وسىدان ەكى جارىم عاسىر بۇرىن جاسالعان كونە جادىگەر ناۋىرزىم اۋدانىنداعى مەرەكە اۋىلىندا تۇر. زامانا زاپىرانىن زار عىپ توككەن قارا قوبىزدى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, بۇگىنگە دەيىن جەتكىزگەن وسى اۋىلداعى دولداشەۆتار اۋلەتى.
كارى قوبىزدىڭ ءتۇپ يەسى – كەزىندە ەمشىلىگىنە قوسا, كورىپكەلدىك قاسيەتىمەن كوپكە ءماشھۇر بولعان جەتىباي باقسى. جەتى جاسىندا ايان ءتۇسىپ, ون جاسىندا وسى قوبىزدى ۇستاعان جەتىباي اۋليە – تورعاي, ناۋىرزىم وڭىرىنە ايگىلى تۇركەباي اقان ۇلى مەن وسپان قوجانىڭ زامانداسى. قارا قوبىزىن زارلاتىپ, ءتۇرلى دەرتتىڭ بەتىن قايتارعان شيپاگەر, ارۋاقتى كىسى بولعان ەكەن. جوق ىزدەپ الدىنا كەلگەننىڭ مال-دۇنيەسىنىڭ قايدا, كىمنىڭ قولىندا ەكەنىن تاپ باسىپ بولجاپ بەرەتىن ساۋەگەي ەدى دەسەدى. جەتىباي باقسى شامامەن 1873 جىلدارى دۇنيەدەن وزعان. ودان كەيىن قوبىزدى ەشكىم ۇستاماپتى.
كونەدەن جەتكەن قارا قوبىزدى كوزبەن كورىپ, قولعا ۇستاپ, شاما كەلسە سويلەتىپ, ءۇنىن ەستىپ كورەيىك دەگەن نيەتپەن مەرەكەگە باردىق. قوبىزدىڭ بۇگىنگى يەسى – ورازبەك جانە امىرعالي دولداشەۆ دەگەن اعايىندى جىگىتتەر ەكەن. بىزگە جول باستاپ كەلگەن دانيار قۇرمانتەگى دە بۇل اۋلەتكە بوتەن ەمەس. كونە ساندىقتىڭ تۇبىندە اۋزى ءتۇيۋلى اق دوربانىڭ ىشىندە جاتقان قوبىزدى الىپ شىعىپ, قۇران وقىپ, الدىمىزعا قويدى. قوبىزدى ساحنادان عانا كورىپ ءجۇرمىز, بار سەنگەنىم ساپارلاس-سەرىگىم, قوبىزعا قوسىپ جىرلايتىن وڭىرگە بەلگىلى ءداستۇرلى ءانشى – قىدىربەك قيىسحان.
قوبىزعا شەك تاعىپ, ءۇنىن ەستىپ كورمەك ءۇشىن وزىمىزبەن بىرگە قوستانايدان ايعىردىڭ قۇيرىق قىلى مەن ىسقى جانە سىڭار قۇلاق الا كەلگەن ەدىك. الايدا بۇل نيەتىمىزدى اسپاپ يەسى قۇپ كورمەدى. ورازبەك قوبىزدىڭ ۇنىنەن قورقادى ەكەن. ويتكەنى كيەلى اسپاپ بوزداسا, اۋلەتكە ءبىر جاماندىق كەلەدى دەپ سەنەدى. الىستان ارنايى كەلگەنىمىزدى ايتىپ, بىرنەشە قايتارا وتىنگەن سوڭ ورەكەڭ ءسال ءيىپ, يكەمگە كوندى. الايدا قوبىزعا تاققان قۇلاق, شەكتەرىڭدى شەشىپ, كەيىن وزدەرىڭمەن بىرگە الىپ كەتىڭدەر دەپ تالاپ قويدى. يەسى رۇقسات بەرگەن سوڭ, قىدىربەك پەن فوتوسۋرەتشىمىز بەردىبولات ەكەۋى قوبىزعا قىل تارتىپ, شەك سالدى. سىنعان تيەگىن وڭدادى. قوبىزدى شاماسى كەلگەنشە بۇتىندەپ العان قىدىربەك قىل شەكتى ءبىراز ىسىپ وتىرىپ قوبىزدى ىڭعايىنا كوندىرىپ, تاماعىن ءبىر قىرناپ الدى دا, دوسپامبەتتىڭ «اينالا بۇلاق باسى تەڭىن» تولعاي جونەلدى. وسىلايشا, 200 جىلداي ءۇنسىز جاتقان جەتىباي باقسىنىڭ كيەلى قوبىزى اراعا عاسىرلار سالىپ, مولىقباي باقسىنىڭ ۇرپاعى قىدىربەك جىرشىنىڭ قولىندا زارلادى.
تولعاۋىن اياقتاپ, قارا قوبىزدى اينالدىرا قاراپ, مۇقيات كوز جۇگىرتىپ العان قىدىربەك: «بۇل قوبىز نەگىزىنەن بۇتىندەي شابىلعان ەكەن. سۇيەگى جەمىس اعاشىنان بولۋى مۇمكىن. نەگىزىنەن الما اعاشى دەپ تۇسپالداپ وتىرمىن. كيەلى اسپاپ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن وتە جاقسى ساقتالعان. تەك بەت تەرىسىنىڭ سىرتى عانا پاتشالىق ءداۋىردىڭ شەگەلەرىمەن جيەكتەلىپ قاعىلعان ەكەن. تەرىنىڭ ءوزى ۇزاق ۋاقىت ساقتاۋدا بولعاندىقتان ابدەن قاتىپ, اعاش بولىپ قالعان. ەگەر مۇمكىندىك بولسا, بۇل اسپاپتى قايتادان قالپىنا كەلتىرۋگە بولادى. ونىڭ قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىسى اسا كۇردەلى ەمەس, تەك بەتىن ەشكىنىڭ تەرىسىمەن قاپتاپ, وڭ جاق قۇلاعىن جونىپ سالىپ, شاما كەلسە, تەگىن قوسا جونىپ, ادەمى جىلقىنىڭ قىلىنان تارتۋعا بولادى. جانە جاڭا ىسقى بولسا, بۇل قوبىز كادىمگىدەي سويلەي جونەلەيىن دەپ تۇر. ابزالى, جەتىباي اۋليەنىڭ ۇرپاقتارى بۇل بابادان قالعان مۇرانى ساندىق تۇبىنە ساقتاماي, مۇراجايعا تاپسىرعانى دۇرىس بولار ەدى. سەبەبى وڭىردە مۇنداي كيەلى اسپاپتار نەكەن-ساياق. مۇراجاي قورىنا جاقسى ءبىر جادىگەرمەن تولىعار ەدى. ەگەر قوبىز مۇراجايدا تۇرسا, ونەر تاريحىن زەرتەپ جۇرگەن عالىمداردىڭ دا جەتىباي اۋليەگە ىقىلاسى اۋىپ قالار ما ەدى» دەدى.
بۇدان سوڭ ءۇي يەسى دە شەشىلدى.
– جەتىباي اتام كەزىندە باقسى بولعان وسپان قوجانىڭ باتاسىن العان. جەتىباي اتامنان كەيىن بۇل قوبىزدى ەشكىم ۇستاماعان. كەيدە بۇل قوبىز وزىنەن-ءوزى ءۇن شىعاراتىن بولعان. قوبىز بوزداسا, وسى اۋلەتتەن ادام ولەتىن بولعان. سوندىقتان اقان اجەم بۇل قوبىزدىڭ شەگىن ءۇزىپ, ءتىلىن كەسىپ, استىنا شاپان توسەپ, اق ماتاعا وراپ, ساندىققا سالىپ تاستاعان. نەگىزىندە بۇل قوبىزبەن باقسى اتام ادام ەمدەگەن دەيدى. كەتپەندى قىزدىرىپ, قىپ-قىزىل كەتپەنمەن اياعىنان باسىپ تۇرىپ, قينالىپ جاتقان ايەلدەردى بوساندىرادى ەكەن. نەگىزى بۇل قوبىزدىڭ قانداي قۇدىرەتى بارى بەيمالىم. سوندىقتان كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەشكىم ءداتى بارىپ, ساندىقتى اشىپ, قوبىزدى قولعا ۇستاعان جوق. كيەسى ۇرا ما دەپ قورقامىز. ويتكەنى ارۋاق اشۋلانسا, تاعى بىرەۋ ءولۋى مۇمكىن. نەگىزى ءبىز ءوسىپ-ونبەي قالعان اۋلەتپىز. ول دا وسى قوبىزدىڭ قاسيەتىمەن بايلانىستى. جەتىباي باقسىدان ەسماعامبەت دەگەن جالعىز ۇل قالعان. ونىڭ ۇلى دولداش اتامىز دا جالعىز. دولداشتان مۇقاممەتقالي, بيدانبەرگەن دەگەن ەكى ۇلى تارايدى. 2001 جىلى قوبىزدى ساندىقتىڭ تۇبىنەن شىعارىپ, قابىرعاعا ءىلىپ قويدىم. شىعارعان سەبەبىم, قوبىز قايتا-قايتا كۇڭىرەنە بەردى. سول جىلى اۋلەتىمىز ءۇش بىردەي جاننان ايىرىلىپ قاسىرەت قۇشىپ, قارا جامىلىپ قالدىق. اۋەلى قارىنداسىم, سودان كەيىن شەشەم, ىلە اكەم قايتتى, – دەدى ورازبەك دولداشەۆ.
ورازبەكتىڭ ايتۋىنشا, وسى اۋلەتكە جيەن بولىپ كەلەتىن اقايشا دەگەن كىسى كونە قوبىزدى تارتامىن دەپ الىپ كەتىپ, تارتا الماپتى. تۇنىمەن ارۋاق قىسىپ, اۋىرىپ, ءتۇن ورتاسىندا وگىزگە شانا جەگىپ, جەتىباي باقسىنىڭ باسىنا كەتىپ قالا بەرەدى ەكەن.
– ايتەۋىر ءبىر كۇناسى بولىپ تۇر ما, بىلمەيمىن عوي, ءبىزدىڭ جيەن ءوزى اقجىن بولعان. اتامنىڭ باسىنا سول كىسى عانا باراتىن. سودان قوبىز قيناپ بولماعان سوڭ, مىنا كۇيىكتىڭ ماڭىندا ءبىر ەسكى كوڭنىڭ ىشىنە تاستاپ كەتىپتى. اتالارىم بارسا, قوبىز كوڭدە وزىنەن-ءوزى بوزداپ تۇر ەكەن. قايتىپ ۇيگە الىپ كەلىپتى. ءبىر جاماندىق بولسا, وينايدى بۇل قوبىز. ونداي جاعدايدا دۇعا وقيمىز. بۇرىن قوبىز دىبىس شىعارعان سايىن ساداقا بەرىپ وتىرىپتى. سودان مال قالماعان كەزدەرى, ادام الاتىن بولعان عوي. قوبىز ءۇن شىعارسا, كوپ ۇزاماي ءبىر ادام كەتىپ وتىرعان. بۇل قوبىزدىڭ تاريحىن جاقسى بىلەتىن ەكى ۇلكەن كىسى بار ەدى, ەكەۋى دە توقسان التىنشى جىلدارى قايتىپ كەتتى. اجەم ايتىپ وتىراتىن, ەسكىدە يەسىز كوڭدەر بولدى عوي, الگى ۇجىمشار كەزىندە مىناۋ قاراسۋ دەگەن جەرلەردە. اتالارىم سول ماڭدا قىستاپتى. ەسكى كوڭدە شايتان كوپ بولادى دەيدى. مال ءتولىن كوڭگە كىرگىزىپ قويادى ەكەن. سوندا تۇنىمەن قوزى ماڭىراپ, بۇزاۋلار موڭىرەپ شىعادى ەكەن. شايتاندار قىلعىندىرادى, – دەيدى. جاڭاعى جەرگە ادەيى قوبىزدى ءىلىپ قويسا, قوزى دا باقىرمايدى, بۇزاۋ دا موڭىرەمەيدى ەكەن, – دەيدى قوبىزدىڭ قازىرگى يەسى.
جەتىباي باقسىنىڭ ناقتى قاي كەزەڭدە ءومىر سۇرگەنىن تاپ باسىپ ايتاتىن ادام تاپپادىق. ورازبەك بەسىنشى ۇرپاعىمىن دەيدى. اۋليە اۋىلدىڭ شەتىندەگى قورىمعا جەرلەنگەن دەگەن بولجام بار. بىراق بەرتىنگە دەيىن زيراتتىڭ ناقتى قاي جەرىندە جاتقانى بەلگىسىز بولىپ كەلىپتى.
– وسىدان بەس-التى جىل بۇرىن باسىن تاپتىم با دەپ وتىرمىن. ءبىر ناعاشى اپامىز كەزىندە ءبىر ۇشكىر تاس قويىپ, ايتىپ كەتىپتى. «جەتىباي اتالارىڭ قورىمنىڭ بەستاماققا قاراعان شەتىندە, جولدىڭ ماڭايىندا جاتىر» دەپتى. سول تاستى تاۋىپ الىپ, قۇران باعىشتاپ ءجۇرمىن. شىلدە ايىندا بارام دا, باسىنا مال سويىپ, وسى اۋىلدىڭ ۇلكەندەرىن شاقىرىپ, قۇران وقىتامىن. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن استانادان ءبىر كىسى اۋىرىپ, اياعىن باسىپ جۇرە الماي كەلدى. سودان جەتىباي اتامنىڭ باسىنا بارىپ اۋناپ, قۇلان-تازا ايىعىپ, جۇگىرىپ شاۋىپ كەتتى. جۇيكە اۋرۋىنا شالدىققان كىسىلەر دە, وسى ءبىزدىڭ ۇيدەگى قوبىز ءىلىنىپ تۇرعان بولمەگە قونىپ, باسىلىپ, ءتاۋىر بولىپ شىعىپتى. جەتىباي اتام دۇنيەدەن وتەرىندە: «مىنا قوبىزىما بەسىنشى, نە جەتىنشى ۇرپاعىم يە بولادى» دەپ وسيەت قالدىرعان ەكەن. مەن بەسىنشى ۇرپاعىمىن. مەن ۇستاماسام, جەتىنشى ۇرپاققا دەيىن جەتۋ كەرەك بۇل. مەنىڭ بۇل قوبىزدى ەشكىمگە بەرمەي, ۇستاپ وتىرعانىمنىڭ سەبەبى دە وسى, – دەيدى ورازبەك دولداشەۆ.
جەتىباي باقسىنىڭ قوبىزى تۋرالى ميستيكالىق اڭگىمەلەر, اڭىزدار كوپ. ولاردىڭ مازمۇنى كوبىنە قوبىز تۋرالى بۇرىننان ايتىلىپ كەلە جاتقان اڭىز-اپسانالارمەن سارىنداس بولىپ كەلەدى. ەندى اڭگىمەنى كيەلى قوبىز تۋرالى بىزگە العاش حابارلاعان دانيار قۇرمانوۆ ساباقتادى.
– قىرىق كۇن شىلدەنىڭ شىلىڭگىرىندە ءشوپ سارعايا باستاعاندا, اتام وسى قوبىزدى زارلاتىپ وتىرىپ, زاۋ كوكتە قارايعان ءبىر شوكىم بۇلتتى ءۇيىرىپ اكەلىپ, جاڭبىردى جاۋدىرادى ەكەن. سودان ورىسكە قايتا وت ءبىتىپ, مال توعاياتىن كورىنەدى. تاعى ءبىر اڭگىمەدە اۋليە جولاۋشىلاپ كەلە جاتىپ ءبىر وزەننىڭ جاعاسىنا تۇسەدى. وزەننىڭ ارعى بەتىندە اس بەرىلىپ جاتادى. اس بەرىپ جاتقان كىسىلەر جەتىباي اتايعا: قۇدايى قوناق بولىڭدار. بەرگى جاعاعا وتىڭدەر, – دەيدى. وتكەل بەرمەس اساۋ وزەندى اينالىپ وتەيىن دەسە, اس تارقاپ كەتەدى. سوندا اتامىز: – اناۋ كيىز ءۇيدىڭ ءتورت جاعىن ءتورت قازىقپەن بەكىتىڭدەر. ىشىنە اس قويىپ, دايىن بولعاندا, ايتىڭدار, – دەپتى. الگى اس دايىن بولعان سوڭ, جەتىباي اتا دۇعاسىمەن ءبىر تاباق ەتتى وزەننەن بەرى وتكىزىپ الىپ, جانىنداعى سەرىكتەرىمەن بىرگە تاماقتانىپ, اس بەرىلىپ جاتقان ارۋاققا قۇران وقىپ, ءارى قاراي جول ءجۇرىپ كەتكەن ەكەن. استىڭ وزەننىڭ ارعى بەتىنە قالاي ءوتىپ كەتكەنىن سىرتتاعىلار تۇگىلى, ءۇيدىڭ ىشىندە سول ءدامدى ازىرلەپ جۇرگەن اسپازشىنىڭ ءوزى دە بىلمەي قالىپتى. 2017 جىلى تۇركىستانعا بارىپ, ءتاۋ ەتىپ بارىپ-قايتۋ نيەتىمەن جولاي استاناعا سوقتىم. تەمىرجول ۆوكزالىندا اينۇر ەسىمدى كەلىنشەكپەن كەزدەسىپ, از-كەم تىلدەسىپ قالدىق. ول كىسى بىردەن: ء«سىزدىڭ ۇيدە قوبىز بار عوي» دەگەندە, شالقامنان تۇسە جازدادىم. سويتسەم, بۇل اسپاپ كەزىندە ورتا جۇزگە بەلگىلى بولعان قوبىز ەكەن. مۇحامبەتقالي دولداشەۆ دەگەن اعام بولدى. وسى وزەرنىيعا كوشىپ كەلگەن سوڭ, قايتىس بولدى. سول مارقۇم اعام:
قىپشاقتا بار قويلىباي,
باعانالىدا بار بارلىباي,
قوجادا بار وسپان قوجا,
سۇگىردە بار تۇركەباي,
تاعىشىدا بار جەتىباي –
دەپ ايتىپ وتىرادى ەكەن, – دەيدى جەتىباي باقسىنىڭ ۇرپاعى.
دانيار قۇرمانوۆ ەل ىشىندە نالا زاماننىڭ كۇيىن بوزداتقان نار قوبىزدىڭ تاريحىن بىلەتىن ەسكى كوز قاريالار ءالى دە بار دەپ ەسەپتەيدى. ولار قاسيەتتى اسپاپ جايىندا اۋىز اشۋعا قورقادى. ويتكەنى ميستيكالىق كۇشكە يە قوبىزدىڭ كيەسىنەن قورقاتىن كورىنەدى.
– ەسماعامبەت اتام سوعىسقا كەتىپ بارا جاتقاندا: مىنا قوبىز كۇبىرلەسە, جەتى شەلپەك ءپىسىرىپ, قۇران وقىڭدار, – دەگەن ەكەن. ول كەزدە سوعىس ءجۇرىپ جاتقان, جوقشىلىق ۋاقىت بولسا كەرەك. بىزدەن 12 شاقىرىم جەردە بەستاماق دەگەن اۋىل بار. سول اۋىلدا تۇراتىن ءبىر ايەلدىڭ بالاسى اۋىرىپ, اجەيگە كەلىپ: «قوبىزدى بەرىڭىزشى, بالانى ۇشىقتاپ جىبەرەيىن» دەپ سۇراعان سوڭ, اجەمىز الگى ايەلگە قوبىزدى ۇستاتىپ جىبەرەدى. سودان ءبىر-ەكى كۇن وتپەي, اجەي قورا جاقتان كەلە جاتسا, ەسىكتىڭ الدىندا ءبىر ايەل جاتىر دەيدى. جاقىنداپ بارىپ, الگى قوبىزدى الىپ كەتكەن كەلىنشەكتى تانيدى. كوتەرىپ تۇرعىزايىن دەسە, ايەل ءجۇرىپ كەتكەن ەكەن. اناداي جەردە اعاشتا قوبىز ءىلىنىپ تۇرعانىن كورەدى. ەكى بالاسىن شاقىرىپ, قوبىزدى ءتۇسىرتىپ الىپ, اق ماتاعا وراپ ساندىقتىڭ تۇبىنە تىعىپ تاستايدى. ەسماعامبەت اتامىزدان كەيىن بۇل قوبىزدى سويلەتىپ كورگەن ادام جوق, – دەيدى دانيار قۇرمانوۆ.
عاسىر مەن ءداۋىردىڭ, اڭىز بەن اقيقاتتىڭ, ءدىن مەن ميستيكانىڭ, ءپاني مەن باقيدىڭ, تىلسىم كۇش پەن ونەردىڭ اراسىن جالعاپ جاتقان كيەلى اسپاپ تۋرالى بەلگىلىسى قازىرشە وسى عانا.
قوستاناي وبلىسى