ەگىن ەگىپ, مال وسىرەمىن دەگەن شارۋالار مەملەكەتتەن بەرىلەتىن تەگىن جەردى الا الماي ءجۇر. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, قازاقستاندا 272,5 ملن گا جەردىڭ 214 ميلليونى – اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى القاپتار. جايىلىمدىق ماقساتتا – 184 ملن گا, ال اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى اينالىمدا 113 ملن گا جەر بار. شامامەن 70 ملن گا رەزەرۆتە دەلىنەدى. كوبىنە جايىلىم جەر يگەرىلمەي جاتىر.
قازاقستاندا اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋ (ەگىستىك, مال ءوسىرۋ ت.ب.) ءۇشىن جەر ۋچاسكەلەرى تەك جالعا بەرىلەدى. ونى مەملەكەتتەن كونكۋرس ارقىلى الۋعا بولادى. ال كونكۋرسقا ءۇش ادام قاتىسىپ, ولاردىڭ ۇپايى بىردەي بولسا, جەر كوميسسياسىنىڭ مۇشەلەرى جەردى كىمگە بەرەتىنىن وزدەرى شەشەدى. باسقاشا ايتقاندا, كىم كوميسسيانىڭ «كوڭىلىنەن شىقسا», جەر سوعان تيەسىلى.
«اتامەكەن» ۇكپ قۇرىلىس جانە جەر قاتىناستارى دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ەرنۇر ءابجاننىڭ ايتۋىنشا, بۇل جاعداي جەمقورلىققا اكەپ سوقتىرىپ جاتىر.
«مۇنداي جاعدايلار كوپ. ماسەلەن, اۋىل اكىمى, «مەن مىنا كاسىپكەردى تانيمىن, بەلسەندى, جەردى سوعان بەرەيىك» دەسە, جەر سول ادامعا بەرىلەدى. بۇدان بولەك شارۋالار «تانىس نە جەكجاتسىز جەر الا المايمىز» دەپ شاعىمدانادى. ءدال قازىر 3-4 كاسىپكەردىڭ جەر الۋ كونكۋرسىنا قۇجاتىن رەتتەۋمەن اينالىسىپ جاتىرمىز. ولارعا اكىمدىكتەگىلەر تىكەلەي ايتادى, «جەردىڭ يەسى بار, بوسقا كەلىپ ءجۇرسىڭ» دەپ. كونكۋرس بولماي جاتىپ, يەسى دايىن تۇرادى. سەبەبى كاسىپكەرلەر بيزنەس-جوسپاردا كىم كوپ اقشا كورسەتسە, جەر سوعان بەرىلەتىنىن بىلەدى. تالاپ سونداي. ولار سولاي بارىنشا جوعارى سوما كورسەتەدى. جوعارى ۇپايدى الادى. بىراق سوڭىنا كەلگەندە جەردى كوميسسيا مۇشەلەرى بەرەدى. جەر ۋچاسكەلەرى وسى كونكۋرس – اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ «قيسىق قاعيدالارى» ارقىلى جىل سايىن شامامەن 3-5 ملن گا جەر شارۋالارعا بەرىلەدى», دەپ اتاپ ءوتتى مامان.
مۇنداي جەمقورلىقتى جويىپ, كونكۋرستىڭ تالابىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن ۇلتتىق پالاتا ساراپشىلارى سالالىق مەملەكەتتىك ورگانعا – اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە بىرقاتار ۇسىنىس جاساعان.
«جەردى الۋ ءۇشىن كونكۋرسقا قاتىسقاندا ءبىر كريتەري بولاتىن جانە وعان ۇپاي قويىلاتىن. كاسىپكەر بولاشاقتا سول جەرگە قانشا اقشا سالامىن دەپ ۋادە بەرسە, ۇپايى دا سونشا جوعارى بولاتىن. 1-20 ۇپاي ارالىعىندا ەسەپتەلەتىن. مىسالى, جايىلىمنىڭ 1 گەكتارى ءۇشىن 31 مىڭ تەڭگە سالامىن دەپ كورسەتسە, وندا ول كىسىگە 20 بالل قوياتىن. بىراق ونى راستايتىن قۇجات تالاپ ەتىلمەيتىن. تەك بيزنەس جوسپاردا كورسەتەدى. ال كىم قارجىنى كوبىرەك كورسەتسە, جەردى سول الادى. كەيىن ول كورسەتىلگەن قارجى جەرگە جۇمسالدى ما – ونى ەشكىم قاداعالامايدى. ءتىپتى كونكۋرستىڭ تالابىندا قارجىنى سالۋ مەرزىمى دە جوق. ءبىز بەلگىلى ءبىر مەرزىمدە ۋادە بەرگەن قارجىسىن – ينۆەستيتسياسىن جەرگە سالسىن دەگەن تالاپ قويۋدى ۇسىندىق. ياعني كورىپ تۇرعانىمىزداي, كونكۋرستىڭ وتكىزىلۋى «شيكى» بولاتىن», دەپ تۇسىندىرەدى «اتامەكەن» ۇك وكىلى.
ۇلتتىق پالاتا ساراپشىلارى سالالىق مەملەكەتتىك ورگانعا «شارۋالاردان وسىنداي شاعىمدار كەلىپ جاتىر, قاعيداڭىز دۇرىس ەمەس» دەپ ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت, ءۇش جىل بۇرىن حابارلاعان. زاڭناماداعى ولقىلىقتاردى ويىپ تۇرىپ, ناقتى ۇسىنىستارىن جەتكىزگەن. بۇدان بولەك كاسىپكەرلىك قىزمەتتى رەتتەۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيانىڭ قاراۋىنا جانە پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن قۇرىلعان جۇمىس توبىنا دا شىعارعان. ۇلتتىق پالاتا ساراپشىلارى كونكۋرس قاعيداسىنا جەر كودەكسىندەگى تالاپتاردى ەنگىزۋدى ۇسىنعان.
«جەر كودەكسىنىڭ 43-1-بابىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەردى بەرۋدىڭ شارتتارى جازىلعان. جەر بەرۋ كەزىندەگى ينۆەستيتسيادان (قۇياتىن قارجىسىنان) بولەك, قانداي اگروتەحنولوگيا قولدانىلادى, تەحنيكاسى, ماماندارى بار ما, مالى بار ما – وسى سياقتى كوپتەگەن كريتەري كورسەتىلگەن. ال اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى بۇلاردىڭ ءبارىن كونكۋرستىڭ قاعيداسىنا ەنگىزگەن, بىراق وعان ۇپاي بەرمەيدى. تەك ينۆەستيتسياسىنا ۇپاي قويىلادى. سوندا قالعان تالاپتاردىڭ ءمانى جويىلادى. بۇلاردىڭ ءبارىن ايتتىق. كونكۋرستىڭ قاعيداسىنا قانداي وزگەرىس كەرەگىن جەتكىزدىك», دەدى ەرنۇر ءابجان.
بۇعان دەيىن مەملەكەتتىك ورگان «ەلەمەگەن» ماسەلەلەر ەندى قوزعالىپ جاتىر. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى كونكۋرستىڭ قاعيدالارىن وزگەرتۋگە كىرىستى.
«وتكەن اپتادا مينيسترلىكتەگىلەر «اتامەكەنگە» كونكۋرس قاعيداسىنىڭ وزگەرىستەرىن كەلىسۋگە جىبەردى. بۇرىنعى ينۆەستيتسياعا قويىلاتىن ۇپاي تومەندەتىلگەن – 5 ۇپاي. كونكۋرستاعى ءبىر ءوتىنىم بويىنشا 29 ۇپاي جيناۋعا بولادى. ءبىز ۇسىنعان قوسىمشا تالاپتار ەنگىزىلگەن, بىراق ءبارى ەمەس. سوندىقتان ءالى دە ولقىلىقتار بار. مىسالى, ءبىز ينۆەستيتسيا قۇيۋدىڭ مەرزىمىن – قارجىسىن قانشا جىلدا يگەرەتىنىن كورسەتۋى كەرەك دەگەن تالاپتى ۇسىندىق. وسى جانە باسقا دا تالاپتار قاعيداعا ەنبەي تۇر», دەيدى مامان.