نيدەرلاندى «لومبوك قازىناسىن» جانە يندونەزيا مەن شري-لانكانى وتارلاۋ كەزەڭىندە قولدى بولعان باسقا دا قۇندى ولجالاردى قايتارىپ بەرەدى. مادەنيەت ءمينيسترى گۋناي ۋسلۋ ۇكىمەت بۇل شەشىمدى كولونيالاردان الىنعان مادەني قۇندىلىقتار ماسەلەسىن زەرتتەيتىن ارنايى كوميتەتتىڭ ۇسىنىستارىنا سايكەس قابىلداعانىن ايتىپ, ارتەفاكتىلەردىڭ قايتارىلاتىنىن مالىمدەدى.
وتارلاۋ ساياساتىنىڭ قۇربانى بولعان ەلدەر اسكەري شابۋىلدار كەزىندە مادەني قۇندى مۇرالارىنان ايىرىلىپ قالىپ وتىرعان. سوندىقتان قازىرگى كەزدە مادەني قۇندىلىقتاردىڭ ساقتالۋىن قاداعالايتىن مۇراجايلار مەن ەسكەرتكىشتەر جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيالار, كولونيالاردان اكەلىنگەن قۇندى جادىگەرلەر ماسەلەسىن زەرتتەيتىن ارنايى كوميتەتتەر جۇمىس ىستەيدى.
بيىل گوللانديا كولونيالارىندا بوداندىقتىڭ جويىلعانىنا 160 جىل تولادى. نيدەرلاندى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنە سايكەس, كورول وتباسى ءجۇز جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە (1675-1770) وتارلانعان ەلدەردەن قازىرگى ايىرباس باعامى بويىنشا كەم دەگەندە 545 ميلليون ەۋرو تابىس تاپقان.
نيدەرلاندىداعى كوميتەتتىڭ 2020 جىلى جاريالانعان بايانداماسىندا گوللانديانىڭ بۇرىنعى كولونيالارىنان ەكسپروپرياتسيالانعان قۇندى مۇرالاردى, ەگەر ول ەلدەر قاجەت دەپ تاپسا قايتارىپ بەرۋگە ءتيىس ەكەنى جازىلعان.
«نيدەرلاندى وتارلاۋ ساياساتىن جۇرگىزگەن دەرجاۆا رەتىندە تاريحى جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الىپ, وتارلاۋ ارقىلى الىنعان كوللەكتسيالاردى, ونەر تۋىندىلارى مەن ارتەفاكتىلەردى قايتارىپ بەرۋدى ادىلەتسىزدىكتى مويىنداۋ جانە ونى قالپىنا كەلتىرۋ ساياساتىنىڭ نەگىزگى قاعيداسى رەتىندە قاراۋى كەرەك», دەلىنگەن باياندامادا.
– ءبىز ءبرىنشى رەت نيدەرلاندىدا بولماۋعا ءتيىس بولعان زاتتاردى ءوز يەلەرىنە قايتارامىز. بىراق ونى قايتارىپ قانا جاتقان جوقپىز, ءبىز يندونەزيامەن جانە شري-لانكامەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ, قارقىندى جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن جاڭا ءداۋىردى باستاپ جاتىرمىز, – دەدى مادەنيەت ءمينيسترى گ.ۋسلۋ.
نيدەرلاندى قايتاراتىن قۇندى زاتتاردىڭ ىشىندە «لومبوك قازىناسى» دا بار. ول اسىل تاستار مەن التىن, كۇمىستى 1894 جىلى گوللانديا اسكەرى يندونەزيانىڭ لومبوك ارالىنداعى كورول سارايىن باسىپ العاندا ولجالاعان.
ال شري-لانكاعا XVII عاسىرداعى اسىل تاستارمەن اشەكەيلەنگەن قولا زەڭبىرەك قايتارىلادى. قازىر ول امستەردامداعى مەملەكەتتىك مۇراجاي رەيكس مۋزەيىندە ساقتاۋلى. تاريحشىلار بۇل زەڭبىرەكتى جەرگىلىكتى دۆوريان مونارح كانديگە سىيعا تارتقان دەگەن بولجام ايتادى. كاندي پاتشالىعى وتارلانعانعا دەيىن شري-لانكا ارالىنىڭ ءبىر بولىگىندەگى تاۋەلسىز مەملەكەت بولعان. 1765 جىلى ونى گوللاندتار باسىپ الادى. جارتى عاسىردان كەيىن شري-لانكانى اعىلشىندارعا بەرگەن.
گوللانديا بىرنەشە ەلدى وتارىنا اينالدىرعان ۇلكەن دەرجاۆا بولدى. جۇزدەگەن مىڭ ادامدى قۇلدىققا ساتتى. سوڭعى جىلدارى نيدەرلاندى ءوزىنىڭ وتكەن تاريحىنداعى وسى وتارلاۋ ساياساتىنا دەگەن كوزقاراسىن رەسمي تۇردە قايتا قاراستىرا باستادى. ماسەلەن وتكەن اپتادا نيدەرلاندى كورولى ۆيللەم-الەكساندر گوللانديالىقتاردىڭ قۇل ساۋداسىنا قاتىسقانى ءۇشىن جانە ونىڭ سالدارى ءۇشىن كوپشىلىك الدىندا كەشىرىم سۇرادى.
– ادام ەركىندىگىن شەكتەۋ تۇرلەرىنىڭ ىشىندە قۇلدىق ەڭ سوراقىسى. ءبىز وتكەننىڭ قاسىرەتىن وزىمىزبەن بىرگە الىپ جۇرەمىز. ونىڭ سالدارى ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى, مىسالى ناسىلشىلدىك. سول ءۇشىن كەشىرىم سۇرايمىز, دەدى ۆيللەم-الەكساندر.
ول مەملەكەت باسشىلارىنىڭ سول كەزدەگى وزبىر ساياساتقا قارسى تۇرماعانىن مويىندادى. الايدا, نيدەرلاندىدا قۇل ساۋداسىنا زاڭ جۇزىندە رۇقسات ەتىلگەن بولاتىن. «اركەز زاڭعا باعىنا بەرۋگە بولمايتىندىعىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس دالەلدەپ بەردى. مورالدىك مىندەتتەردىڭ ورىندالۋى كەرەك كەز بولادى», دەدى نيدەرلاندى كورولى. ول بۇل ءسوزىن قۇلدىقتىڭ جويىلعانىنا 160 جىل تولۋىنا وراي امستەردامدا ۇيىمداستىرىلعان مەرەكەدە ايتتى.
ءدال وسىلاي ۇلىبريتانيا مەن گەرمانيا دا بۇرىنعى وتارى بولعان ەلدەرگە مادەني ارتەفاكتىلەردى بىرتىندەپ قايتارۋ جۇمىسىن قولعا العان.
...وزبىر وتارشىلدىق تۇسىندا قازاقتىڭ دا تالاي دۇنيەسى ۇستاعاننىڭ قولىندا كەتكەنى امبەگە ايان. شۇكىر, كەزىندە ەرميتاج ەنشىلەگەن تايقازان تۇركىستانعا قايتا ورالدى. ءالى قانشاما بابادان ميراس بايلىعىمىز شەتەل مۋزەيلەرى مەن ارحيۆىندە تۇر. سولاردىڭ زاڭدى يەسىنە قايتاتىن كۇنى قاشان تۋار ەكەن؟