ترانسماي نەسىمەن قاۋىپتى؟

– يۋري الەكساندروۆيچ, قازىر ەلىمىزدە قولدانىستاعى «ماي ونىم­دەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگى تۋرالى» ستان­دارتتى جەڭىلدەتۋ جانە ماي ونىم­دەرىندە ونەركاسىپتىك, گيدرو­گەنەز­­دەلگەن مايلاردى كوبەي­تۋگە رۇقسات بەرۋ جونىندەگى ۇسى­نىسقا قالاي قا­راي­سىز؟

– بۇل ۇسىنىستى جامان دەپ قانا ەمەس, انتيمەملەكەتتىك دەپ ايتار ەدىم. مۇنداي قادام قازاقستاندا جۇرەك-قان تامىرلارى مەن ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى, قانت ديابەتى, سەمىزدىك سياقتى كەسەلدەردىڭ وسۋىنە الىپ كەلەدى. گيد­رو­گەنەزدەلگەن مايلار دەگەنىمىز – ترانسيزومەرلەر نەمەسە دەنساۋلىققا اسا قاۋىپتى ونەركاسىپتىك ترانسماي­لار ەكەنى الەمدىك مەديتسينادا باياعى­دا دالەلدەنگەن. ەلىمىزدە جۇرەك كەسەل­دەرى جونىنەن كورسەتكىشتەرىمىز ونسىز دا ناشار. جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىنان بولاتىن ءولىم-ءجىتىم دە جوعارى. قانت ديابەتى دە كوبەيىپ, «جاسارىپ» بارادى, ارتىق دە­نە سالماعىمەن بايلانىستى كەسەلدەر كوبەيىپ جاتىر. مۇنىڭ بارلىعى دا ترانسمايلارى بار تاعامدارمەن تىكەلەي بايلانىس­تى. مەملەكەت ەڭ الدىمەن ۇلتتىڭ دەنساۋلىعىنا قام­قورلىق جاساپ, ادامداردى زيان­دى تاعامداردان قورعاۋى كەرەك. وز­گەلەردىڭ ونەركاسىپتىك نەمەسە ساۋ­دا­داعى مۇددەسىنە ەرۋگە بولمايدى. ترانسمايلار – كوممەرتسيالىق تۇرعى­دان كەلگەندە ماي ونىمدەرىنىڭ وزىندىك قۇنىن بىرنەشە ەسە تومەن­دەتۋگە مۇم­كىندىك بەرەتىن ءتيىمدى كونديتەرلىك قوس­پا ەكەنى داۋسىز.

– ترانسمايدىڭ قاۋپىن, قانداي ونىمدەردە بولاتىنىن, نە­لىكتەن ولاردى تۇتىنۋدى قىسقارتۋ كەرەك ەكەنىن تارقاتىپ ايتىپ بەرسەڭىز؟

– ترانسمايلار نەمەسە كەيدە قاراپايىم تۇردە گيدروگەنەزدەلگەن مايلار دەپ اتالاتىن ماي قىشقىل­دارىنىڭ ترانسيزومەرلەرى – سۇيىق وسىمدىك مايىن قاتتى مايعا اينالدىرۋ ارقىلى ونەركاسىپتىك تاسىلمەن الىناتىن قانىقپاعان ماي قىشقىلدارى. بۇل ۇدەرىس گيدروگەنيزدەۋ دەپ اتالا­دى. تەحنولوگيا مايدى بارىنشا تۇراق­تاندىرىپ, توتىعىپ, اشىپ كەتۋگە بەيىمدىلىگىن تومەندەتەدى. وسى تەح­نو­لوگيا ارقىلى, ءتىپتى, ىستىق كۇن­دەردە دە قاتتى بولىپ قالا بەرەتىن جا­نە ۇزاق ۋاقىت بويى ساقتالاتىن تانى­مال كونديتەرلىك مايلاردى وندى­رۋگە بولادى. بۇل ازىق-ت ۇلىك تاۋار­لارىنىڭ لوگيستيكاسى مەن اسپا­دىق يندۋسترياعا ارنالعان ءارتۇر­لى كوم­پونەنتتىڭ جاھاندانۋى تۇرعىسى­نان العاندا وزدەرىنە پايدالى, مۇنداي مايلار ايلار بويى كونتەينەرلەردە, قويمالار مەن دۇكەن سورەلەرىندە بۇزىل­ماي تۇرا بەرەدى. ءارى باعاسى دا وتە ارزان بولعاندىقتان, ودان جا­سال­عان ونىمدەردىڭ دە باعاسىن تومەن­دەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

سينتەتيكالىق, ونەركاسىپتىك وندى­رىلگەن ترانسمايلاردان باسقا, تابيعي ترانسمايلار دا بار, بۇلار كوبىنەسە جانۋارلاردان الىنادى. مىسالى, 80% مايدان تۇراتىن سارىمايدىڭ قۇرامىندا ترانسمايلاردىڭ ءبىرى – ترانس-ۆاكتسەنا قىشقىلىنىڭ شامامەن 4%-ى بار. ءسۇت ونىمدەرىندە ازداعان ترانسماي – كونيۋگاتسيالانعان لينول قىشقىلى بار. ايتا كەتۋ كەرەك, تازا, تابيعي ترانسمايلار سينتەتيكالىق ماي­لاردان قۇرىلىمى بويىنشا ەرەك­شە­لەنەدى, سوندىقتان ولار اعزادا بەل­سەن­دى جانە زياندى ەمەس. ولاردىڭ سول ءسۇت نەمەسە سارىمايدا بولۋى ەش­قان­داي قاۋىپ توندىرمەيدى. ال گيدرو­گە­نيزاتسيانىڭ كومەگىمەن الىناتىن ترانسمايلار اعزاداعى الماسۋ ۇدەرىستەرىنە, جۇرەك-قان تامىرلارى جۇيەسىنىڭ, بۇيرەك پەن ءزار شىعارۋ جولدارىنىڭ جۇمىسىنا, قالقانشا بەزىنىڭ جۇمىسىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى. ونەركاسىپتىك جوعارى راتسيوندى ترانسمايلار جۇرەك اۋرۋىنىڭ قاۋپىن 21%-عا, ال ءولىم-ءجىتىمدى 28%-عا ارتتىراتىنى دالەلدەنگەن. ترانسمايلاردى تۇتىنعان كەزدە قانداعى «جامان» حولەستەرين, ياعني تومەن تىعىزدىقتاعى ليپوپروتەيدتەر كوبەيىپ, كەرىسىنشە جوعارى تىعىزدىقتاعى ليپوپروتەيدتەر («جاقسى», پايدالى حولەستەرين) ازايادى. ترانسمايلار ەكىنشى ءتيپتى ديابەتكە دۋشار بولۋ ىقتيمالدىعىن 40%-عا ارتتىراتىنى تۋرالى دەرەكتەر بار. ترانسمايلاردىڭ بالالارعا دا زيانى وراسان, ويتكەنى ولارمەن قانىققان جۇيكە جاسۋشالارى, جىنىس بەزدەرى, تامىرلار بالا اعزاسىنىڭ قالىپتى دامۋىنا كەسىرىن تيگىزەدى.

سوندىقتان الەمدىك مەديتسينالىق قاۋىمداستىق قازىردىڭ وزىندە بالا­لار­ تاماعىنداعى ترانسمايلاردى كۇرت ازايتۋ, مەكتەپ, بالاباقشا مازىر­لەرىندە, سونداي-اق مەكتەپ بۋفەت­تەرى مەن ونىڭ ماڭايىنداعى دۇكەن­دەردە ترانسيزومەرلەرى بار بار­لىق ونىمگە تولىق تىيىم سالۋ ماسەلە­سىن كوتەرىپ وتىر. سونداي-اق بالالار تاعامىنا رۇقسات ەتىلمەگەن كوندي­تەرلىك ونىمدەرگە دە تىيىم سالۋ كەرەك, ويتكەنى زەرتتەۋلەر ولار­­دىڭ بارلى­عىندا دەرلىك ترانس­ماي­لاردىڭ مولشەرى جوعارى ەكەنىن انىقتاعان.

– باسقا مەملەكەتتەر ماي ونىم­دە­رىندەگى ترانسيزومەرلەر قۇرامىن قالاي رەتتەپ وتىر؟ حالىقارالىق عالىمدار مەن ماماندار بۇل جايلى نە دەيدى؟

– دەنى ساۋ ۇرپاق ءوسىرۋدى قالايتىن, دامۋ جولىنا تۇسكەن مەملەكەتتەردىڭ ءبارى دە ترانسيزومەرلەرى بار ونىم­دەردى تۇتىنۋدى ازايتۋ ءۇشىن ناقتى قادامدارعا بارىپ جاتىر. ماسەلەن, نورۆەگيادا قۇرامىندا قانىققان, ترانسمايلارى, بوس قانتتارى مەن تۇزدارى كوپ زياندى تاماق ونىمدەرىنىڭ جارناماسىنىڭ بالالارعا اسەرىن ازايتۋ جونىندەگى جاڭارتىلعان مەم­لەكەتتىك ستراتەگيا ازىرلەپ, تالقىلاۋعا شىعارىلدى. 2010 جىلدىڭ مامىر ايىندا ددۇ بالالار اۋديتورياسىنا قانت پەن ترانسيزومەرلەرى از تاعامداردى جارنامالاۋ بويىنشا ۇسى­نىستار جيناعىن ماقۇلدادى. بۇل ۇسىنىستار بالالارعا زياندى ونىم­دەردىڭ اسەرىن ازايتۋ ءۇشىن ۇلتتىق جانە حالىقارالىق تۇرعىدا بىرلەسكەن ارەكەتتەردى تالاپ ەتەدى.

ددۇ باعالاۋى بويىنشا جىلىنا كەمىندە 500 مىڭداي مەزگىلسىز اجال قۇش­تىراتىن جۇرەكتىڭ يشەميالىق اۋرۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى – ترانس­مايلاردى تۇتىنۋ. ددۇ 2023 جىلى ترانسمايلاردى جاپپاي تۇتى­نۋدان باس تارتىپ, ال 2025 جىلعا قاراي ازىق-ت ۇلىكتەگى ترانسمايلار­دى مەيلىنشە ازايتۋدى ماقسات ەتىپ قويعان. الايدا بۇل تاپسىر­مانىڭ قان­شا­لىق­تى ورىندالاتىنى كۇمان تۋدىرا­دى. بۇل ەلدەر­دىڭ ۇلتتىق ۇستا­نىمدارىنا, رەگلامەنت­تەرىنە بايلانىستى.

مەنىڭ بىلۋىمشە, ەاەو تەحرەگلا­مەنتتەرىندە 2024 جىلعا دەيىن ونىم­دەردەگى ترانسمايلاردىڭ 2%-دىق شەگى قابىلداندى. ال كوپ مەملەكەتتە ولارعا بۇرىننان بەرى تولىق تى­يىم سالىنعان. مىسالى, اقش-تىڭ نيۋ-يورك شتاتىندا 2007 جىلدان بەرى ترانسمايلاردى تۇتىنبايدى. «Cardiology» جۋرنالى جازىپ وتىر­عانداي, شەكتەۋلەر ەنگىزىلمەگەن باسقا شتاتتارمەن سالىستىرعاندا وسى شتاتتاعى جۇرەك اۋرۋىنىڭ ستاتيستيكاسى, قانىققان ماي قىشقىلدارى بار تاعامداردى راتسيوننان تولىعىمەن الىپ تاستاۋدىڭ ناتيجەسىندە 20%-دان دا كوپ تومەندەگەنىن كورسەتكەن. وسى ستاتيستيكاعا سۇيەنە وتىرىپ, FDA (ازىق-ت ۇلىك پەن ءدارى-دارمەك ساپاسىن باقىلاۋ جونىندەگى باسقارما) اقش-تا ترانسمايلاردى ساتۋدى ودان ءارى شەكتەدى.

كەيىنىرەك اقش-تىڭ ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىندە ترانسيزومەرلەردى كۇرت ازايتۋ ستراتەگيالارى دانيا, اۋس­تريا, ۆەنگريا, يسلانديا, كانادا, نورۆەگيا, شۆەيتساريا مەنتايلاندتا جۇرگىزىلدى. 2021 جىلى ولارعا سينگاپۋر قوسىلدى. سول جىلى ەۋرو­كو­ميس­سيا ەو ەلدەرىندە ولاردىڭ سانىن 2%-عا دەيىن (100 گ مايعا 2 گ) شەك­تەي وتىرىپ, ترانسيزومەرلەردىڭ ونەركاسىپتىك ءوندىرىسى مەن تاماق ونىم­دەرىندە پايدالانۋدى ازايتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى.

جوعارىدا ايتقانىمداي, قازاق­ستان­دا جۇرەك-قان تامىرلارى ءولىمى باسقا اۋرۋلارمەن سالىستىرعاندا كوش باستاپ تۇر. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىنى, جاس, ەڭبەككە قابىلەتتى جاستاعى ادام­داردىڭ دەنساۋلىعىنا قاۋىپ ءتونىپ تۇر. ددۇ تالداۋى ەۋروپا ەلدەرىندە جۇرەك اۋرۋى­نان بولاتىن ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشى ەكى ەسە تومەن ەكەنىن كورسەتتى.

– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا ەلىمىز ماي ونىمدەرىندەگى ترانسيزومەرلەرگە قاتىستى قالاي ارەكەت ەتۋى كەرەك – جەكەلەگەن كومپانيالار ۇسىن­عانداي رۇقسات بەرۋ كەرەك پە, الدە مۇلدەم تىيىم سالۋ كەرەك پە؟

– دارىگەرلەردىڭ بۇعان قاتىستى ويلارى ەكىۇداي ەمەس. ترانسمايلاردى تۇتىنۋدى بارىنشا ازايتۋ قاجەت. قازاقستان جانە ەاەو نورماتيۆتىك زاڭناماسىن قاتاڭ باسشىلىققا الۋ قاجەت. سون­داي-اق وسى نورماتيۆتەردى تاماق ونىمدەرىندەگى ترانسيزومەرلەر مەن ماي قىشقىلدارىنىڭ قۇرامى بويىنشا ەۋروپالىق وداقتىڭ تالاپتارى مەن ستاندارتتارىمەن ۇيلەستىرۋ قاجەت. وعان قوسا بۇل نورماتيۆتەردى ترانسمايلارىنىڭ رۇقسات ەتىلگەن نورمالارىن جوعارىلاتۋ, ارتتىرۋ باعىتىندا وزگەرتۋگە جول بەرىلمەيدى. كەرىسىنشە بارلىق ەل ونى بارىنشا ازايتۋعا نەمەسە تولىعىمەن الىپ تاس­تاۋعا ۇمتىلىپ جاتىر. ايتىپ وتىرعانىمداي, كوپتەگەن دا­مى­عان ەلدە ترانسمايلارعا تولىق تىيىم سالىنعان, بۇل تاۋارلاردىڭ زات­تاڭباسىندا كورسەتىلگەن. الەم بىرتە-بىرتە كوممەرتسيالىق تۇرعىدان ءتيىمدى بولعانىمەن, دەنساۋلىققا قاۋىپتى ونىمنەن تولىقتاي باس تارتۋعا بەت بۇرىپ جاتىر. ءبىز دە قازاق­ستاندىق­تاردىڭ دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرۋگە جول بەرمەۋىمىز كەرەك.

– وتاندىق نارىقتا ەلىمىزدە قولدانىستاعى ەاەو ستاندارتى مەن تەحرەگلامەنتىن ورىندايتىن جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەر بار ما؟

– قازاق تاماقتانۋ اكادەمياسى تاماق ونىمدەرىندەگى ترانسمايلاردىڭ دەڭگەيىن ۇنەمى قاداعالاپ وتىرادى. بىرقاتار جەتەكشى وتاندىق وندى­رۋشىلەردىڭ ماي ونىمدەرىندە ترانسي­زومەرلەردىڭ دەڭگەيى 2%-دان اسپايتىنىن اتاپ وتەمىز. جەرگىلىكتى جانە شەتەلدىك وندى­رۋشىلەردىڭ ونىم­دە­رىنىڭ تەحرەگلامەنتكە سايكەس كەلۋىن باقىلاۋ – جەر­گىلىكتى سەس ورگان­دارىنىڭ مىندەتى. وسى ارادا ءبىزدىڭ باعالاۋىمىز بويىنشا وتان­دىق ونىمدەردە بۇل تالاپتار يمپورت­تال­عانعا قاراعاندا قاتاڭىراق ساقتا­لا­تىنىن ايتا كەتۋ كەرەك.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن

ايناش ەسالي,

«Egemen Qazaqstan»

الماتى