وتاننىڭ شەتى وسى جەر...

قالعىمايتىن «قايراق»

شەكارا كۇزەتىندە تۇرعان وتان ساقشىلارى ەكى ەلى اراسىنداعى كوشى-قون ءتارتىبىنىڭ ساقتالۋىن قادا­عالايدى. جىل ون ەكى اي ءبىر تولاستامايتىن كولىك قۇرالدارىن تەكسەرىپ, جۇگىن سۇزگىدەن وتكىزەدى. سونداي-اق مەملەكەتتىك شەكارادان الىپ وتۋگە تىيىم سالىنعان جانە بەيبىت جۇرتقا زيانى وراسان نەشەتۇرلى قاۋىپتى كونتراباندالىق زاتتاردىڭ جاسىرىن جولدارمەن ەل اۋماعىنا كىرىپ كەتپەۋىن قاتاڭ باقىلايدى. ماسەلەن, بەكەت باسىندا تۇرعان ساربازدار بىلتىر شەكارا ارقىلى ەسىرتكى الىپ وتپەك بولعان 57 ادامدى, زاڭسىز قارۋ-جاراق, وق-ءدارى الىپ وتپەك بولعان 20 شاقتى جولاۋشىنى ۇستاعان. مۇنىڭ سىرتىندا, شەكارادان باسقا ادام­نىڭ قۇجاتىمەن وتكىسى كەلگەن ءۇش شەتەل ازاماتى, جالعان تەحنيكالىق قۇجاتپەن اۆتوكولىك الىپ وتپەك بولعان 20-دان استام شەكارا بۇزۋشى قولعا ءتۇستى. شەكاراشىلار ولاردى كولىگىمەن قوسا قارابالىق اۋداندىق پوليتسيا بولىمىنە تاپسىرعان.

«قايراق» ساربازدارى, سونىمەن قاتار شەكارا تۇبىنە كەلگەن شەتەل ازاماتتارىنىڭ كوشى-قون زاڭىنا قايشى ارەكەتتەرىنە توسقاۋىل قويادى. زاڭدى بۇزعاندار كوبىنە ەلدەن سىرتقا شىعار كەزدە ۇستالادى.

– ءبىز ولاردى توقتاتىپ, ۇستاپ, نەلىكتەن كوشى-قون مەكە­مەسىنە بارىپ تىركەلمەگەنىن انىق­تاپ, تۇسىنىكتەمە الامىز, سۇزگى­دەن وتكىزەمىز. كەشىككەن كۇنىن ساناپ, انىقتايمىز. ماسەلەن, 20 كۇن كەشىك­كەن زاڭ بۇزۋشى سوت شەشىمىمەن ايىپ­پۇل جازاسىنا كەسىلەدى نەمەسە 5 جىلعا دەپورتاتسيالانادى. ەگەر مەرزىمى 5 كۇننەن اسپاسا نەمەسە 10 كۇنگە دەيىن بولسا, ءبىز مۇنداي ازاماتتارعا ءوزىمىز اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكس بويىنشا 10 اەك-كە دەيىن ايىپپۇل سالا الامىز. ءۇش كۇن كەشىككەن ادامدارعا قاتىستى حاتتاما تولتىرىپ, ەسكەرتۋ بەرەمىز. بىلتىر كوشى-قون ءتارتىبىن بۇزعان 200-دەن اسا شەتەل ازاماتىنا ايىپپۇل سالدىق. شەتەلدىك ازاماتتاردى مەملەكەتتىك شەكارا ارقىلى وتكىزۋ پۋنكتىندەگى رەجىمدى بۇزعانى ءۇشىن دە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتامىز. وتكىزۋ بەكەتىنىڭ اۋماعىندا مارشرۋت ءتار­تىبى بۇزىلسا, قۇجاتسىز كەلسە نەمەسە كولىكتەگى جۇك قۇجاتتا دۇرىس كورسەتىلمەسە, ءبىز اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 513-بابى بويىنشا 5 ايلىق ەسەپتىك كور­سەتكىشكە دەيىن ايىپپۇل سالا­مىز. قۇجاتسىز كەلگەندەر مەن قۇجا­تى­نىڭ مەرزىمى وتكەندەر دە اكىم­شى­لىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. كەيبىرەۋلەر بىلمەي قالدىم, ەندى بىرەۋلەر ۇمىتىپ كەتتىم دەيدى. ۇيىنەن قۇجاتسىز شىعىپ كەتىپ, شە­كاراعا كەلگەن سوڭ ەسىنە تۇسەدى. ءبىز ولار­دى جاي جىبەرە سالمايمىز, مۇن­­داي ادامداردىڭ ارەكەتىن مەم­لە­كەتتىك شەكارادان قۇجاتسىز وتپەك بول­دى دەپ تۇسىنەمىز. سوندىقتان ازامات مەملەكەتتىك شەكارانىڭ وتكىزۋ پۋنكتىنە قۇجاتسىز كىرگەننەن كەيىن رەجىمدى بۇزعان بولىپ ەسەپتەلەدى, – دەيدى «قايراق» اۆتوموبيلدىك شە­كارا باقىلاۋ ءبولىمىنىڭ بولىمشە باس­تىعى كاپيتان عالىمجان داۋلەت.

وتكىزۋ پۋنكتىنىڭ اينالاسىندا وتىزدان استام بەينەكامەرا جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇل قىراعى قۇرىلعىلار شەكارا تۇبىنە جاقىن كەلگەن ادام تۇگىلى, سول ماڭايدا قىبىرلاپ بارا جاتقان قۇمىرسقانى دا ءار باسقان ادىمىنا دەيىن قالت جىبەرمەي باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرادى.

ءيىسشىل ءيتتىڭ كومەگى زور

«قايراقتاعى» شەكارا كۇزەتىندە 13 ارنايى يت قىزمەت ەتەدى. ونىڭ 11-ءى ەسىرتكى زاتتارىن تابۋعا بەيىمدەلگەن. ال نايزا اتتى شەكاراشى يت وق-ءدارى, قارۋ-جاراق تابۋعا ۇيرەتىلگەن. رينگو دالا تاسباقاسى, سۇڭقار, ايۋدىڭ ءوتى مەن تابانى, كيىك ءمۇيىزى سياقتى حالىقارالىق ساۋدادا ءباسى جوعارى اسا قىمبات دەريۆات تۇرلەرىن قينالماي تابادى. 2021 جىلى رينگو شەكارا تۇبىنە كەلىپ توقتاعان اۆتوكولىكتەردىڭ بىرىنەن «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن 2 دالا تاسباقاسىن تاۋىپ العان. بالقاشتىڭ سولتۇستىك-شىعىسىنداعى قۇمداۋىتتا تىرشىلىك ەتەتىن دالا تاسباقالارىنىڭ سورى – تاس ساۋىتىنىڭ استىنداعى ءوت سياقتى اششى سۇيىقتىق. ودان اسا قىمبات ءدارى جاسالادى. سوندىقتان جىل ساناپ سيرەپ بارا جاتقان جا­زىقسىز جانۋار سۇق كوز, سۋىق قولدان قور­عاۋدى قاجەت ەتەدى.

شەكارادان وتكىزۋ پۋنكتىندە, اسى­رەسە, ارعى-بەرگى بەتكە زاڭسىز ەسىرتكى الىپ وتپەك بولعاندار ءجيى ۇستالىپ جاتادى. 2022 جىلدىڭ ەڭ ۇزدىك شەكاراشى-كينولوگى اتانعان قىزمەتتىك يتتەردىڭ اعا نۇسقاۋشىسى قايرات ۆاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, «قايراقتاعى» ارنايى يتتەر ەسىرتكى تابۋعا ماشىق­تانعان ءيىسشىل يتتەر اراسىندا وتەتىن رەسپۋبليكالىق جارىستاردىڭ بارىندە جەڭىس تۇعىرىنان كورىنىپ كەلەدى.

– كۇشىك كەزىنەن ءوزىم ۇيرەت­كەن زيتا دەيتىن نەمىس وۆچاركاسى بار ەدى. قازىر ول يت زەينەتتە. ەكەۋ­مىز تالاي ەسىرتكى تاسىمالداۋشىنى اشكەرەلەدىك. دەگەنمەن جانىما ەڭ جاقىنى – بەلگيالىق وۆچاركا مالينۋا تۇقىمداس مايا اتتى يت. نەمىس وۆچاركالارى باياۋ قيمىلدايدى. بەل­گيالىق يت جىلدام ءارى جۇمىستا شارشامايدى, كۇنىنە جۇزدەگەن اۆتو­كولىكتى تەكسەرىپ شىعادى, – دەيدى اعا نۇسقاۋشى.

شەكاراشى اپەلسين سياقتى جۇم­ساق ويىنشىقتى قولىنان تاستامايدى ەكەن. مايانىڭ كوزى سوندا. ونىڭ سىرىن سۇراپ كورىپ ەدىك, ارنايى يت وسى ويىنشىقتى الۋ ءۇشىن كەز كەلگەن بۇيرىقتى ورىندايدى ەكەن. ەسىرتكى تاپسا, اقىسىنا ويىنشىق الادى. يت ويىنشىقسىز تۇرا المايتىنداي ەتىپ ۇيرەتىلگەن. ەسىرتكى تاپسا, ويىنشىق الاتىنىن بىلەدى. جالپى, ارنايى يتتەر ويىنعا نەمەسە تاماققا قۇشتار بولىپ بولىنەدى ەكەن. مىسالى, جالقاۋلاۋ كەلەتىن نەمىس توبەتتەرى مەن لابرادورلار ۇنەمى تاماق تىلەپ تۇرادى. ءبىر ءتۇيىر تاعام ءۇشىن ءبارىن ىستەۋگە بار. مۇنداي يتتەرمەن جۇمىس ىستەۋ قولايسىز. قالتاڭدا ۇنەمى شۇجىق نەمەسە سىر ءجۇرۋ كەرەك. ال مايا سياقتى يتتەر ويىنشىق ىزدەيدى.

– مايانىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى وتە تا­باندى يت. قىزمەت بارىسىندا ءارتۇر­لى جولاۋشىلار كەزدەسەدى. قويىن-قونىشىن يىسكەلەپ, تىمىسكىلەنگەن ءيتتى كەيدە تەۋىپ جىبەرەتىندەر دە بار. مايا وندايدى ەلەمەيدى. ەگەر ءبىر نار­سەنى سەزسە, مەن كەلگەنشە سول ادام­نىڭ قاسىنان شىقپاي تۇرىپ الادى. مەن كەلىپ شەكارادان الىپ وتۋ­گە تىيىم سالىنعان زات تاپسام عانا يتكە ويىنشىعىن بەرەم, تابا ال­ماسام ويىنشىقتى بەرۋگە بولمايدى. ويتكەنى يت جامان ۇيرەنەدى, وتىرىك ەسىرتكى تاپتىم دەپ الداۋعا كوشەدى. مايا 2016 جىلى تۋعان. 2019 جىلدان بەرى بىرگەمىز. بىلتىر وسى ءيتتىڭ كومەگىمەن 30 شاقتى ەسىرتكى قۇرالىن تاپتىق. كولىك كابيناسىنىڭ قۋىس-قۋىسىنا, زاتتاردىڭ اراسىنا, ش ۇلىققا تىعىپ وتپەك بولعانداردى ۇستادىق. بىردە رەسەيدەن كىرىپ كەلە جاتقان قىرعىزستان ازاماتى قوقىس سالاتىن ىدىستىڭ ىشىندە ىشىلگەن يوگۋرت قۇتىسىنىڭ ىشىنە ەسىرتكى تىعىپ قويعان جەرىنەن ۇستالدى. تەكسەرۋ بارىسىندا بۇكىل زاتتارىن, اياق كيىمىنە دەيىن قالدىرماي قاراپ شىقتىم. ەشتەڭە تاپپادىم. ال مايا پاكەتكە ءبىر, ماعان ءبىر قارايدى. پاكەتتى الا بەرىپ ەم, ازامات ىشىندە قوقىستان باسقا ەشتەڭە جوق دەپ ۇستاتقىسى كەلمەدى. تۇبىندە يوگۋرت قۇتىسى جاتىر ەكەن, ونىڭ ىشىندەگى ەسىرتكىنى پينتسەتپەن الىپ شىقتىق. بىلتىر رەسەي ازاماتى ءمىنىپ كەلە جاتقان «اۋدي» اۆتوكولىگىن تەكسەردىك. مايا پەشتىڭ ماڭايىندا ەسىرتكى بار دەگەندەي يشارا ەتتى. بۇكىل پانەلدى اشىپ قارادىق, ەشتەڭە تابا المادىق. سىرتقا شىعىپ, كولىك يەسىنە كاپوتتى اشىڭىز دەدىم. كاپوت اشىلا سالىسىمەن, مايا سەكىرىپ ءمىنىپ, پەشكە بارىپ جالعاناتىن تۇتىكتى كورسەتتى. بەكىتكىشىن بۇراپ بوساتىپ الىپ قاراساق, تۇتىكتىڭ ىشىنە 10 گرامداي ەسىرتكى تىعىپتى. كەيدە باسقا ءبىر كولىكتى تەكسەرىپ جاتسام, مايا مەنى ەسىرتكى جاسىرىنعان اۆتوكولىككە قاراي تارتقىلاپ, ءوزى ەرتىپ اپارادى. تاعى بىردە مايا قازاقستان ازاماتى مىنگەن اۆتوكولىككە ەرتىپ باردى. جىلدامدىق اۋىستىرعىش تەتىكتىڭ رەزەڭكە قاپتاماسىنىڭ ىشىنەن كوكنار شىقتى. كولىك يەسى ەسىرتكىنى جالما-جان جۇتىپ قويماق بولىپ اۋزىنا اپارا بەرگەندە, قولىنان شاپ بەرىپ ۇستاپ الدىم. جۇتىپ قويسا, ەشتەڭە دالەلدەي الماي قالامىز. ەڭگەزەردەي, قارۋلى جىگىت. ەسىرتكىنى جىبەرمەستەن, قولىن قالتاسىنا سالىپ الدى. سول ساتتە وزگە تەكسەرۋشىلەر دە جۇگىرىپ كەلدى. مەن تەزىرەك سكوتچ اكەلىڭدەر دەدىم. وسىلايشا, قولىن سكوتچپەن دەنەسىنە تاڭىپ تاستادىق. ەگەر ول ەسىرتكىنى جەرگە لاقتىرىپ جىبەرگەندە, ونى الىپ, كولىككە قايتا سالسام, قاساقانا قالتاما سالىپ جىبەردى دەپ ماعان جالا جاباتىن ەدى, – دەيدى قايرات ۆاليەۆ.

شەكاراشىلار بىلتىر ءدال وسى مايانىڭ كومەگىمەن كولىك ورىن­دى­عى­نىڭ استىنا تىعىپ قويعان سوم­كە­دەن 72 وق تاۋىپ العان. كاپيتان عالىم­جان داۋلەتتىڭ ايتۋىنشا, ارى-بەرى اعىلىپ ءوتىپ جاتاتىن جولاۋشىلار اۆتوبۋستارىنىڭ ىشىنە دە ەسىرتكى تىعىپ قوياتىندار بولادى.

– ولار وڭاي ۇستالادى. ەكى ورىن­دىقتىڭ ارالىعىنا, استىنا, پەردە­نىڭ قۋىسىنا تىعادى, قول جۇگىن قوياتىن سورەنىڭ ءبىر بۇرىشىنا قويا سالۋى مۇمكىن. مۇنداي ادامدار ەسىرتكى تابىلا قالعان جاعدايدا ونىڭ مەنىكى ەكەنىن ەشكىم دالەلدەي المايدى دەپ ويلايدى. مۇنداي كەزدەردە ءبىز جۇرگىزۋشىدەن جاۋاپ الىپ, بۇل ورىندا كىم وتىرعانىن انىقتايمىز. ونىڭ اينالاسىندا وتىرعان 4-5 كىسىنى يتپەن تەكسەرەمىز. 5 ادام بولسا, بەسەۋىن دە يىسكەپ شىققان يت ەسىرتكى الىپ بارا جاتقان ادامدى اينا قاتەسىز تاۋىپ بەرەدى. كەيدە ءۇرىپ, كەيدە كيى­مىنەن تارتقىلاپ بەلگى بەرسە, كەي­دە كۇدىكتىنىڭ جانىنا وتىرىپ الادى. ونىڭ ءبارى بەينەتاسپاعا جازىلادى. جالپى, شەكارادان وتكىزۋگە تى­يىم سالىنعان زاتتاردى انىقتاۋ جۇ­مىستارىنىڭ جارتىسىن وسى ارنايى يتتەر جاسايدى, – دەيدى بولىمشە باستىعى.

شەكارا كۇزەتىندە – جەرگىلىكتى تۇرعىندار

«الماتى – ەكاتەرينبۋرگ» حالىق­ارالىق اۆتوماگيسترالىندا تۇرعان كولىك وتكىزۋ بەكەتىنىڭ ەكى جاعىنا قاراي تارتىلعان مەملەكەتتىك شەكارا سىزىعىن اعا لەيتەنانت ەركەبۇ­لان شىمىر باستاعان ساربازدار كۇزەتە­دى. قوستاناي وبلىسىنداعى شە­كارا بولىمشەلەرىنىڭ ىشىندەگى ەڭ ۇزدىگى – وسى بولىمشە. تىكەن سىمنان تارتىلعان شەكارا قورشاۋى قازاق تاريحىندا ورنى ەرەكشە ترويتسكى قالاسىنا ءتيىپ تۇر, اراسى جەتى-اق شاقىرىم. بۇل جەر ەڭ قاۋىپتى شەكارالىق اۋماق سانالادى. ويتكەنى قۇجاتى جوق شەتەلدىكتەر مەن باسقا دا تەرىس پيعىلدى ادامدار اۆتوكولىك وتكىزۋ بەكەتىنە جەتپەي ءتۇسىپ قالىپ نەمەسە الدىمەن ترويتسكىگە توقتاپ, شەكارانىڭ بەرگى بەتىنە سۋ ارقىلى ءوتىپ كەتۋگە تىرىسادى. بولىمشە باس­تىعىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ەركە­بۇلان شىمىردىڭ ءوزى باستاپ ارنايى جاساقپەن بىرگە شەكارا بويىن ءبىر ءسۇزىپ شىقتىق.

– اقيىق اقىن مۇقاعاليدىڭ

«مەن, مىنە,

وتانىمنىڭ شەتىندەمىن.

 ماعان جەر جوق,

 وتان جوق ءارى قاراي,

ء ارى قاراي مەكەن جوق

جانىما جاي»

دەپ كەلەتىن ولەڭىن بىلەسىز بە؟ ءسىز بۇگىن وتان شەتىندەسىز! – دەپ سۇراۋلى جۇزبەن ك ۇلىمسىرەي ءتىل قاتتى جايدارى مىنەزدى اعا لەيتەنانت.

مەن دە توسىلىپ قالماي:

«وسى جەردەن وتانىم

باستالادى,

باقىتىمنىڭ وسىندا

تاس قامالى.

ءارى قاراي باسقا ءومىر,

باسقا تىرلىك,

ءارى قاراي مەن ءۇشىن

تاس قاراڭعى», –

دەپ جالعاي جونەلدىم.

– بارەكەلدى, اعاي, مەملەكەت شەكاراسىن كۇزەتۋ اركىمگە بۇيىرا بەر­مەيتىن باقىت قوي. اناۋ جەردە ءۇي وزەنى قاتىپ جاتىر. شەكارا بۇزۋ­شىلار قىستا مۇزدىڭ ۇستىمەن جاياۋ ءوتىپ كەتۋى مۇمكىن. بىلتىر مەملە­كەتتىك شەكارانى بۇزىپ وتپەك بول­عان 41 ادامنىڭ جولىن كەستىك. شەكا­رانىڭ ارعى بەتىنەن ءوتىپ كەتكەن 3 قىلمىسكەردى ۇستادىق. ءبىز جاقتان كوبىنە وزبەكستان مەن تاجىكستاننىڭ ازاماتتارى شەكارانى جاياۋ كەسىپ وتپەك بولادى. رەسەي جاعىنان كەلەتىن شەكارا بۇزۋشىلار دا كوپ. وتكەن جىلى جەكە ءوزىم باستاپ شىققان جاساق شەكارا بويىنا ورناتىلعان دابىل بەلگىسى ارقىلى قاۋىپتى قىلمىسكەردى ۇستاپ الدىق, – دەيدى ەركەبۇلان.

بۇل بولىمشەدەگى جاۋىنگەرلەردىڭ دەنى – جەرگىلىكتى قارابالىق اۋدانىنان ىرىكتەلىپ الىنعان كىلەڭ سايدىڭ تاسىنداي مىقتى جىگىتتەر. ءبارى وتان الدىنداعى بورىشىن كەلىسىمشارت بويىنشا اتقارىپ ءجۇر. ايلىقتارى جوعارى, الەۋمەتتىك جاعدايلارىن مەملەكەت جاساپ بەرىپ جاتىر.

شەكارا بۇزۋشى بۇگىن جاۋىن-شاشىن نەمەسە اق تۇتەك قارلى بوران سوعىپ تۇر ەكەن دەپ كۇن رايىنىڭ اشىلعانىن كۇتىپ جاتپايدى. مەم­لەكەتتىك شەكاراعا كەز كەلگەن ساتتە قاۋىپ ءتونۋى مۇمكىن. سوندىقتان ء«بىر ءسات قالعۋعا قۇقىمىز جوق» دەيدى قى­راعى ساقشىلار.

قوستاناي وبلىسى