ەرنۇر بۋراحان: راديو – زامانا ءۇنى, ۋاقىت تىنىسى

- ەرنۇر كوشەرحان ۇلى, قازىر تەحنولوگيا تاسقىنى, الاساپىران اقپارات پەن سمارتفوننىڭ ءداۋىرى ءجۇرىپ تۇر. وسىنداي الماعايىپ ساتتە راديونىڭ تىنىس-تىرشىلىگى قالاي بولىپ جاتىر؟ ۋاقىت اعىمىنا ىلەسىپ كەتىپ ءجۇر مە؟

- قازىرگى اقپاراتتىق تەحنولوگيا مىقتى دامىعان زاماندا راديونىڭ الار ورنى ەرەكشە.  راديو-حالقىمىزدىڭ شىن مانىندەگى رۋحاني شەجىرەسىن جاسايتىن اقپارات قۇرالى عوي. ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن دا قالىپتاستىرۋشى كۇش.  راديونىڭ اۋە تولقىنىنا شىعاتىن ادەبي-مادەني جاۋھارلارى  تىڭداۋشىنىڭ سىرشىل كوڭىلىنە مايدا قوڭىر, سازدى سامال ۇيالاتىپ, ادام جانىن باۋرايتىنى انىق. ونەرمەن ءوزارا وزەكتەس, ومىرلەس تاعدىرلار تۋرالى تولىمدى تولعاۋلاردىڭ  توپتاسقان كەنىشى دە وسى راديو ەكەنى ءسوزسىز.  بولاشاقتا دا راديونىڭ داۋىسىمەن وياناتىن, ونىڭ داۋىسىنان قۋات الاتىن ۇرپاق قاتارى تولاستاماسى انىق. سەرىكتەستىكتىڭ ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىنا ساي راديوارنالاردىڭ باسىمدىقتارى ايقىندالعان. سوعان سايكەس «قازاق راديوسى» راديوارناسى اقپاراتتىق-ساراپتامالىق كونتەنتكە باسىمدىق بەرسە, «شالقار» راديوسىنىڭ مازمۇنى ۇلتتىق قۇندىلىقتار باعىتىنا بەت بۇردى. «استانا» راديوسى تازا جاستاردىڭ ارناسى بولسا, «Classic» راديوسى كلاسسيكالىق ونەردى دارىپتەۋدە. راديوارنالار ىشىندە جاسى جاعىنان دا, مازمۇنى جاعىنان دا ەڭ ۇلكەنى – قازاق راديوسى. ناۋرىز ايىنان باستاپ, قازاق راديوسىنىڭ ەفيرىنەن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جۇكتەگەن تاپسىرمالار مەن رەفورمالاردىڭ ءمان-ماعىناسىن تۇسىندىرۋگە ارنالعان «اقوردا» حابارى جانە ۇكىمەت جۇمىسىنا ارنالعان «ۇكىمەت» حابارى اۋە تولقىنىنا شىقتى. بيلىكتىڭ تاعى ءبىر تارماعى زاڭ شىعارۋشى ورگان پارلامەنتكە ارنالعان «پارلامەنت ساعاتى» حابارى دا جاڭارعان فورماتپەن تىڭداۋشىعا جول تارتتى.

سونداي-اق Reuters, Associated Press, BBC سەكىلدى الەمدىك اقپارات اگەنتتىكتەرىنەن جازىلۋ قىزمەتى بويىنشا كۇن سايىن «جاھان جاڭالىقتارى» ايدارىمەن حابار شىعىپ جاتىر. جەدەل جانە شىنايى اقپارات الۋ «قازاقستان» تەلەراديوكورپوراتسياسىنىڭ اتالعان اگەنتتىكتەرمەن كەلىسىم اياسىندا قولجەتىمدى بولىپ وتىر.    

قازىر حالىقتى تولعاندىراتىن ماسەلە كوپ. راديوعا كۇندە بىرنەشە ادام حابارلاسىپ, كاسىبىن كەڭەيتۋ ءۇشىن نەسيە قالاي الۋ كەرەكتىگى, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعىلار سۋبسيديا الۋدىڭ جولدارى جايلى, ءتىپتى قوعامدىق ومىردەگى وزگە دە ماسەلەلەر توڭىرەگىندە كەڭەس سۇراپ جاتادى. وسىعان جاۋاپ بەرۋدىڭ جولىن تاپقاندايمىز. بۇگىندە جۋرناليستەرىمىز ءار ساۋالعا وراي قۇزىرلى مەكەمەلەرمەن حابارلاسىپ, ماسەلەلەرگە قاتىستى جاۋاپ ىزدەيدى. قاي جەرگە بارۋ كەرەك, قانداي قۇجات قاجەت, ونى راسىمدەۋ ۇلگىسىن ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن ارنايى باعدارلاما اشتىق. وعان ايعاق,  «حالىق ءۇنى» حابارى.  بۇل حاباردى تانىمال زاڭگەر نۇرا تىنىسقىزى جۇرگىزەدى.  بۇعان دەيىن اپتاسىنا 1 رەت قانا شىعىپ كەلسە, ەندى جاڭا ماۋسىمدا اپتاسىنا 5 رەت شىعىپ جاتىر. بۇل حالىقتىڭ سۇرانىسىنان تۋعان جايت.

تاعى ءبىر تاماشا جوبانى قولعا الىپ, باستاپ كەتتىك. اپتاسىنا 5 رەت 45 مينۋتتىق راديولەكتسيا ەفيرگە شىعىپ جاتىر.

مۇندا عىلىمدا, قوعامدا ورنى بار, ءار سالانى زەرتتەپ جۇرگەن عالىمدار ءدارىس وقيدى. نەگىزىنەن ۇلتتىق تانىم, فيلوسوفيا, پسيحولوگيا, پەداگوگيكا عىلىمدارى مەن وتباسىلىق قۇندىلىق, تاربيە تاقىرىپتارى قوزعالادى.

ەلدىڭ قارجىلىق ساۋاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن «نارىق»  حابارىن اشتىق. اپتاسىنا 5 رەت شىعاتىن بۇل حاباردا «بانك دەپوزيتى», «مەملەكەتتىك اسكەري باسپانا يپوتەكاسى», «كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ ون قادامى», «قازاقستان نارىعىنداعى حالىقتىق ينۆەستيتسيا», «شاڭىراق» مەملەكەتتىك يپوتەكالىق باعدارلاماسى  سىندى تاقىرىپتار ءجيى قوزعالادى. بۇل دا حالىققا ۇلكەن كومەك بولدى. بۇعان دەيىن اپتاسىنا 2 رەت شىعىپ كەلگەن «وي-ءتۇيىن» ساراپتامالىق باعدارلاماسى ەندى 4 رەت شىعادى. ماقسات ايقىن, حالىققا اقپاراتتى جان-جاقتى جەتكىزۋ. ساياسي-الەۋمەتتىك تاقىرىپتاردى كۇندەلىكتى تالقىلاپ وتىرۋ. كۇندىزگى جانە كەشكى اقپاراتتىق شىعارىلىمدا دا تىڭداۋشىعا تىڭ جاڭالىقتى ءبىرىنشى بولىپ جەتكىزۋ كوزدەلگەن. 

- ەرنۇر كوشەرحان ۇلى, وتە تاماشا جوبالاردى قولعا الىپ, ەفيرگە شىعارىپ جاتىرسىزدار. وتە تاماشا. قانداي جەتىستىكتەرىڭىز بار؟

- ارينە, وزگەرىستەر وتە كوپ, جەتىستىكتەر دە جوق ەمەس. ەڭ باستى جاڭالىق, 2022 جىلى  قازاق راديوسى قازاق جانە ورىس ءتىلدى راديوارنالار رەيتينگىندە 9,1% ۇلەسپەن ءۇشىنشى ورىنعا شىقتى. TNS CENTRAL ASIA مالىمەتىنە ساي 2020 جىلى 10-شى, 2021 جىلى 9-شى, ال  2022 جىلى 3-ءشى ورىننان كورىندىك.  رەيتينگ 100 مىڭنان استام تۇرعىنى بار قالالار بويىنشا ازىرلەنگەن. بۇل ءبىز ءۇشىن جەتىستىك. قازاق راديوسىنىڭ تىكەلەي ەفير ستۋدياسى قايتا جاساقتالىپ, وعان ديكتور, جۋرناليست ءابدىرالى بولەبايدىڭ اتى بەرىلدى.

بيىل قازاقتىڭ «لەۆيتانى» اتانعان اتاقتى ديكتور, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتيسى انۋاربەك بايجانباەۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولدى. اتاۋلى مەرەيتويعا وراي, الماتىداعى راديو ستۋدياعا ءا.بايجانباەۆ ەسىمى بەرىلدى. بۇل ءىس-شاراعا راديو ارداگەرلەرى مەن اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى دارحان قىدىرالى ءوزى قاتىسىپ, ستۋديانىڭ لەنتاسىن قيدى.

ايگىلى ديكتور ءومىرىنىڭ 45 جىلىن قازاق راديوسىنا ارناعان. ونىڭ وقۋىنداعى 500-گە تارتا ادەبي, مۋزىكالىق, تاريحي شىعارمالار مەن رەسمي حابارلاردىڭ بارلىعى  قازاق راديوسىنىڭ «التىن قورىندا» ساقتاۋلى.

ءار ادامنىڭ ءومىر ونەگەسى بار. ول ارينە, سول ادامنىڭ ءوز ۇستانىمىنداعى  تەرەڭدىگى, ۇلتتىق سانانى جوعارى قوياتىن تۇلعالىق بولمىسى, حالقىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى, ارقالاعان اماناتىمەن ولشەنەدى. ال, ونداي ازاماتتىڭ ءومىرى سوقتىقپالى كەلگەنىمەن, وزىندىك بيىگى بار ەرەكشە عۇمىر ىسپەتتى. وسى ءومىر كەرۋەنىندە وزىندىك ىزىمەن تانىلعان ازاماتتىڭ ءبىرى انۋاربەك بايجانباەۆ دەپ بىلەمىن. ەندەشە, قازاق راديوسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ۇشان-تەڭىز ەڭبەك ەتكەن ول كىسىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى دا نازاردان تىس قالماۋى كەرەك. وسى ورايدا «داۋىلپاز داۋىس يەسى» اتتى عىلىمي -تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتتى. «Qazaqstan» ۇلتتىق ارناسى ءا.بايجانباەۆقا ارنالعان ء«ۇنىڭ كەتپەس قۇلاقتان» دەرەكتى ءفيلمىن ءتۇسىردى. «بايجانباەۆ» اتىنداعى ديكتورلار بايقاۋى جاريالانىپ, جەڭىمپازدار انىقتالدى. «استانا» قالاسىنان بايجانباەۆ اتىنا كوشە بەرىلدى. مۇنداي يگىلىكتى شارالار داۋىلپاز داۋىس يەسىنىڭ بيىلعى 100 جىلدىق مەرەيتويىنا  وراي جالعاسىن تاپپاق. تۋعان ءوڭىرى سەمەي قالاسىنان دا ديكتور اتىنا كوشە بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر. 

قازاق راديوسىندا اپتاسىنا 80-گە جۋىق حابار اۋە تولقىنىنا جول تارتادى. ولاردىڭ ءبىرى  كۇندە دايىندالسا, ەندى ءبىرى اپتاسىنا ءبىر رەت.  ال, راديونىڭ اقپاراتتار لەگى ءار  ساعات سايىن ەفيردە جانە وزگە اقپارات كوزدەرىنەن بۇرىن بەرەدى. الايدا بۇل ازدىق ەتكەسىن تىڭداۋشىعا اقپاراتتى كەڭىرەك جەتكىزۋ ماقساتىندا  «اقپاراتتىق-ساراپتاۋ قىزمەتى» رەداكتسياسى قۇرىلدى. رەداكتسيا ساياسي-الەۋمەتتىك, تالداۋ جانە ساراپتامالىق جانرداعى حابارلار دايىندايدى. راديو تاريحىندا تۇڭعىش رەت «وي-ءتۇيىن» راديو توك-شوۋى اشىلدى. «وي-ءتۇيىن» دەمەكشى كەشە عانا وسى باعدارلامانىڭ جۇرگىزۋشىسى جانبولات شاكىم پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ «پارلامەنت ءسوزى» سىيلىعىنىڭ «ۇزدىك ينتەرنەت جانە راديو ماتەريالى ءۇشىن» نوميناتسياسىن جەڭىپ الدى. بىلتىر دا بۇل حابار «ۇركەر» سىيلىعىن يەلەنگەن ەدى. كەشە باق قىزمەتكەرلەرى كۇنىنە وراي قازاق راديوسىنىڭ جۇرگىزۋشىسى الميرا ەلىمسارينا مەن «شالقار» راديوسىنىڭ رەداكتور-جۇرگىزۋشىسى جانار ورازىمبەتوۆا «Amanat» مەديا سىيلىعىن يەلەندى. رەتى كەلگەسىن جۇلدە العان ارىپتەستەرىمدى ايتىپ قالىپ جاتىرمىن (كۇلەدى).

قازاق راديوسىنىڭ ەفيرىنەن العاش رەت فۋتبولدان الەم چەمپيوناتى تىكەلەي ەفيردە ترانسلياتسيالاندى. بۇل فۋتبول جانكۇيەرلەرىنىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. قازاق راديوسى App Store جانە Google Play قوسىمشالارىنان Anchor پلاتفورماسىندا پودكاست اشتى. ول جەردەن مادەني, عىلىمي, تاريحي تانىمدىق حابارلاردى تىڭداۋعا بولادى. تىكەلەي ەفيردەگى باعدارلامالاردى ساپالى بەينە فورماتتا الەۋمەتتىك جەلىلەرگە  تاراتۋ ءۇشىن راديونى ۆيزۋاليزاتسيالاۋ كەشەنى ساتىپ الىندى. «شالقار» ارناسى  قازاق راديوسى ەفيرىنىڭ مازمۇنىن قايتالاماس ءۇشىن فورماتىن وزگەرتىپ, ۇلتتىق-ەتنيكالىق ۇنجارياعا اينالدى. راديوارنا ۇلتتىڭ بولمىسىن اشىپ, مادەنيەتى مەن ونەرىن ناسيحاتتايدى. ايتا كەتۋ كەرەك, «شالقار» وتكەن جىلى تولىققاندى تەحنيكالىق جاساقتالىپ, قازىر الماتىدان حابار تاراتىپ جاتىر. «Classic» راديوسىنىڭ سيگنالىن سپۋتنيكتەن قابىلداۋ ءۇشىن كاسىبي ساندىق «Harmonic» قابىلداعىشى ساتىپ الىندى. استانا راديوسى ءۇش بلوكتان تۇراتىن 10 ساعات تىكەلەي ەفير, سونىمەن قاتار جاڭالىقتار قىزمەتى جانە مۋزىكالىق فورماتىنا وزگەرىستەر ەنگىزدى. الداعى ۋاقىتتا بۇدان دا كوپ جۇمىستار اتقارامىز دەگەن نيەتىمىز بار.

- يا, ول كەزدە تاعى دا وزىڭىزبەن جۇزدەسىپ سۇحبات الامىز دەگەن ءۇمىتىمىز بار. مىناۋ شەكارالىق ايماقتارداعى اۋىلدار ءبىزدىڭ ەمەس, كورشى ەلدەردىڭ راديوسىن تىڭداۋعا ءماجبۇر بولىپ جاتادى. بۇل بۇرىن ماسەلە رەتىندە قارالاتىن. بىراق سوڭعى كەزدە بۇل اڭگىمە ايتىلمايتىن بولىپ ءجۇر. ەل ماسەلە شەشىلگەن سوڭ ايتپاي ما الدە ايتىپ شارشادى ما؟

- بۇل ماسەلە كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىپ جاتىر. قازىر شالعاي اۋىلدارعا ءبىزدىڭ راديولاردى تاراتاتىن قۇرىلعىلار ورناتىلۋدا. جول كارتاسىنا سايكەس 2021-2024 جىلدار ارالىعىندا حابار تاراتۋ جەلىسىن ءتورت كەزەڭدە دامىتۋ جوسپارلانىپ وتىر. مينيسترلىك وتكىزگەن بايقاۋدا ءبىرىنشى كەزەڭگە 107 راديوجيىلىك سپەكترى (89-ى «قازاق راديوسى» راديوارناسىنا, 18-ءى «شالقار» راديوارناسىنا) بولىنگەن ەدى. قازىر العاشقى كەزەڭ ءساتتى جۇزەگە اسىپ, مەملەكەتتىك راديوحابار تاراتۋدى قامتۋ شامامەن 434 مىڭ ادام تۇراتىن 380 شەكارالىق ەلدى مەكەنگە  ارتتى. ەكىنشى كەزەڭگە 82 راديوجيىلىك سپەكترى ءبولىندى. ونىڭ 68-ءى – «قازاق راديوسى» راديوارناسىنا, 14-ءى – «شالقار» راديوارناسىنا.  بۇل 2-كەزەڭ ىسكە قوسىلعان كەزدە مەملەكەتتىك راديوحابار تاراتۋدى قامتۋ شامامەن 338 مىڭ ادام تۇراتىن 263 شەكارالىق ەلدى مەكەنگە ارتادى.  «شالقار» راديوارناسى تۋريستىك ايماقتارعا, ال «قازاق راديوسى» راديوارناسى نەگىزىنەن شەكارالىق ايماقتارعا جانە تەلەارنا, ينتەرنەت جەلىلەرى تارتىلماعان شالعايداعى ەلدى مەكەندەرگە باعىتتالدى.

- ەرنۇر كوشەرحان ۇلى, 100 جىلدان استام تاريحى بار  قازاق راديوسى ءوزىنىڭ ءومىر ساپارىنىڭ وزىندىك جولىندا جاڭا قۇرمەتكە بولەندى, جىلى لەبىزگە كەنەلدى. ءبىر عاسىردان استام ء وسۋ مەن ورلەۋدىڭ, تالماي ىزدەنۋ مەن تالعامشىل تالپىنىستىڭ جەمىسى سول قازاق راديوسى بۇگىندە ۇلى دالانىڭ ءۇنى دەگەن لايىقتى اتقا يە بولدى. تىڭداۋشى تالعامى قاشاندا بيىك. قازاق راديوسى سول تالعامعا ساي ماڭگىلىك ەلدىڭ ءسوزى سالماقتى, ويى ورامدى – اقپارات قۇرالى بولا بەرەرى حاق.  وزىڭىزگە جانە ءسىزدىڭ شىعارماشىل ۇجىمعا  تابىس, تولايىم جاقسىلىقتار تىلەيمىز. قارا شاڭىراق قازاق راديوسى ۇلتتىڭ ءمۇڭىن مۇڭداپ, جىرىن جىرلاي بەرسىن! اڭگىمەڭىزگە راقمەت!