قىز – ەلدىڭ دە, ەردىڭ دە اجارى

مۇحتار اۋەزوۆ 1927 جىلى «قو­عام ماتريارحاتتان ال­شاقتاپ, پات­ريار­حات بيىگىنە كوتە­رىل­گەندە عانا داميدى» دەمەپ پە ەدى؟ ال ايەل­دە­رى­­مىز سەلتەڭبايلىققا سالىن­سا, قو­عام بات­پاققا باتىپ, ولاردان تۋعان بالا اكە­سىنىڭ كىم ەكەنىن بىل­مەي­تىن, حايۋان­دىق دەڭگەيگە تۇسەرى شىندىق

وكىنىشكە قاراي, اجىراسۋ جاس جۇبايلاردىڭ عانا ەمەس, ۇلكەندەردىڭ اراسىندا دا ەتەك الىپ بارادى. تاياۋدا بەس بالاسى بار ءبىر وتباسىنىڭ شاڭىراعى شايقالدى. بۇعان نە سەبەپ بولعان دەيسىز عوي؟ ايەلى ۇل تۋماعان ەكەن. قانداي قاتىگەزدىك! قۇدايىم-اۋ, ايەلدىڭ نە جازىعى بار؟ بار كىنا ءوزىنىڭ, ياعني ەركەكتىڭ ءون بويىندا ەكەنىن عىلىم دامىعان زاماندا بىل­مەگەنى مە؟ شىنىمەن بىلمەگەن شى­عار, بىراق اينالاسىندا وقىعان-توقىعان جاندار ءجۇر عوي. سولاردىڭ جانى اشىپ, ايەلىنىڭ نەلىكتەن قىز تۋا بەرۋىنىڭ سەبەبىن ءتۇسىندىرىپ نەگە ايتپاعان؟ انا دا – جەر-انا سياقتى تىرشىلىكتىڭ كوزى, ءومىرىمىزدىڭ نەگىزى. جەر-اناعا ارپا ەكسەڭ ارپا, تارى ەكسەڭ تارى ءوسىپ-ونەدى.

عىلىمعا جۇگىنسەك, انانىڭ جىنىس بەزىنەن شىعاتىن ۇرىقتىڭ گەنوم حروموسومى «ح»-«ح» تە, ەركەكتىڭ جىنىس بەزىنەن شىعاتىن ۇرىقتىڭ حروموسومى «ح»-«Y». ايەلدىڭ «ح»-«ح» بولىپ كەلەتىن ۇرىعىنا ەركەكتىڭ «ح» ۇرىعى قابىسسا قىز بالا, ال ەركەكتىڭ «Y» حروموسومى ۇرىعى ايەلدىڭ «ح» ۇرىعىمەن ۇيلەسسە ۇل بالا تۋاتىن كورىنەدى. سوندا بەس قىزدىڭ زار يلەپ ءتىرى جەتىم اتانۋىن قالاي تۇسىندىرۋگە بولادى؟ جانىڭ تۇرشىگەدى. قىز, ۇل دەپ ءبولۋدىڭ نە قاجەتى بار؟ ءبارى دە ءوز بەلىنەن وربىگەن ۇرپاق قوي.

بىلە بىلسەك, حالقىمىز قىزدى ەر­تە كەزدەن ەرەكشە قادىر تۇتقان. ويت­­كەنى ول الىستى جاقىن قىلىپ, ەل­دىڭ ۇيىتقىسىنا اينالادى. قانشا­ عاسىر وتسە دە, ءداستۇرىمىزدى, مادە­نيەتىمىزدى بۇگىنگە جەتكىزگەن دە قىزدار ەدى. سوندىقتان ونى ءتاڭىردىڭ تارتۋى دەسەك جاراساتىنداي. قىز – ۇل­تى­مىزدىڭ سانىن عانا ەمەس, بەسىك جىرى­مەن-اق ساپاسىن دا ارتتىراتىن, ۇلتتى سۇيۋگە جەتەلەيتىن عاجايىپ كۇش.

ەۆرەي حالقى ۇلدان گورى قىزعا كوپ ءمان بەرەدى. ولاردىڭ دۇرىس تاربيە الۋىنا كوڭىل بولەدى. جاس كەزىمدە كي­­روۆ اتىنداعى كەڭشاردا (بۇگىنگى كوك­تال) قىزمەت ىستەپ جۇرگەنىمدە نا­گەلبەرگ دەگەن ەۆرەي ازاماتى كەڭ­شار ورتالىعىنا كەلىپ شاشتاراز بولىپ جۇمىسقا تۇردى. سول جەردە قوسىمشا جۇرتتى فوتوعا دا تۇسىرەدى. بارىمىزبەن ەتەنە ارالاسىپ كەتتى. ەۆرەي حالقى ۇيىمشىل عوي. قالادا ون شاقتى عانا ەۆرەي جۇمىس ىستەيتىن. سولاردىڭ كومەگىمەن كوزدى اشىپ-جۇمعانشا تسە­لينوگرادتان ءۇش بولمەلى پاتەر الدى. ءوزى ودەسسادان. ول جاقتا 10 قىزى مەن تسيليا ەسىمدى ايەلى قالىپتى. ءبىزدىڭ ەلگە كەلۋدەگى ماقساتى – ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ قىزدارىنا جو­عارى ءبىلىم الىپ بەرۋ. قىزدار كەزە­گىمەن مەكتەپتى بىتىرىسىمەن, تسەلي­نوگرادتاعى اكەسىنىڭ قولىنا كەلىپ, وزدەرى قالاعان ينستيتۋتقا وقۋعا ءتۇس­تى. شەتىنەن ەكونوميست, مۇعالىم, ين­جەنەر-قۇرىلىسشى دەگەن ماڭىزدى ماماندىقتارعا يە بولىپ, ەلىنە كەرى قايتىپ جاتتى. وسىلايشا, بارىنە جوعارى ءبىلىم اپەرگەن ناگەلبەرگ 1985 جىلى سۇيىكتى ودەسساسىنا قايتا اتتاندى. مىنە, وسىنداي جاعداي ءتالىم بولۋى كەرەك.

قازاقتىڭ «قىز وسسە, ەلدىڭ كوركى», «ەل بولام دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە» (م.اۋە­زوۆ), «قىزعا قىرىق ۇيدەن تىيىم» دەۋى دە تەگىن ەمەس. باعزى با­با­­لار ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعىن ازدىر­ماي, ساقتىق جاساسا كەرەك. ءاۋ باستان وتباسىن قۇرىپ, شاڭىراق كوتەر­گەندە ءتان تازالىعىنا, جان تازا­­لى­عىنا ءمان بەرگەن. ماسەلەن, 2010 جىلى ۇلىبريتانيادا قارا ءنا­سىل­دى ەرلى-زايىپتى ادامداردان كوك كوزدى, سارى بۇيرا شاشتى اق ءناسىل­دى بالا تۋعان. ەرى ايەلىنىڭ وزىنە وپا­سىزدىق جاساماعانىنا ابدەن سەنىمدى. ءسابيدىڭ اتا-اناسىنىڭ تۇقىمىندا اق ءتۇستى ەشكىم بولماعان, ويتكەنى ولار نيگەريادان. وسى ايعاقتارعا سەنسەك, توسىن جايتتى بىلاي تۇسىندىرۋگە بولادى: ايەلدىڭ تۇرمىسقا شىققانعا دەيىنگى كەزدەسكەن جىنىستىق سەرىك­تەسى ونىڭ اعزاسىندا ءوز تاڭباسىن قال­دىرعانعا سايادى. تۇرمىسقا شىعىپ, زاڭدى كۇيەۋىنەن ۇرىقتانسا دا, بالا ءوزىنىڭ بيولوگيالىق اكەسىنىڭ بەلگىلەرىن قابىلداماي, اناسىنىڭ بويىندا قالىپ قويعان بۇرىنعى اق ءناسىلدى ەركەكتىڭ بەلگىلەرىن دارىتقان. دەمەك, قارا ءناسىلدى كۇيەۋىنەن تۋعان بالاسى اكەسىنىڭ دنك-سىن تولىقتاي ساقتاعانىمەن, بالانىڭ رنك-سى اناسىنان بولعاندىقتان, «ماتەريالدىڭ» ءتۇسىن قۇبىلتىپ, اق ناسىلدەندىرىپ جىبەرگەن. بۇل – مەنىڭ پايىمىم. گەنەتيك عالىمدار ءوز ويلارىن ورتاعا سالا جاتار.

حالقىمىز ۇيگە تۇسكەن كەلىننىڭ قىز قالپىندا كەلۋىن تالاپ ەتۋى تەگىن ەمەس. كىناراتى بار قىزدان بيو­مولەكۋلالىق دەڭگەيدە تازا تۇقىم شىقپايتىنىن بىلگەن. مۇنداي قۇبى­لىستى جەتىك زەرتتەگەن سەلەكتسيونەرلەر جانۋارلاردان تازا قاندى تۇقىم الۋ ءۇشىن «ب ۇلىنبەگەن» تۇساق, تانا, تايىنشا, بايتالداردى پايدالانادى. وسىدان بولار, قازاق ء«بىر بيەدەن الا دا تۋادى, قۇلا دا تۋادى» دەيدى.

تاعى ءبىر فاكت. ءتان تازالىعىمەن قو­سىلعان ەرلى-زايىپتىنىڭ 15 جىل وتاس­سا دا, بالالارى بولماپتى. كىنا­رات ەركەك ۇرىعىنىڭ تابيعي اقاۋى­نان ەكەن. «وزگەلەر بىرەۋدىڭ تاستاپ كەتكەن بالاسىن دا اسىرىپ الىپ ءجۇر عوي», دەپ كۇيەۋىمەن اقىلداسا كەلىپ, ايەلى زەرتحاناعا بارىپ, ءوز ۇرىعىن بوتەن ءبىر ەركەكتىڭ ۇرىعىمەن قولدان ۇرىقتاندىرادى. ايى-كۇنى تولىپ, ايەلى ۇل تۋادى. عاجابى سول, الگىندەي امالمەن تۋعان بالانىڭ ءتۇر-تۇرپاتى, ءتىپتى مىنەزىنە دەيىن كۇيەۋىنەن اينىماي قالىپتى. 15 جىل وتاسقان ەرىنىڭ اۋزىنان تۇسكەندەي ەكەن. بۇل دا جوعارىدا ايتقان قارا ءناسىلدى وتباسىنىڭ جاعدايىنا ۇقساس فەنومەن.

«جيىرماعا كەلگەن قىز كارى بولار,

ءوڭى كەتىپ, شىرايى سارى بولار.

ەر ەلۋگە كەلسە دە ايىبى جوق,

ارقاشاندا بىرەۋدىڭ

جارى بولار», 

دەگەن شال اقىن. ول قىز بالانى تۇرمىسقا ەرتە بەرۋ كەرەكتىگىن مەڭ­زەيدى. كىرشىكسىز پاك, تازا, ادال قىزدى ۋاقىتىندا قۇتتى جەرىنە قوندىرسا, ول – وتباسىلىق ۇيلەسىم زاڭدىلىعىنا دانەكەر. وسى اقىن: «جىگىتتەر, قاتىن الما كورگەنسىزدەن» دەۋى دە تەگىن ەمەس.

زامانىندا قازاقتىڭ قايماعى بۇزىل­ماي, كوبەسى سوگىلمەي, سالت-ءداس­تۇرى, مادەنيەتى ساپالى شاقتا كوبىنىڭ قانى ءبىرىنشى توپقا جاتاتىن تەكتى حالىق بولعانداي. سول سە­بەپتى بابالارىمىز كوبىنەسە رۋحاني جاعىنان تەڭدەسى جوق, تۋمىسىنان كوشباسشىلىق قابىلەتكە يە, قاي ىستە بولسىن الدا جۇرۋگە قۇمار, ومىرگە قۇشتارلىقپەن قارايتىن, كوپ نارسەگە مويىمايتىن, اينالىسىمەن تەز ءتىل تابىسىپ كەتەتىن, كونەدەن تەكتى بولىپ, جاراتىلىسىنان سۇرىپتالعانداي. دەگەنمەن عاسىرلار بويى ۇلت ماڭدايىنا سور ۇيىرىلگەن زاۋالدى زامان از بولعان جوق. رەسەيدىڭ تابانىنا جانشىلىپ, ەتنوتسيدكە پارا-پار قورلىق-زومبىلىق كورىپ, باسىمىز سەلدىرەپ, تەكتىلىگىمىزدەن ايى­رىلىپ, مىڭ جارىمعا جۋىق ءتۇرى بار ۇلتتىق گاسترونوميامىزدىڭ بەرەكەسى كەتىپ, قانىمىز ءبىرىنشى توپتان, ءتۇرلى توپتارعا ىدىراپ كەتكەندەي. توبىرعا اينالىپ بارا جاتقاندىعىمىزدىڭ ايعاعى, بۇل كۇندە پ ۇلىنا ادال ازىق-ت ۇلىك ساتىپ الا المايتىن حالگە جەت­تىك. بۇرىنعى قالىپتان تىم وزگەرىپ كەتكەندىگىمىز سول, ۇلكەندەردىڭ ەرتەدە «پالەنشەنىڭ قانى بۇزىلعان» دەپ ايتىپ وتىراتىنىن ەستۋشى ەدىك. قازىر قانداي توپتاعى قانداردىڭ سايكەس كەلەتىنىن, نە كەلمەيتىنىن بىلمەيمىز. بىزدىڭشە, جاستاردىڭ جەدەل جۇپ قۇراپ, ارتىنشا اجىراسىپ كەتۋىنىڭ ءبىر ۇشى وسى قان سايكەستىگىندە, نە سايكەس ەمەستىگىندە جاتسا كەرەك. ءبىر توسەكتە جاتسا دا, قاندارىنىڭ سايكەس كەلمەۋىنەن, ايەل كەرەكتى جىنىستىق ءلاززات الا الماۋى دا مۇمكىن. تەك بالا تۋىپ, كەۋدەسىن سابيىنە ۇسىن­عاندا عانا وسى ءبىر ولقىلىقتىڭ ورنى ەسە­لەپ تولاتىنداي. قىزىعى سول, ەر­لى-زايىپتىلاردىڭ قانى سايكەس كەل­گەندە, ايەل بالا تۋعان سايىن قۇل­پى­رىپ, جاسارا بەرەدى. ءوندىرىس دەگەن دوسىمنىڭ ايەلى ءجاميلا – 14 بالا­نىڭ اناسى. ءبىر قىزىعى ول بالانى ءۇستى-ۇستىنە دۇنيەگە اكەلگەن سايىن قۇلپىرىپ, جاسارا تۇسەدى. قازىردىڭ وزىندە 80-نەن اسسا دا, ءالى جاس كورىنەدى.

جۇبايلاردىڭ قان سايكەستىگىنىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى 50 جىلداي بۇرىن كانادا وقىمىستىسى ۋوركەردىڭ ەڭبەگىنەن وقىعانىم دا بار. ونىڭ ايتۋىنشا, ءتىپتى جۇبايلاردىڭ قان سايكەستىگى جاراسىمدى كەلگەننىڭ وزىندە, ەرىنىڭ قانى ءبىرىنشى توپتان, ال ايەلىنىڭ قانى ءۇشىنشى توپتان بولسا, ولاردان شالا اقىلدى بالا تۋاتىن كورىنەدى. وسىندايدا قازاقتىڭ: «جاقسىدان جامان تۋادى, ءبىر اياق اسقا العىسىز, جاماننان جاقسى تۋادى, ادام ايتسا نانعىسىز», «قوي باعا المايتىن جاماننان دا قولاقپانداي ۇل تۋادى» دەۋى وقىمىستى ۋوركەردىڭ ويىن ءدوپ باسقانداي. ايەل زاتىنىڭ كۇيەۋىنىڭ كوزىنە ءشوپ سالۋى, جوعارىدا ايتقانداي قان سايكەسسىزدىگىندەگى ەرىنىڭ 2-3 تامشى ۇرىعىندا جاتسا كەرەك. قانسىراعان ادامعا كەز كەلگەن قاندى قۇيا سالمايدى عوي. اتاقتى راسۋل عامزاتوۆتىڭ «ايەلدەردىڭ قى­لى­عىن ەشقاشان كىنالاۋعا بولمايدى» دەۋىندە شىندىق جاتقان سياقتى.

وكىنىشكە قاراي, ايەلدەر نارىقتىق ەكونوميكانى جەلەۋ ەتىپ, كوپبالالى بولۋعا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى شىعىپ, ۇلى قاسيەتتەرىنە شەك قويىپ, بال­داۋرەن باقىتتى تارك ەتىپ ءجۇر. ەلگە جاۋاپتى ازاماتتار باسۋ ايتىپ, كۇر­دەلەنىپ بارا جاتقان ماسەلەگە مەم­لەكەتتىك دارەجەدە كوزقاراسىن ءبىلدىرۋى كەرەك. جايباراقاتتىق تانىتۋعا بولمايدى. قوعامىمىز وركەنيەتكە اياق باسقانىمەن, حالقىمىزعا ءتان قاسيەتتەر اياقاستى قالىپ, «توبىرلىق مادەنيەت» العا شىقتى. مۇسىلماندىق قۇندىلىقتار دا جايىنا قالدى.

قازىر ەلىمىزدە ەر ازاماتتاردىڭ سانى ازايىپ, جالعىزباستى ايەلدەردىڭ ۇلەسى كوبەيىپ كەلەدى. بيولوگيالىق تۇرعىدان ەركەك تابيعاتىنان ءالجۋاز كەلەدى. ءتۇرلى اۋرۋدان قيسايىپ, ءارى بۇگىنگى كەلەڭسىز ەكولوگيالىق, توتەن­شە اپاتتارعا توتەپ بەرە المايدى. ونىڭ ۇستىنە اراق پەن تەمەكى دە ەر ازاماتتاردىڭ ءومىرىن قىسقارتىپ جاتىر. دەمەك, ەلىمىزدە ايەلدەردىڭ كوبەيۋى – زاڭدىلىق.

مۇحتار اۋەزوۆ 1927 جىلى «قو­عام ماتريارحاتتان ال­شاقتاپ, پات­ريار­حات بيىگىنە كوتە­رىل­گەندە عانا داميدى» دەمەپ پە ەدى؟ ال ايەل­دە­رى­­مىز سەلتەڭبايلىققا سالىن­سا, قو­عام بات­پاققا باتىپ, ولاردان تۋعان بالا اكە­سىنىڭ كىم ەكەنىن بىل­مەي­تىن, حايۋان­دىق دەڭگەيگە تۇسەرى شىندىق.

ايگىلى شاھ جاحان سۇيىكتى ءتورتىنشى ايەلى مۇمتاز بالادان قايتقاندا, ونىڭ باسىنا بۇگىندە الەمدىك ساۋلەت ونەرىنىڭ تاڭعاجايىپ ەسكەرتكىشى سانالاتىن ءتاج-ماحالدى سالعان. ەۋروپا وركەنيەتى XVIII عاسىردىڭ سوڭىنا دەيىن ايەلدەردى ادام قاتارىنا قوسپا­عانىن قازىر كوپشىلىك بىلە مە ەكەن؟ XIX عاسىردىڭ اياق كەزىندە رەسەيدە دە, باتىس ەۋروپادا دا ايەل ساۋداسى قىزىپ تۇردى. ايەلدەردى ساتىپ الىپ, جەزوكشەلىككە پايدالاناتىن, ويناس ۇيلەرىنە تاپسىراتىن (بروكگاۋز ي ەفرون, XXXIIIا توم, سپب, 1901). ءبىر قىزىعى, سول كەزدە دە گازەتتەردە قازىرگىدەي «ادال, اقىسى جاقسى جۇمىسقا قىز ىزدەيتىنى» تۋرالى حابارلاندىرۋلار جاريالانىپ تۇرىپتى. قازىرگى كەزدە دە ەۋروپا جەزوكشەلەر ءۇيى مەن كوشە سالداقىلارىنا جول بەرىپ وتىر. سونىڭ كەسىرىنەن جۇقپالى جىنىستىق اۋرۋ, ونىمەن قوسا ەسىرتكى قۇمارلىق دەندەپ, ايەلدەر بالا تابۋ دەگەندى ۇمىتىپ بارادى. حالقىنىڭ سانى كەمىپ كەلەدى. بۇل جەردە حريس­تيان ءدىنىنىڭ دە سالدارى بار. ءحى عاسىر­دىڭ ەكىنشى جارتىسىنان كاتوليك ءدىن­دارلارىنا نەكەسىز بولۋ مىندەتتى تە­لىن­دى دە, ەسەسىنە اشىنا تابۋعا تىيىم سالىنعان جوق.

مىنە, وسىنداي جاماندىق, قاسىرەت حالقىمىزعا جولاماسىن دەسەك, ەرگە دە, قىز-كەلىنشەككە دە زور جاۋاپكەرشىلىك قاجەت. ونى ەلدىك جۇمىس دەيدى.

قاسىم تاۋكەنوۆ,

مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى