجابەرگەن باباسىنىڭ جىلىنا ارناپ اس بەرەدى. ول اسقا ابىلاي حان, بۇقار جىراۋ, بوگەنباي, قابانباي باتىرلار, اقتامبەردى, ۇمبەتەي, تاتىقارا, كوتەش جىراۋلار قاتىسادى. كوتەش جىراۋ قوجابەرگەننىڭ اسىنا ارناپ ولەڭ شىعارعان.

ەندى قوجابەرگەننىڭ ءوز ۇرپاعىن تاراتىپ ايتار بولساق, بايبىشەسى ايشادان ون جەتى ۇل, زەينەپ ەسىمدى جالعىز قىز تۋا­دى. وسى ون جەتى بالاسىنىڭ كوپشiلiگi قازاق-قالماق سوعىسىندا شەيىت بولعان. «ەلىم-اي» داستانىندا سىر بويى شيەلىگە بەستامعا قايىن جۇرتشىلاپ ايشامەن ەكەۋى ناۋان جانە بەكەت دەگەن ەكى ۇلىن جانە ەكى نوكەرىن ەرتىپ كەلگەندە سول تورتەۋى قالماق وعىنان قازا بولعانىن وكىنىشپەن ايتادى. قازىر سەگىزىنشى اتادان ارعى ۇرپاقتارى بار كورىنەدى.

«ەكى ۇلىم بىرگە ەرىپ كەلىپ ەدى,

قىزىقتى سىر بويىنان كورىپ ەدى.

اقىرى قان مايداندا شاھيد بولدى,

قوس ق ۇلىنىم جاۋ قالماققا نە قىپ ەدى».­­

اڭگىمەمىزدى قايتادان «ەلىم-ايعا» بۇراتىن بولساق, زەرتتەۋشى عالىمدار ولەڭ «ەلىم-ايدىڭ» ون ءتورت نۇسقاسى بار ەكەنىن ايتادى. ولەڭنىڭ ءۇش نۇسقاسى جىرعا اينالعان. بۇل, ارينە, اۋەلدە اۋىز­شا شىعارىلىپ, ەل ىشىنە تاراپ كەتكەن شىعارمالارعا ءتان سيپات. ونىڭ ايتۋشىدان ايتۋشىعا وتكەن سايىن كەيبىر سوزدەرىنىڭ, ۇيقاستارىنىڭ, شۋماقتارىنىڭ وزگەرىسكە ۇشىراۋى, ءتىپتى جاڭا ايتۋشى نە جازىپ الۋشى تاراپىنان تولىقتىرىلىپ, تۇرلەنىپ وتىرۋى, ءسويتىپ, وزگەشەلىگى بار جاڭا نۇسقاسىنىڭ پايدا بولۋى اۋىز ادەبيەتىندە زاڭدىلىق. بىراق بۇل «ەلىم-ايدىڭ» اۆتورلىعىنا كۇمان كەلتىرە المايدى. ولاردىڭ بارىنە ءتان ورتاق بەلگى – «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» تاريحى وقيعاسىنىڭ شىنايى كورىنىسى, كوزبەن كورگەن, باستان وتكەرگەن ادامنىڭ بايانداۋى, كوركەم ەسكەرتكىش ەكەنى. شىعارمالار ۇسىناتىن باستى تاعىلىم – حالىقتى ۇنەمى ەلىن قورعاۋعا, ول ءۇشىن اۋىزبىرشىلىكتە بولۋعا ۇندەۋى.

بيىلعى مەرەيتويعا وراي سىر ەلى شيەلىدە ەل اعىلىپ جاتقان باتىس قازاقستان – باتىس قىتاي قاسقا جولى­نىڭ بويىنا قوجابەرگەن جىراۋ­ مەن ايشاعا, «ەلىم-اي» جىرىنا ورتاق ەسكەرتكىش ورناتقان ءجون بولار ەدى. بۇل تاريح تاعىلىمىنا, ادەبيەت شىعار­ماسىنا, ازات­تىق ءۇشىن الىسىپ, شەيىت بولعاندار رۋحىنا ارنالعان بەلگى بولار ەدى-اۋ. استانا­دا «اقبۇلاق» شاعىن اۋدانىنداعى كوشە­گە بەرىلگەن «ەلىم-اي» اتاۋى وسىنداي ءبىر بەلگى. وسى «ەلىم-ايعا» جاپسارلاس «سەرپەر» كوشەسىن ساردار-جىراۋ قوجابەرگەن ەسىمىمەن اتاسا, دومبىرانىڭ قوس ىشە­گىن­دەي قاتار تارتىلىپ, ازاماتتىق ەرلىكتىڭ ساباقتاستىعىنداي بولىپ باتىر­ باۋىرجان مومىش ۇلى داڭعىلىنا جالعاسار ەدى.

ەلدىك رۋحتى ناسيحاتتايتىن وسىنداي ەسكەرتكىشتىڭ قاجەتتىگىنە ماقالا تاقى­رىبىنا تىكەلەي قاتىستى بولماسا­ دا رۋحى ورتاق ءارى شيەلى جەرىنە تىكە­لەي قاتىستى تاعى ءبىر جايتتى دا اڭگىمە رەتىندە ايتا كەتەيىن. جازۋشى-زەرتتەۋشى تالاسبەك اسەمقۇلوۆ «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە 2013 جىلى 5-11 قاڭتاردا جاريالانعان «قوندىگەر-قاڭلى» دەگەن اسا كولەمدى ماقالاسىندا تۇران ەلىن جاۋلاۋعا كەلگەن پارسى قۇرىش (كير) پاتشانىڭ اسكەرى مەن ءوز ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن قورعاعان تۇمار (توميريس) پاتشايىم باستاعان سكيفتەر (ساق-تۇرىكتەر) قولى اراسىنداعى كەسكىلەسكەن شايقاس ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 529 جىلى تامىز ايىندا سىر بويىندا ناق شيەلى جەرىندە بولعان دەگەن باتىل بولجام ايتتى. بۇل – پارسىلار كۇيرەي جەڭىلگەن, سكيفتەر (ساق-تۇرىكتەر) قۇرىش (كير) پاتشانىڭ باسىن شاۋىپ الىپ, «قانعا تويمادىڭ عوي, ەندى قانىپ ءىش» دەپ, قان تولتىرىلعان كون دورباعا سالىپتى جانە ول دوربانى پارسى جاساعىنان ازىن-اۋلاق ءتىرى قالعاندارىنىڭ قولىنا ۇستاتىپ ەلىنە قايتارىپتى دەيتىن الەمدىك تاريحتاعى ايگىلى سوعىس. تاريحشىلار بۇل وقيعا ءامۋداريا مەن سىرداريا اراسىندا بۇگىنگى قازاق دالاسىنىڭ وڭتۇستىگىندە بولدى دەپ ايتىپ جۇرگەندەرىمەن, ول شايقاس بولعان دالا شيەلى جەرى ەدى دەگەن بولجام تۇڭعىش رەت ناقتىلاي ايتىلىپ وتىرعانى نازار اۋدارتادى. قالاي دەگەندە دە, تۇمار (توميريس) پاتشايىم باستاعان سكيفتەر (ساق-تۇرىكتەر) پارسى قۇرىش اسكەرىن جەڭىپ, قانقۇيلى پاتشانىڭ باسىن العان, ءسويتىپ, ءوز ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن قورعاپ قالعان وسىناۋ ۇلى وقيعاعا ارناپ شەجىرەلى سىر ەلى شيەلىدە, قىزىلوردادا ەسكەرتكىش ورناتىلسا, بۇل ىقىلىم زاماندارعا كەتەتىن تاريحىمىزدىڭ تەرەڭدىگىن بىلدىرمەك ءارى تالاي ۇرپاقتىڭ قانى مەن تەرى ارقىلى قول جەتكەن تاۋەلسىزدىك تاريحىن اسپەتتەۋ بولارى انىق. 

ساردار, سازگەر-جىراۋ قوجابەرگەننىڭ 360 جىلدىعى ەل تاريحىن قايتا سارا­لاۋ­دىڭ, جاڭاشا پايىمداۋدىڭ ءبىر بەلەسى بولماق. ۇلتتىڭ رۋحاني مۇراسىنا اينالعان «ەلىم-ايدان» بۇگىنگى «مەنىڭ قازاقستانىمعا» دەيىنگى اششىلى-تۇششىلى تاريحتىڭ تاعىلىمىن ۇرپاقتار ساناسىنا ءسىڭىرۋ, ساباق الۋ – ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن قانى مەن تەرىن توككەن قايران ەرلەر ەڭبەگىنە جاسالعان تاعزىم.

اقايدار ىسىم ۇلى,

جۋرناليست-زاڭگەر,

مادەنيەت قايراتكەرى