ەكى يىنىنە ەل مۇراسىن قوندىرىپ ەلورداعا ەرتىس-بايان ءوڭىرى كەلدى. استاناداعى قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعىندا بۇقار جىراۋ قالقامان ۇلىنىڭ 355 جىلدىعىنا وراي «الاش اماناتى» اتتى كورمە قويىپ, قارىق قىلىپ جاتىر. جادىگەرلەردى اكەلگەن پاۆلودار وبلىستىق بۇقار جىراۋ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر مۋزەيى.
اشىلۋىنا قاتىسقان ءبىزدىڭ ءوزىمىز ءبىراز قور جيناپ قايتقانداي بولدىق. سوڭعى جىلدارى وبلىس اۋماعىنان الاش ارداقتىلارىنا قاتىستى تىڭ دەرەكتەر, قولجازبالار, كونە كىتاپتار تابىلىپ, قۇندى دەگەندەرىن استاناعا اكەلگەنى يگى قادام دەمەسكە قويمايدى. تۇلعالاردىڭ شىعارماشىلىق ومىرىنەن سىر شەرتەتىن جادىگەرلەر وبلىستىق مۋزەيدە عانا تۇرماۋى ءتيىس قوي. ەلوردا تورىندەگى ءىلىم-بىلىمگە قۇلاعىن تۇرۋشىلەر ارقىلى كوپشىلىككە تارالسا, نۇر ۇستىنە نۇر. ونىڭ ۇستىنە وبلىستىق مۋزەيدەن مۇندا ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ جەكە زاتتارى, اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 1909 جىلى سانك-پەتەربۋرگتە باسىلىپ شىققان تۇڭعىش كىتابى, احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ اراب قارپىمەن جارىق كورگەن «ماسا» جانە «قىرىق مىسال» جيناقتارى, ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ «تەمىرقازىق» (جۋرنالى 1923 جىل, ماسكەۋ قالاسى), «جاس قازاق» (1923 جىل, ورىنبور قالاسى), قوشكە كەمەڭگەر ۇلىنىڭ «قازاق تاريحىنان» (1923 جىل) ەڭبەگى, كۇرەسكەر اقىن, سازگەر ءمادي ءباپي ۇلىنىڭ قۇرانى توپتاستىرىلىپ, كورمەگە تۇڭعىش رەت قويىلدى.
كورمەنىڭ اشىلۋىندا ءسوز سويلەگەن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ارحيۆ ىستەرى جانە قۇجاتتامانى باسقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قۋات بوراش الاش ارىستارى مەن ۇلت قايراتكەرلەرىنىڭ ءىزى قالعان ەرتىس-بايان وڭىرىندە مۇنداي قۇندى جادىگەرلەردىڭ كوپتەپ تابىلۋى زاڭدى ەكەنىن العا تارتتى.
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى التىنبەك نۇح ۇلى ءسوزىن قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار قورىن اشۋدى العاش قولعا العان قانىش ساتباەۆتىڭ ەڭبەگىمەن بايلانىستىردى.
پاۆلودار وبلىستىق مادەنيەت, تىلدەردى دامىتۋ جانە ارحيۆ ءىسى باسقارماسىنىڭ باسشىسى مەدەت تاۋاسقان: «كورمەگە ۇسىنىلعان كونە كىتاپتاردىڭ, ەسكى جادىگەرلەردىڭ بارلىعى دەرلىك جەكە ادامداردىڭ قولىنان تابىلدى. بۇل جەرگىلىكتى حالىقتىڭ مۇراعا ۇقىپتىلىقپەن, ىجداعاتتىلىقپەن قارايتىندىعىنىڭ ايعاعى. ونىڭ ۇستىنە بۇلاردىڭ ءبارى وتە ساپالى ساقتالعان. ماسەلەن, ءبىزدىڭ وڭىردەن تابىلعان ابايدىڭ 1909 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتەن شىققان ەسكى كىتابىن الايىق. مۇنداي كىتاپ قازاقستاندا ساناۋلى عانا. بىزدەگىسى ەلىمىزدەگى ءدال وسى كىتاپتىڭ ەڭ ساپالى ساقتالعان نۇسقاسى بولىپ سانالادى. كىتاپتىڭ يەسى كونە جادىگەردىڭ جەرگىلىكتى بۇقار جىراۋ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر مۋزەيىندە ساقتالعانىن قۇپ كوردى. بۇل – ءبىز ءۇشىن ۇلكەن ولجا. تاعى ءبىر اتاپ وتەرلىگى, بۇلاردىڭ ءبارى پاۆلوداردىڭ شەكارا شەبىندەگى ورىسى كوپ اۋداندارىنان تابىلعان».
پاۆلودار وبلىستىق بۇقار جىراۋ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى ەربول قايىروۆ كورمەدەگى جادىگەرلەرگە ەكسكۋرسيا جاساپ, كەڭىرەك تانىستىردى. ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ 1907 جىلى قازان قالاسىندا قۇسايىنوۆتار باسپاحاناسىنان شىققان «تىرلىكتە كوپ جاساعاندىقتان كورگەن ءبىر تاماشامىز», «سارىارقانىڭ كىمدىكى ەكەندىگى» جانە «حال-احۋال» اتتى كىتاپتارىنىڭ تۇپنۇسقالارى, سونداي-اق, قازاق اۋليە تۇتقان اقىننىڭ بويتۇمارى, باسقا دا مۇرالارى جاقسى ساقتالىپتى.
1939 جىلى مۋزىكا زەرتتەۋشىسى بوريس ەرزاكوۆيچ ەستاي بەركىمباي ۇلىنىڭ اۋزىنان حالىق كومپوزيتورلارى مەن اۆتوردىڭ وزىنىكىن قوسقاندا, 23 ءان جازىپ الىپتى. سول اندەردىڭ نوتاسى قاعازعا ءتۇسىرىلىپتى, ونى دا تاماشالادىق.
كەيىنگى بىرەر جىل كولەمىندە پاۆلودار ايماعىنان تابىلعان بۇل كىتاپتار ەلدىڭ قولىندا قۇران دەپ ساقتالىپ جۇرگەن كورىنەدى. سول «قۇرانعا» بالانعان كىتاپتاردىڭ ءبىرى – 1909 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە شىققان اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ ولەڭ جيناعى. بۇل جونىندە ءاليحان بوكەيحان جازىپ كەتكەن. كاكىتاي مەن تۋراعۇلدىڭ اپارۋىمەن جارىق كورگەن جادىگەر بۇعان دەيىن تابىلعان ابايدىڭ العاشقى كىتاپتارىنا قاراعاندا جاقسىراق ساقتالعانىن ەسكەرگەن ءجون.
سول سياقتى ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ رەداكتورلىعىمەن 1923 جىلى ماسكەۋ قالاسىنداعى ۇلتتار كوميسسارياتى جانىنداعى «كۇنشىعىس» باسپاسىنان شىعىپ تۇرعان «تەمىرقازىق» جۋرنالى دا جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىنىلدى. سوڭعى 2-3 سانى بىرىكتىرىلىپ جاريالانعان جۋرنال پاۆلودار وبلىسىنداعى تەرەڭكول اۋدانىنان تابىلىپتى. بايتۇرسىن ۇلى ءالىپبيىنىڭ وڭدەلگەن نۇسقاسى نەگىزىندە تەرىلگەن. تيتۋل بەتىندە اراب جانە ورىس ارىپتەرىمەن «جەر ءجۇزى, ەڭبەكشىلەرى, بىرىگىڭدەر. تەمىرقازىق. ايىندا ءبىر شىعاتىن ساياسات, شارۋاشىلىق, ءبىلىم, ادەبيەت جۋرنالى. سانى 2-3, مارت-اپرەل, 1923 جىل» دەپ باسپانىڭ مالىمەتى بەرىلىپ, ورتا تۇسىنان «ۇلت ماسەلەلەرى جايىنان» دەگەن تاقىرىپتا ماقالا باستالادى.
احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «ماسا» كىتابىنىڭ ەكەۋى تابىلىپتى. اقىننىڭ بۇل ولەڭدەر جيناعى ءۇش رەت باسىلسا كەرەك. 1911 جىلى ورىنبوردا, ەكىنشى رەت باسىلعانى كۇنى بۇگىنگە تابىلماعان, احمەتتانۋشىلار 1914 جىلى باسىلۋعا ءتيىس دەپ بولجاپتى. كەرەكۋدەن كەلگەنى 1922 جىلعى نۇسقاسى, اققۋلى اۋدانىنان شىعىپتى. مۇقاباسى ساقتالماعان, بارلىعى 94 بەت. بەتتەرى ۇلبىرەپ توزعان, مۇجىلگەن, ۇستاپ وقۋعا جارامسىز. بايتۇرسىن ۇلى جازۋىنىڭ العاشقى نۇسقاسىمەن تەرىلگەن. سونداي-اق «قىرىق مىسالدىڭ» دا ءبىر نۇسقاسى تابىلىپتى. ول زەرتتەلۋ ۇستىندە.
1924 جىلى ماسكەۋدەن شىققان قوشكە كەمەڭگەر ۇلىنىڭ «قازاقتىڭ تاريحىنان» كىتابى دا كورمەگە قويىلدى. ابىلاي حان زامانىنان باستاپ, كەنەسارى-ناۋرىزباي, ءاليحان بوكەيحانعا دەيىنگى قازاق دالاسىنداعى جاعداياتتار قامتىلعان. ءتورت مىڭ دانامەن شىققان كىتاپتىڭ قازىر 4-اق داناسى ساقتاۋلى. ءبىرى – ۇرپاعى قايىربەك كەمەڭگەردە, ماسكەۋدە جانە الماتىدا, ءتورتىنشىسى – پاۆلودارداعى جەلەزين اۋدانىنان تابىلعان وسى نۇسقا.
1926 جىلى قىزىلوردا قالاسىنان شىققان جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ «قارتقوجا» رومانى دا كورمەدەگى قۇندى جادىگەرلەردىڭ ءبىرى. بۇل كىتاپتىڭ ەكى-اق تۇپنۇسقاسى بار, ءبىرى الماتىدا بولسا, ەكىنشىسى وسى مۋزەيدە. بۇل كىسى تەك شىعارماشىلىقپەن عانا اينالىسپاي, قولدان كوپتەگەن دۇنيە جاساۋعا شەبەر بولعان. كيىز ءۇي, دومبىرادان باستاپ ۇساق-تۇيەك بۇيىمدار قاشاعان جانە جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى ءوز قولىمەن توقىعان كىلەم وبلىستىق مۋزەيدە تۇرعانىن مالىمدەدى.
جازۋشىنىڭ ءۇش بالاسىنىڭ سۋرەتى كوزگە وتتاي باسىلدى. بەكتۇر, جاناق, ماعزۋما. اكەلەرى «حالىق جاۋى» بوپ اتىلىپ كەتكەن سوڭ, بەكتۇر – ۆيكتور, جاناق – ەۆگەني, ماعزۋما – مۋزا بوپ وزگەرتىلەدى. كەيىننەن 1994 جىلدارى بەكتۇرلار قازاقستانعا كەلگەندە, بىشكەك قالاسىندا تۇراتىن جاناققا بارادى. جاناققا ء«بىز جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ بالاسىمىز, سەن دە سول كىسىنىڭ بالاسىسىڭ عوي» دەسە, ول «جوق, مەن جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىن تانىمايمىن» دەپتى. ۇيىنە كىرسە, ءبىر بۇرىشتا جازۋشىنىڭ سۋرەتى ءىلۋلى كورىنەدى. «مىنە, سۋرەتىن ءىلىپ قويىپسىڭ عوي» دەسە, «جوق, مەن بۇل كىسىنى كلاسسيك جازۋشى رەتىندە ساقتاپ ءجۇرمىن» دەگەن. بىراق بەكتۇر جازادى: «داربازانىڭ ەسىگىن اشا ساپ سوڭىما قاراسام, جاناق ەڭكىلدەپ جىلاپ تۇر ەكەن», دەپ. الايدا اكەلەرىنىڭ اقتالىپ شىعۋىنا جاناقتىڭ ماسكەۋدە تۇراتىن قىزدارى كومەكتەسكەن دەسەدى.
سۇلتانماحمۇت تورايعىر ۇلىنىڭ 1933 جىلى لاتىن قارپىمەن شىققان شىعارمالارىنىڭ تولىق جيناعى دا كورمەگە قويىلعان. اقىن شىعارمالارىن كوزىنىڭ تىرىسىندە جۇسىپبەك ايماۋىتوۆقا تاپسىرادى. جۇسەكەڭ ۇلگەرىپ باسپاعا تاپسىرادى, ول جونىندە ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنا جولداعان حاتىندا ايتادى. «مەن سۇلتانماحمۇت شىعارمالارىن باسپاعا تاپسىردىم» دەپ. بىراق ءوزى ۇستالىپ, اتىلىپ كەتكەندىكتەن, 1933 جىلى بۇل كىتاپ ءسابيت مۇقانوۆتىڭ العىسوزىمەن جارىق كورەدى.
كۇرەسكەر اقىن ءمادي ءباپي ۇلى ۇستاعان قۇران كىتاپ تا كورمەدە تۇر. ءمادي وپات بولعان سوڭ نۇريلا اتتى اپاسى ماي اۋدانىنداعى تۋعاندارىنا قالدىرعان ەكەن.
يسا بايزاقوۆ تۇتىنعان زاتتار مەن قولجازباسى, جانبيكە شانينانىڭ سوڭعى سۋرەتى, جۇمات ءشانيننىڭ 1928 جىلى جارىق كورگەن «ارقالىق باتىر» كىتابى, الكەي مارعۇلاننىڭ, شاحان ءمۋسيننىڭ قولجازبالارى... كورمەدەگى جادىگەرلەردى وسىلاي جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. قىزىعى, بارىپ تاماشالاعان.