ءباسپاسوز بەتىندە ءجيى تالقىعا سالىنىپ, جاريالانىپ جۇرگەن جەكەشەلەندىرۋدىڭ ەكىنشى تولقىنى باستالار كۇن الىس ەمەس. شارانىڭ قاجەتتىلىگىن ەلباسى ن.نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا ارناعان «قازاقستان جولى – 2050»: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى جولداۋىندا ايتقان بولاتىن. وسىعان وراي, مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانككە مەملەكەت قاتىسى بار بارلىق كومپانيالارعا تالداۋ جۇرگىزىپ, ولاردىڭ ىشىندەگى جەكە سەكتورعا بەرىلەتىن كاسىپورىنداردىڭ ءتىزىمىن انىقتاۋىن تاپسىرعان بولاتىن. ناتيجەسىندە, ەل ۇكىمەتى ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىندا «2014-2016 جىلدارعا ارنالعان جەكەشەلەندىرۋ بويىنشا كەشەندى جوسپاردى» بەكىتتى. ءسويتىپ, مەملەكەت مەنشىگىندەگى م ۇلىك پەن اكتيۆتەر, ۇلتتىق حولدينگتەر مەن ۇلتتىق كومپانيالار نىساندارى جۋىق ارادا جالپىعا ورتاق ساتىلىمعا تۇسپەك.
ەلدەگى جەكە بيزنەستىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرۋ, ەكونوميكاداعى مەملەكەت ۇلەسىن دامىعان ەلدەر دەڭگەيىنە دەيىن ازايتۋ ماقساتىندا باسەكەلى ورتاعا بەرىلەتىن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ ناقتى ءتىزىمى دە بەكىتىلىپ قويىلدى. ۇكىمەت بۇل جەكەشەلەندىرۋ اياسىندا ىشكى رىنوكتان بيۋدجەتكە قارجى تارتىپ قانا قويماي, ەل ەكونوميكاسىنا جاعىمسىز اسەر ەتەتىن فاكتورلاردى جۇمسارتۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك شىعىنداردى ازايتۋدى دا كوزدەپ وتىر. ولاردىڭ ناقتى ەسەبىن ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەمەر باقىتجان ساعىنتاەۆ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ توراعالىعىمەن ناۋرىز ايىندا وتكەن ۇلتتىق ينۆەستورلار كەڭەسىنىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا بايانداپ بەرگەن بولاتىن. «رەسپۋبليكا مەنشىگىندەگى 32 نىسان جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورداعى 191 ۇيىمنان تۇراتىن ءتىزىلىم ايقىندالدى. ءساۋىردە كوممۋنالدىق مەنشىك كاسىپورىندارىنىڭ ءتىزىمى قالىپتاستىرىلادى, ولاردىڭ سانى شامامەن – 780. ماۋسىمدا ولاردى باسەكەلەستىك ورتاعا بەرۋ باستالادى», دەدى ول. ب.ساعىنتاەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇدان وزگە ۇكىمەت جەكە بيزنەس ءتيىمدى جۇمىس ىستەپ تۇرعان ەكونوميكا سالالارىنا مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىن شەكتەۋ بويىنشا دا جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزۋدە.
ۇكىمەت قابىلداعان «2014-2016 جىلدارعا ارنالعان جەكەشەلەندىرۋ بويىنشا كەشەندى جوسپار» ەڭ الدىمەن جەكە سەكتوردىڭ دامۋىنا اسەر ەتەتىن ماڭىزدى شارتتىڭ ءبىرى بولاتىن ەكونوميكاداعى مەملەكەتتىڭ ۇلەسىن ازايتۋعا باعىتتالعان. كەشەندى جوسپار بويىنشا, الدىمەن كوممەرتسيالىق كىرىس تۇسۋگە بەيىمدەلگەن مەملەكەتتىك كومپانيالار جەكەشەلەندىرىلەدى. ەكىنشى شارا, ستراتەگيالىق ماڭىزى جوق بەيىندى اكتيۆتەردى جەكە سەكتورعا وتكىزۋمەن قاتار, حولدينگتەر مەن ۇلتتىق كومپانيالارداعى بەيىندى ەمەس اكتيۆتەر مەن نىسانداردى ساتۋدى اياقتاۋ بولماق. سودان كەيىن مەملەكەت يەلىگىن ءتيىمدى قۇرىلىم ەتىپ قايتا جاساقتاۋ ماقساتىندا قالعان مەماكتيۆتەردى قايتا قۇرۋ جۇزەگە اسىرىلماق. وسىلايشا, مەملەكەت قۇزىرىنا ەكونوميكا سالاسىندا ستراتەگيالىق ماڭىزى بار اكتيۆتەر مەن الەۋمەتتىك قىزمەتتەردى كورسەتەتىن ۇيىمداردى قالدىرۋ ۇسىنىلىپ وتىر. جەكەشەلەندىرۋگە جاتاتىن نىساندار ءتىزىمى قارجى مينيسترلىگىنە قاراستى مەملەكەتتىك م ۇلىك رەەسترىنىڭ ۆەب-پورتالىندا جانە ءباسپاسوز بەتتەرىندە ورنالاستىرىلماق.
وسى ورايدا ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ مينيسترلىگى كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرى مەن جىلجىمايتىن مەملەكەتتىك م ۇلىكتەر نىساندارىن وڭتايلاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا كوميسسيا قۇرىلعان بولاتىن. كوميسسيا جۇرگىزگەن جۇمىستار شەڭبەرىندە 2013 جىلى جەكە سەكتورعا مەملەكەت ۇلەسى بار 161 ۇيىمنىڭ ءوتۋى ماقۇلدانعان. 2013 جىلعى جەكەشەلەندىرۋدەن تۇسكەن قارجى كولەمى 760,6 ملن.تەڭگەنى قۇراپتى. مەملەكەتتىك م ۇلىك جانە جەكەشەلەندىرۋ كوميتەتى بەرگەن اقپاراتتارعا سۇيەنسەك, ۇلتتىق حولدينگتەر مەن كومپانيالاردان جەكە سەكتورعا 162 نىسان ساتىلاتىن بولادى. ونىڭ ىشىندە بيىل ساتىلاتىنى – 75 نىسان. جالپى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى مەملەكەت مەنشىگى بولىپ سانالاتىن 34 نىسان, باسەكەلى ورتاعا بەرىلمەك. ونىڭ 19-ى بيىل جۇزەگە اسىرىلادى. 17-ءسى ساتىلىمعا شىعارىلىپ, 2-ەۋى ساتىپ الۋ قۇقىعىن بەرەتىن سەنىمحاتپەن باسقارىلۋعا بەرىلەدى. كوممۋنالدىق مەنشىكتەن جەكەشەلەندىرىلەتىن 466 نىساننىڭ 109-ى بيىل جەكە قولعا وتەدى. الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالارى 75 نىساندى 2014 جىلى ساتۋعا شىعارىپ, قالعان 99-ىن الداعى جىلدار ەنشىسىنە قالدىرىپ وتىر. جالپى, جەكەشەلەندىرۋ, قايتا جاساقتاۋ جانە مەمكاسىپورىنداردى جويۋ ارقىلى رەسپۋبليكالىق م ۇلىكتىك ۇيىمدار 28 پايىزعا قىسقارسا, الەۋمەتتىك سالاداعى ۇيىمداردى ەسەپكە الماعاندا ۇيىمدارداعى مەملەكەتتىڭ قاتىسۋى 38 پايىزعا, ۇلتتىق حولدينگتەردەگى مەمكومپانيالاردىڭ سانى 36 پايىزعا قىسقارادى دەپ كۇتىلۋدە.
قاتەلىكتەر قايتالانبايدى
كۆازيمەملەكەتتىك مەنشىكتى جەكەشەلەندىرۋ ەڭ الدىمەن مەمكومپانيالارعا ارتىق جۇك بولىپ وتىرعان بەيىندىك ەمەس اكتيۆتەردى ەنشىسىن بەرىپ شىعارۋدان باستالماق. بۇل شارا «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق-قا دا تىكەلەي قاتىستى. جەكەشەلەندىرۋدىڭ جاڭا تولقىنىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا «سامۇرىق-قازىنا» كومپانيالار توبىن جەكەشەلەندىرۋ جونىندەگى باسقارۋشى كوميتەت قۇرىلدى. 14 ادامنان تۇراتىن كوميتەت باسشىسى, اتالمىش قوردىڭ باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەلەنا باحمۋتوۆا وسى جونىندە ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزگەن-ءتىن. «باعدارلاما وپەراتورى «سامۇرىق-قازىنا كونتراكت» جشس وتكەن جەكەشەلەندىرۋدىڭ تاجىريبەسىن, قازاقستان زاڭناماسى مەن وزىق شەتەلدىك تاجىريبەنى باسشىلىققا الدى. زاڭدىلىق پەن ەكونوميكالىق قاجەتتىلىككە كەلسەك, ساتىلىمعا شىعارىلاتىن اكتيۆتەر ەڭ الدىمەن تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ زاڭدىق ساراپتاماسىنان وتكىزىلەدى. ەكىنشىدەن, قور اكتيۆتەردى تاۋەلسىز باعالاۋشىلار بەلگىلەگەن ادىلەتتى باعامەن عانا ساتادى. اكتيۆتەرگە تەك ساتۋ ءۇشىن ءجونسىز باعا قويىلمايدى. كەيبىر اكتيۆتەرگە سۇرانىس بولماسا, قور مەن ونىڭ ەنشىلەس كومپانيالارى اتالعان م ۇلىككە قاتىستى ءتيىستى شەشىم قابىلدايدى», دەگەن بولاتىن ە.باحمۋتوۆا. ياعني, العاشقى جەكەشەلەندىرۋدە كەتكەن قاتەلىكتەر بۇل جولى ورىن المايدى دەۋگە نەگىز بار. سەبەبى بۇل جولى بيۋدجەتتى تولتىرۋ ماقساتىندا عانا ەمەس, بۇل نىسانداردىڭ تيىمدىلىگىن جەكە بيزنەستى دامىتۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتى كوزدەلىپ وتىر دەگەن ءسوز. تومەن باعامەن ساتۋعا ماجبۇرلىك جوق. ەگەر نىسانعا ءجونسىز باعا ۇسىنىلسا, مەملەكەت بۇل باعادان باس تارتىپ, ونى قولدانۋدىڭ باسقا شارالارىن قولدانۋى مۇمكىن. جەكەشەلەندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ ەرەجەسىندە بارلىق مۇددەلى تاراپتاردىڭ قۇقى مەن مىندەتتەرىن انىقتاۋ, اكتيۆتەردى ساتۋ الدىنداعى ۇدەرىستەر مەن ساتۋ تاسىلدەرىن ناقتىلاۋ, سونىمەن بىرگە اۋكتسيوندار مەن تەندەرلەردى وتكىزۋ شارالارى بەلگىلەنگەن. سونداي-اق, قۇجاتتا ستراتەگيالىق اكتيۆتەر مەن نىسانداردى ساتۋعا شەكتەۋ قويىلعان. ۇكىمەتتىڭ 2014 جىلعى 12 مامىرداعى قاۋلىسىمەن جەكەشەلەندىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا «سامۇرىق-قازىنا» اق-تىڭ تىزىمىندەگى 106 كومپانيانىڭ ءتۇرلى ۇلەسى ساتىلادى. سونىڭ ىشىندە 5 كومپانيانى ءىرو مەن SPO-عا شىعارۋ كوزدەلىپ وتىر. وسى جىلدىڭ ماۋسىم-شىلدە ايلارىندا «قازاقستان تەمىر جولى» اق قۇرامىنداعى 4 كومپانيا, «قازاتومونەركاسىپ» اق قۇرامىنداعى 2 جانە «قازاقستان ينجينيرينگ» اق قۇرامىنداعى 4 كومپانيا ساتىلىمعا شىعارىلادى. بۇل شارالار ۇكىمەتتىڭ ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ بەيىندى ەمەس اكتيۆتەردىڭ كوپ بولىگىن جەكە مەنشىككە وتكىزۋدى قۇپتاپ وتىرعاندىعىن بايقاتادى. گازەتىمىزدىڭ الدىڭعى ساندارىندا «سامۇرىق-قازىنا ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى» اق باسقارما توراعاسى ومىرزاق شوكەەۆ ۇلتتىق حولدينگتە ءجۇرىپ جاتقان جەكەشەلەندىرۋ جۇمىسىنا دايىندىقتارىن بايانداپ بەرگەن بولاتىن. ونىڭ ايتۋىنشا, كومپانيالاردىڭ 35 پايىزى جەكەشەلەندىرۋگە جاتادى. ەگەر قوردىڭ تاريحىنا كوز جۇگىرتسەك, پرەزيدەنت بىزگە ءاۋ باستا جەكە كومپانيالاردىڭ قىزمەتىن وڭتايلاندىراتىن, تەڭگەرىمىن ەسەپتەپ جانە كومپانيالاردىڭ قۇنىن كوتەرۋدى ماقسات ەتكەن قۇرىلىمعا اينالۋ جونىندە تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. بىراق, ءدوپ كەلگەن داعدارىس جەكەشەلەندىرۋگە مۇمكىندىك بەرە قويمادى. ال «سامۇرىق-قازىناعا» بولىنگەن ءاربىر تەڭگە تابىس اكەلۋى ءتيىس. داعدارىستان وتكەن سوڭ ەلباسى بىزگە ءوز قىزمەتىمىزگە قايتا ورالۋدى تاپسىردى. سودان بەرى ءبىز جەكەشەلەندىرۋ ىسىنە كىرىسىپ كەتتىك. جەكەشەلەندىرۋدى الدىمەن بەيىندى ەمەس اكتيۆتەردەن باستادىق», دەدى ول. «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق» اق قۇرامىنا 599 كومپانيا كىرەدى. ولاردىڭ ىشىندە «قازمۇنايگاز» اق, «قتج» اق, «قازاتومونەركاسىپ» اق سياقتى ەلىمىزدىڭ ەڭ ءىرى كومپانيالارى بار. 2013 جىلى «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق» اق باسەكەلەستىك نارىعىنا ءوزىنىڭ 11 بەيىندىك ەمەس اكتيۆتەرىن جانە 394 نىساندارىن شىعارىپ ساتتى. ءو.شوكەەۆتىڭ ايتۋىنشا, ولاردىڭ ىشىندە «مەيىرىم» مەديتسينالىق ورتالىعى, «ورمان بۇلاق» اڭشىلىق شارۋاشىلىعى, «سامۇرىق-ەنەرگوسترويسەرۆيس» كاسىپورنى, قوناقۇيلەر, دەمالىس ورتالىقتارى, بالالار باقشالارى, ويىن-ساۋىق ورتالىقتارى, 350 پاتەر, وفيس جانە گاراج نىساندارى, وقۋ ورتالىقتارى جانە باسقا نىساندار بار. 2014-2015 جىلدار ارالىعىندا باسەكەلەستىك نارىعىنا قوردىڭ جالپى قۇنى 50,8 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 16 بەيىندىك ەمەس اكتيۆى جانە 19 نىسانى شىعارىلماق. بۇل نىسانداردىڭ قاتارىندا «دۋمان» قوناقۇي كەشەنى, «سارىاعاش» ءساناتوريى, «اقبۇلاق» ساۋىقتىرۋ كەشەنى, «قتج»-نىڭ ساۋىقتىرۋ-قالپىنا كەلتىرۋ ورتالىعى جانە قوردىڭ شەتەلدەگى, اتاپ ايتقاندا گرۋزيا, تۇركيا جانە قىرعىزستانداعى اكتيۆتەرى بار.
جالپى, ەكونوميستەردىڭ پىكىرىنشە, مەملەكەتتىك كاپيتالدىڭ ەكونوميكانى ساۋىقتىرۋ ماقساتىندا سالىنۋى كەيىن مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە اۋىر بولادى. كوپتەگەن مەملەكەتتىك مادەني عيماراتتاردى ۇستاپ تۇرۋ قيىنعا سوقپاق. سول سەبەپتى شەشىمنىڭ ءبىر شەتى وسى جەكەشەلەندىرۋگە اكەلدى.
كىم ساتىپ الادى؟
سونىمەن جەكەشەلەندىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ ايى باستالدى. وسى جەردە ءبىرى ءبىلىپ, ءبىرى بىلمەيتىن تاعى ءبىر سۇراق بار. مەملەكەتتىك اكتيۆتەردى ساتىپ الۋعا الەۋەتى جەتەتىن ساتىپ الۋشى كىم؟! ولار – جەكەشەلەندىرۋ اياسىندا ساتىپ الۋعا الەۋەتى جەتكىلىكتى وتاندىق جانە شەتەلدىك ينۆەستورلار مەن قاراپايىم تۇلعالار. ونى قالاي جۇزەگە اسىرۋعا بولادى؟ ول ءۇشىن ەشقانداي اكىمدىكتىڭ تابالدىرىعىن توزدىرۋدىڭ قاجەتى جوق. ەڭ الدىمەن عالامتوردان مەملەكەتتىك م ۇلىك رەەسترىنىڭ ۆەب-پورتالىن اشاسىز. وسىندا, ياعني «www.gosreestr.kz» پورتالىنداعى ورتاق ەلەكتروندى ساۋدا الاڭىندا ۇلتتىق حولدينگتەر مەن كومپانيالار ءوز نىساندارىن ساتۋدى جۇزەگە اسىرادى. ياعني, تەندەر مەن اۋكتسيوندار ەلەكتروندى تۇردە وتكىزىلەدى. بۇل ادام فاكتورىنىڭ بارىنشا ازايتۋ, ءارى جەمقورلىقتان ساقتانۋ ماقساتىندا جاسالعان شارالار. الاڭدا مەملەكەتتىك م ۇلىكتىڭ 2 مىڭنان استام اۋكتسيونى وتكىزىلىپ تە ۇلگەرگەن. مەملەكەتتىك م ۇلىك رەەسترىنىڭ ۆەب-پورتالىنىڭ اتقاراتىن قىزمەتى جەكەشەلەندىرۋ نىساندارىن ساتۋ ەرەجەلەرىنە سايكەس قايتا تۇزەتىلگەن. ەلەكتروندى كونكۋرس پەن تەندەر وتكىزۋ ۇدەرىسى اۆتوماتتاندىرىلىپ, حولدينگتەر جۇمىسىنا لايىقتالعان. ياعني, تەك مەملەكەتتىك م ۇلىكتەر عانا ەمەس, حولدينگتەر بويىنشا دا ساتىلىمدار وسى الاڭدا جۇرگىزىلەتىن بولادى. ۆەب-پورتالدا ينفوگرافيكا مەن م ۇلىكتى قالاي ساتىپ الۋعا بولاتىنى تۋرالى بەينەنۇسقاۋلىق تا ورنالاستىرىلعان. ساتىلاتىن نىساندار تۋرالى بارلىق ءمالىمەتتەردى جيناقتاعان باننەر دە بار.
مۇنداي ساۋدا الاڭى ساتۋدىڭ 3 نەگىزگى قاعيداتىن جۇزەگە اسىرۋعا كومەكتەسەدى. ساتۋدىڭ ەلەكتروندى فورماسى, ساۋدانىڭ ورتاق فورمالارى (ەلەكتروندى اۋكتسيون, ەلەكتروندى تەندەر, ەلەكتروندى كونكۋرس) جيناقتالعان. ەلەكتروندى اۋكتسيون وتكىزۋ ۇدەرىسىنە, ونىڭ ناتيجەسىنە اسەرىن تيگىزبەس ءۇشىن ادامدىق اسەر ەتۋ فاكتورى مۇلدەم جويىلعان كورىنەدى. بولاشاقتا قارجى مينيسترلىگى پورتالدى قولدانۋدى ناسيحاتتاۋ جۇمىستارىن ءجيى وتكىزبەك.
ۆەنەرا تۇگەلباي,
«ەگەمەن قازاقستان».