قانت تاپشىلىعى قايتالانا ما؟

اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ جوسپارى بويىنشا جىل سايىن ال­قاپتى كەم دەگەندە 6,5 مىڭ گەكتارعا ۇلعايتۋ ارقىلى قانت تاپشىلىعىنان بىرتىندەپ قۇتىلۋعا بولادى. جىلىنا وسىنشا گەكتار قوسقاندا 2026 جىلى قىزىلشا تۇقىمى ەگىلەتىن اۋماق 38 مىڭ گەكتارعا ۇلعايادى ەكەن. بىراق بۇل رەتتە كولدەنەڭدەپ تاعى ءبىر تۇيتكىل شىعا بەرەدى, ول – قانت قىزىلشاسىن سۋارمالى ەگىستىكتە ءوسىرۋ قاجەتتىلىگى. قۇرعاق كليماتتى قازاقستاندا بۇل ەداۋىر قيىندىق تۋدىرادى. القاپتىڭ كە­ڭەيۋىنە سۋ تاپشىلىعى, سۋارۋ جەلى­لە­رىنىڭ توزىپ كەتكەندىگى جانە كۇردەلى ينفراقۇرىلىمدىق تۇيتكىلدەر كەدەرگى كەلتىرىپ تۇر.

كەشەندى جوسپاردا الداعى ءۇش جىلدا ەلىمىزدە ىلعال ۇنەمدەيتىن تەح­نولوگيالارعا ارنالعان الاڭدار كەڭەي­تىلەتىنى كورسەتىلگەن. فەرمەرلەردى سۋارمالى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بيلىك جەراستى سۋلارىنىڭ كەن ورىندارىن الدىن الا بارلاۋ جانە سۋارۋ جەلىلەرىن قايتا قۇرۋ ارقىلى شىعىندارمەن جۇمىس ىستەمەك.

فەرمەرلەردىڭ ايتۋىنشا, القاپتى 38 مىڭ گەكتارعا جەتكىزىپ, قازاقستاندى قانتپەن قامتيمىز دەۋگە كەلمەيدى. ول ءۇشىن القاپ كەمى 120-150 مىڭ گەكتارعا جەتىپ جىعىلۋى كەرەك ەكەن. قازاقستان ىسكەرلىك كەڭەسىنىڭ باسقارما توراعاسى قانات ابىلماعجانوۆتىڭ سوزىنشە, وڭتۇستىكتە ونداي اۋقىمدى اۋماققا تەك قىزىلشا ەگىپ تاستاۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى وندا وتىمدىلىگى جوعارى جەمىس-جيدەك جانە باقشا داقىلدارى كوبىرەك ەگىلەدى.

«الايدا قىزىلشانى ورتالىق, شىعىس جانە سولتۇستىك وڭىرلەردە دە وسىرۋگە بولادى. پاۆلودار جانە سول­تۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا ءتىپتى تاجىريبەلى ەگىستەر دە جۇرگىزىلدى» دەيدى. الايدا قانت قىزىلشاسىن سولتۇستىكتە ەگۋدىڭ دە الەگى از ەمەس. ەگەر ەگەتىن بولسا, وندا دەرەۋ قانت كلاستەرىن قۇرىپ, ەگىنشىلىك پەن وڭ­دەۋ­دى بىرىكتىرۋ كەرەك, دەيدى ماماندار. ويتكەنى قىزىلشانى تيەۋ جانە ءتۇسىرۋ كەزىندە ىسىراپقا كوپ جول بەرىلەدى ەكەن. ال ونداي جاعدايدا تاسىمالداۋ قاجەت ەمەس. تاسىمالدىڭ ءوزى – قىپ-قىزىل شىعىن.

اۋىل شارۋاشىلىعى مينيستر­لىگىنىڭ ماماندارى قانت قى­زىلشاسىن «ەرتىس-قاراعاندى» كانالىنا تاياۋ تەرريتوريادا وسىرۋگە بولاتىنىن ايتادى. قىسقاسى, قانت وسىرۋگە سۋ كوبىرەك كەرەك ەكەنى تۇسىنىكتى. جامبىل وبلىسى قانت قىزىلشاسىن وسىرۋشىلەر بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى ساحا ماناتوۆ 2021 جىلى سۋ تاپشىلىعى سالدارىنان 220 گەكتار قىزىلشا ءونىمىن جوعالتقانىن مالىمدەدى. ءسويتىپ, ەگىس القابى ەكى ەسەگە ءبىر-اق قىسقارعان.

Energyprom مالىمەتىنشە, قانت قى­زىل­شاسى القاپتارىنىڭ جال­­پى قىسقارۋى وتكەن جىلى 30%-دى, ال ءبىر جىل بۇرىن 4,5%-دى قۇرادى. بۇل ءوز كەزەگىندە تۇبىرلىك داقىلدىڭ جالپى ونىمىنەن كورىندى – كورسەتكىش ءتورت جىل قاتارىنان تەرىس تومەندەدى. 2022 جىلى قىزىلشا ءتۇسىمى 305,7 مىڭ توننانى قۇرادى, بۇل وتكەن ماۋسىممەن سا­لىس­تىر­عاندا 8%-عا از. ال ەگەر ەڭ جو­عارعى ناتيجە كورسەتكەن ءتورت جىل بۇ­رىن­عى كورسەتكىشپەن (504,5 مىڭ توننا) سالىس­تىرار بولساق, ايىر­ما­شىلىق 40 پايىز بولادى.

«305,7 مىڭ توننا قىزىلشا جينالعان كەزدە قانت ءوندىرىسى 281,8 مىڭ تونناعا جەتتى. قىزىلشا – دايىن ءونىم از الىناتىن داقىل. ءبىر توننا تامىر داقىلىنان 100-150 كيلو عانا قانت ءوندىرىلدى. سوندا 305,7 مىڭ توننا شيكىزاتتان 34 مىڭ توننادان ءسال اساتىن قانت ازىرلەنەدى. ەلى­مىزدەگى ءتاتتى قانتتىڭ نەگىزگى بولىگى يم­پورتتىق شي­­كى­زاتتان وندىرىلەدى. سون­دىق­تان قانت ءون­­دىرىسى بويىنشا تسيفرلار اۋىل شارۋا­شى­لىعى ستاتيستيكاسىمەن سايكەس كەلە بەرمەيدى. قانت قىزىلشاسى بويىنشا كورسەتكىش قۇلدىراعان كەزدە سوڭعى ەكى جىلدا قايتا وڭدەۋ سالاسىندا ءوسىم باي­قالدى.

2022 جىلى ءتورت وتاندىق قانت زاۋى­تىندا 281,8 مىڭ توننا قانت شىعا­رىل­دى. بۇل – الدىڭعى جىلدان ءتورت ەسە كوپ. 2021 جىلى ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋ­روسى 60,9 پايىز ديناميكا تۋرالى مالىمەت بەردى. ءوندىرىس وتاندىق قىزىلشا ەسەبىنەن ءوسىپ وتىرماعانى بەل­گىلى. بيىل ءبىرىنشى توقساندا 67,7 مىڭ توننا تۇيىرشەكتەلگەن قانت شىعارىلدى. 2022 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىمەن سا­لىس­­تىرعاندا 76,2 پايىزعا جوعارى», دەپ مالىمدەيدى Energyprom.

ەڭ قىزىعى, يمپورتتىق شيكىزاتتىڭ كو­مەگىمەن دە وتاندىق ءوندىرىس ىشكى قاجەت­­تىلىكتى تەك 50 پايىزعا جابادى. ءتاتتى ءونىمنىڭ باستى جەتكىزۋشىسى – رە­­سەي. بىلتىر ءدال وسى رەسەي بيلىگىنىڭ قانت ەكسپورتىن ۋاقىتشا شەكتەۋ تۋرالى بۇي­رىعى ەلىمىزدە دۇربەلەڭ (قانت تاپ­شى­لىعى, قانت باعاسىنىڭ كۇرت ءوسۋى) تۋدىرۋعا جەتكىلىكتى بولعان ەدى.

اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ەربول قاراشوكەەۆتىڭ ايتۋىنشا, وتاندىق شيكىزاتتان قانت ءوندىرۋ 200 مىڭ تونناعا دەيىن ۇلعايتىلادى. سونداي-اق اق قانت يمپورتىنىڭ ۇلەسى 58 پايىزدان 17 پايىزعا تومەندەيدى.

«ونىڭ ءبارى جول كارتامىزدا كورسە­تىل­گەن. فەرمەرلەردى قولداۋ بو­يىنشا سۋبسيديا مولشەرى ۇلعايتىلدى. زاۋىتتار – 15 مىڭ تەڭگە, مەملەكەت – 25 مىڭ تەڭگە سۋبسيديا تولەيدى», دەيدى ۆەدومستۆو باسشىسى.

جالپى, 90 جىلداردان بەرى قانت قىزىلشاسى القابى 85 مىڭ گەكتاردان 11,6 مىڭ گەكتارعا دەيىن ازايىپ كەتكەن. تىزبەلەي بەرسەك, وعان سەبەپ بولعان فاكتور كوپ – اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ شاعىن بولۋى, يم­پورتتىق تۇقىم قۇنىنىڭ جوعارى­لى­عى, فەرمەرلەردىڭ تەحنيكالىق جاراق­تان­دى­رىلۋىنىڭ تومەن دەڭگەيى جانە سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى پروبلەمالار. اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى ءابىلحايىر تامابەكتىڭ ايتۋىنشا, رەس­پۋبليكا بويىنشا قانتتى تۇتىنۋ جىلىنا 532 مىڭ توننانى, ونىڭ ىشىندە وتاندىق شيكىزات, ياعني قانت قىزىلشاسى ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيى 7%-دى, وتاندىق زاۋىتتاردىڭ قۇراق قانتىن وڭدەۋ ەسەبىنەن 35%-دى, قانت يمپورتى ەسەبىنەن 58%-دى قۇرايدى.

ەندىگى ءۇمىت – 2026 جىلعا دەيىن ىسكە اسۋى ءتيىس كەشەندى جوسپاردا. جوس­پار 4 نەگىزگى بولىمنەن جانە 33 ءىس-شارادان تۇرادى. وندا قانت قىزىل­شا­سىنىڭ ەگىس الاڭدارىن كەڭەيتۋ ار­قىلى شيكىزات بازاسىن ۇلعايتۋ, جاڭا سۋارمالى جەرلەردى ىسكە قوسۋ, سۋارۋدىڭ سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ, تۇقىم شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, قانت قىزىلشاسىن قايتا وڭدەۋ بويىنشا زاۋىتتاردىڭ قۋاتتىلىعىن تەحنيكالىق جانە تەحنولوگيالىق قايتا جاراقتاندىرۋ, سونداي-اق جاڭا يننو­ۆا­تسيا­لىق زاۋىت سالۋ قاراس­تى­رىلعان.

«اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ كوزدەگەنى – كلاستەرلىك ءتاسىل. قانت قىزىلشاسىن وسىرەتىن فەرمەرلەر زاۋىت توڭىرەگىنە توپتاسادى. قانت زاۋىتى ولارعا اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارى, تۇقىمدار بويىنشا كومەكتەسەدى. كەشەندى جوسپاردا سۋارۋ ماسەلەسى شەشىمىن تابادى دەپ كورسەتىلگەن. ويتكەنى بىزدە تەك جەر جەتىسپەۋشىلىگى ەمەس, سۋارىلعان جەر جاعدايى دا – ۇلكەن پروبلەما. ال قىزىلشا ءبىر ماۋسىمدا بەس مارتە سۋا­رۋدى قاجەت ەتەدى», دەيدى قانت, تا­ماق جانە قايتا وڭدەۋ ونەركاسىبى قاۋىم­داستىعىنىڭ پرەزيدەنتى ايجان ناۋرىزعاليەۆا.

پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعاريننىڭ ايتۋىنشا, ەلدە قانت تاپشىلىعى بويىنشا قاۋىپ جوق, بىراق قانت باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنا قاتىستى تاۋەكەل بار.

ء«بىز قانتتىڭ كوتەرمە باعاسىنا مينيمالدى دەڭگەي ەنگىزگىمىز كەلگەن. بىراق قانت قىمباتتاپ جاتقاندىقتان توق­تات­تىق. ءبىزدىڭ قانتتىڭ ءوندىرىسى رەسەي­دىكىنەن قىمبات, ويتكەنى ول قامىس­تان جاسالعان. قالاي بولعاندا دا وتاندىق زاۋىتتاردى قولداۋ شارالارى, سۋبسيديالاۋ نۇسقاسى قاراستىرىلىپ جاتىر», دەدى مينيستر.

قازىر ەلىمىزدە ءتورت قانت زاۋىتى جۇمىس ىستەيدى, ولار – مەركى, تاراز, اقسۋ, كوكسۋ زاۋىتتارى. سولاردىڭ ىشىندە ەڭ شاعىنى – كوكسۋ قانت زاۋىتى. ولار تاۋلىگىنە 2 000 توننا قىزىلشا, 300 توننا شيكىزاتتى وڭدەي الادى. وزگە زا­ۋىت­تاردىڭ قۋاتتىلىعى بۇل كولەمنەن ەكى ەسە جوعارى.