كارتوپ – ەڭ ماڭىزدى ازىق-ت ۇلىكتىڭ ءبىرى. ونىڭ ءتۇرى دە, ءدامى دە ءارتۇرلى. سورتى دا كوپ. سولاردىڭ ءبىرى «توقتار» دەپ اتالادى. بۇل سورتتى قازاق جەمىس-كوكونىس شارۋاشىلىعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى ويلاپ تاپقان.
عارىشقا ساپارى كەزىندە بىرنەشە داقىلدىڭ جاسۋشالارى قوسا جىبەرىلگەن. ولاردىڭ كوبى عارىشتا جارامسىز بولىپ قالعاندا, «گاتچينسكي» كارتوبىنىڭ جاسۋشالارى بارىنە ءتوزىمدى بولىپ شىققان. عارىشتاعى جۇرگىزىلگەن سىناقتار ناتيجەسىندە كارتوپ ۇلگىسى كاللۋستارىنىڭ رەگەنەرانت ءتۇزۋ قابىلەتىنىڭ وتە جوعارى كورسەتكىشتەرگە جەتكەندىگى انىقتالدى. سودان كەيىن عالىمدار جەرگە اكەلىنگەن جاسۋشانى ءارى قاراي سۇرىپتاپ, زەرتتەپ, تاجىريبە القابىندا كارتوپتىڭ «توقتار» اتتى جاڭا ءتۇرىن شىعارعان.
جاسۋشالىق جانە عارىشتىق تەحنولوگيامەن سۇرىپتاۋدان وتكەن, شارۋاشىلىقتا باعالى بەلگىلەرى بويىنشا وڭ ناتيجەلەرىمەن ەرەكشەلەنگەن بۇل كارتوپ ۇلگىسى مەملەكەتتىك سورتسىناق كوميسسياسىنا ۇسىنىلىپ, وعان قازاقستاندىق تۇڭعىش عارىشكەر توقتار اۋباكىروۆتىڭ قۇرمەتىنە «توقتار» دەگەن ات بەرىلدى. وسىلايشا, وتاندىق جاڭا سورت دۇنيەگە كەلدى.
«توقتار» كارتوپ سورتىن 1991 جىلى ت.اۋباكىروۆتىڭ «عارىش-قازاقستان» باعدارلاماسى بويىنشا ەكسپەريمەنتتەر جۇرگىزگەن «مير» وربيتالدىق كەشەنىنىڭ بورتىندا, پروتوكلونداردى الدىن الا ىرىكتەۋ نەگىزىندە, جاسۋشالىق تەحنولوگيا ءادىسى ارقىلى قازاق كارتوپ جانە كوكونىس شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى مەن م.ا.ايتحوجين اتىنداعى مولەكۋليارلىق بيولوگيا جانە بيوحيميا ينستيتۋتى بىرلەسىپ شىعارعان. سورتتى جاساۋعا عارىشكەردىڭ ءوزى دە اتسالىسقان. ودان كەيىن كارتوپ 2003 جىلى رەسمي تۇردە الماتى وبلىسىندا اۋدانداستىرىلعان بولاتىن.
توقتار – ورتاشا ەرتە پىسەتىن سورت. ۆەگەتاتسيالىق مەرزىمى 90-100 تاۋلىكتى قۇرايدى. ورتاشا ونىمدىلىگى – 28-35 ت/گا, ال بيولوگيالىق الەۋەتى ودان دا جوعارى. تۇينەكتەرىنىڭ ءپىشىنى دوڭگەلەك, كوزشەلەرى تەرەڭ ەمەس, قىزعىلت تۇسكە بويالعان. ۆيرۋستىق اۋرۋلارعا, فۋزاريوز جانە ماكروسپوريوز اۋرۋلارىنا سالىستىرمالى تۇردە ءتوزىمدى. ىستىققا جانە قۇرعاقشىلىققا دا ءتوزىمدى. تاۋلى ايماق جاعدايىندا ونىمدىلىگى 30-34 ت/گا دەيىن جەتەدى. ءدامى مەن اسحانالىق قاسيەتتەرى جوعارى, تۇينەكتەرىندەگى كراحمال مولشەرى 15-17 پايىزدى قۇرايدى, ساقتالۋ قاسيەتى وتە جوعارى (92-95 پايىز). قازىرگى كەزدە كارتوپ الماتى, جەتىسۋ, قاراعاندى, شىعىس قازاقستان, تۇركىستان وبلىستارىنىڭ بىرقاتار شارۋا قوجالىقتارىندا كەڭىنەن ءوسىرىلىپ جاتىر. «توقتار» سورتىنىڭ باستاپقى تۇقىم شارۋاشىلىعىن قازاق جەمىس-كوكونىس شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى جانە الماتى وبلىسى رايىمبەك اۋدانى تەكەس اۋىلىندا ورنالاسقان «وركەن» شارۋا قوجالىعى جۇرگىزەدى. سونداي-اق «توقتار» سورتى تۇرعىنداردىڭ جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتارىندا دا وسىرىلەدى.
«قازاق جەمىس-كوكونىس شارۋاشىلىعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى» جشس باسقارما توراعاسى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى تەمىرجان ەرقاسىم ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, ءبىر سورتتى ءداستۇرلى تەحنولوگيامەن دايىنداپ شىعۋ ءۇشىن 10-15 جىل ۋاقىت كەتەدى. «توقتار» كارتوپ سورتىن جاساپ شىققان عالىمدار دا زەرتتەۋگە ءبىراز جىلىن ارناعان.
– بۇل سورتتى شىعارۋعا 7-8 ادام قاتىسقان بولاتىن. سولاردىڭ ىشىندە وسى سورتتىڭ نەگىزگى اۆتورى, پروفەسسور, عىلىم دوكتورى گ.ليگاي ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ول كىسى ومىردەن ءوتىپ كەتتى. ودان كەيىن س.باباەۆ اۆتورى بولدى. ول كىسى قازىر ارامىزدا ءجۇر. قازىر قاينارداعى ينستيتۋتتا جۇمىس ىستەيدى. مەن ەندى ءوزىم تىكەلەي قاتىسقان جوقپىن. ول كەزدە ينستيتۋتتا جاس عالىم بولاتىنمىن, – دەدى تەمىرجان ەرقاسىم ۇلى.
قازىرگى كەزدە قازاقستاندا 130-قا جۋىق كارتوپ سورتى اۋدانداستىرىلعان. ونىڭ 60-ى – وتاندىق سورت, ال قالعان 70-ءى – الىس-جاقىن شەتەلدەن الىنعان سورتتار. ينستيتۋت باسشىسى سورتتاردى جاساپ شىعاتىن كەزدە ەڭ ءبىرىنشى ساپالىق كورسەتكىشىنە ءمان بەرىلەتىنىن ايتادى. ماسەلەن, «توقتار» كارتوپ سورتى قۇرامىندا ادام اعزاسىنا پايدالى C, B1, B2, B6, B9, K دارۋمەندەرى بار.
ينستيتۋتتىڭ باسقارما توراعاسى سورتتاردى شىعارعاننان كەيىن ولاردى اۋدانداستىراتىن جەردى تاڭداۋ دا ماڭىزى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– ءبىز سورتتاردى شىعارعان كەزدە ولاردىڭ ونىمدىلىگىنە قارايمىز. ال ونىڭ ءونىمدى بولۋى اۋدانداستىرىلاتىن جەرگە دە بايلانىستى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى قۇرامىندا مەملەكەتتىك سورتتار كوميسسياسى بار. عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى سورتتاردى شىعارعاننان كەيىن ونى مىندەتتى تۇردە كوميسسياعا جىبەرەدى. ءار وڭىردە سورت سىناق ۋچاسكەسىنە جىبەرىلەدى. وسىلاي بارلىق وبلىستا سىنالادى. ماسەلەن, وڭتۇستىكتە ءونىمدى بولعان سورت, سولتۇستىكتە وسپەي قالۋى مۇمكىن. سوندىقتان سىناق بارىسىندا قاي وڭىردە سورت ءونىمدى بولسا, سول وبلىستا وسىرىلەدى. ودان بولەك سورتتاردى جاساعاندا ولاردىڭ اۋرۋلارعا, ىستىققا, قۇرعاقشىلىققا ءتوزىمدى بولۋىنا ەرەكشە ءمان بەرىلەدى. شىعارىلاتىن سورتتار جەرگىلىكتى جاعدايعا بەيىمدەلىپ, قايتا وڭدەۋگە جارامدى بولۋى كەرەك. سونىمەن قاتار تاعى ءبىر ەڭ ماڭىزدى كورسەتكىشىنىڭ ءبىرى ونىڭ ساقتالعىشتىعى, ياعني ءشىرىپ كەتپەي ۇزاق مەرزىمگە ساقتالۋعا ءتيىس. وسىنداي ساپالىق قاسيەتتەرىنە باسىمدىق بەرەمىز, – دەيدى تەمىرجان ەرقاسىم ۇلى.
قازاق جەمىس-كوكونىس شارۋاشىلىعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى جالپى 25 داقىلدى زەرتتەپ, جاڭا سورتىن شىعارۋمەن اينالىسادى. ينستيتۋتتىڭ نەگىزگى مىندەتى – باۋ-باقشا جانە كوكونىس ءوسىرۋ سالاسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىن دامىتۋ. سوندىقتان عالىمدار وزىق ءادىس-تاسىلدەرمەن, زاماناۋي تەحنولوگيالارمەن جاسالعان سورتتاردى شىعارىپ, فەرمەرلەرگە جاعداي جاساپ وتىر. ينستيتۋت شىعارعان سورتتاردىڭ ىشىندە وسى «توقتار» تاريحي سورت. ونىڭ رەسمي اۋدانداستىرىلعانىنا (قازاقستاندا قولدانۋعا رۇقسات ەتىلگەن سەلەكتسيالىق جەتىستىكتەردىڭ مەملەكەتتىك تىزبەسىنە ەنگەنىنە) بيىل تۋرا 20 جىل تولىپ وتىر.