كوڭىلگە قاياۋ تۇسىرەتىن كورسەتكىش

تانىمال كاليفورنيالىق الەۋمەت­تانۋشى جانە وتباسىلىق پسيحياتر كون­ستانتسيا ارونس الەمدە ءاربىر 13 سەكۋند سا­يىن ءبىر وتباسى اجىراساتىنىن ەسەپتەپ, دالەلدەگەن. اقش-تىڭ ءبىر وزىندە جىل سايىن 1 ميلليون وتباسى اجىراسادى. ال قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى سا­راپشىلارىنىڭ زەرتتەۋىنشە, ەلىمىزدە جىلىنا ورتا ەسەپپەن 140 مىڭ وتباسى شاڭىراق كوتەرسە, ونىڭ 50 مىڭى اجىراسىپ كەتەدى ەكەن. ياعني اجىراسۋ ۇلەسى جالپى تىركەلگەن نەكە سانىنىڭ 34,4%-ىن قۇرايدى. دەرەك­كە سۇيەنسەك, اۋىل حالقىمەن سالىس­تىر­عاندا قالا تۇر­عىندارىنىڭ اراسىندا اجىراسۋ وقي­عالارى ءجيى كەزدەسەدى. ماسەلەن, 2021 جىل­عى كورسەتكىش بويىنشا قالادا – 34 825, ەلدى مەكەندەردە 13 414 اجىراسۋ تىركەلگەن. سول جىلى اجىراسۋدىڭ ەڭ كوپ دەرەگى استانا قالاسىندا, پاۆلودار, قاراعاندى جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا تىركەلدى.

تاۋەلسىز ساراپشىلار دا ەلىمىزدە ءاربىر ءتورتىنشى وتباسىنىڭ اجىراساتىنىن ايتادى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى­نىڭ دەرەگىنە كوز جۇگىرتسەك, بىلتىردىڭ وزىندە 17,7 مىڭ وتباسىنىڭ شاڭىراعى شايقالىپ, نەكەسى بۇزىلعان. كوبىنە ورتاق بالاسى جوق ەرلى-زايىپتىلار مەن ەرتە جاستا شاڭىراق كوتەرگەن وتباسىلاردىڭ اجىراسۋ ۇلەسى جوعارى كورىنەدى.

ققدي جۇرگىزگەن “اجىراسۋ جانە ونىڭ سالدارى” تالدامالى ەسەبىندەگى مالىمەتتەردەن بايقاساق, وتباسى بۇزىلۋىنىڭ باس­تى سەبەپ­تەرى – ەرلى-زايىپتىلاردىڭ وپا­سىز­دىق جا­ساۋى نەمەسە تۋىستارىنىڭ وتبا­سى­لىق ومىرگە ارالاسۋى. بۇعان قوسا تۇر­مىس­تىق زورلىق-زومبىلىق, ماس­كۇنەمدىك, قىز­عا­نىش, جۇمىسسىزدىق, قارا­جاتتىڭ جەتىس­پەۋشىلىگى جانە تۇرعىن ءۇي ماسەلەلەرى سياق­تى ماتەريالدىق ماسە­لەلەر دە ءوز اسە­رىن تيگىزەدى ەكەن.

پسيحولوگ شولپان ءابىلوۆانىڭ ايتۋىن­­­شا, جاستاردىڭ اجىراسۋىنا ءدال وسى كاپيتاليزم زامانىندا الەۋمەتتىك پروبلەمالار كوپ ىقپال ەتەدى. «ويتكەنى وتباسى قۇندىلىعى قازىر سەزىم مەن سەرتكە ەمەس, كوپ جاعدايدا مۇمكىندىك پەن ەسەپكە قۇرىلعان», دەيدى مامان.

– جاستار وتباسىلىق ومىرگە جەڭىل قارايدى. وتباسىن قۇرىپ, ءسابيلى بول­عاننان كەيىن باسىنا تۇسكەن تۇرمىس­تاعى اۋىرتپالىقتاردى كوتەرە الماي, ۇرىس-كەرىستى ۇدەتىپ, ءۇيدىڭ بەرەكەسىن الادى. سالدارىنان «بۇگىندە جاستار نە ءۇشىن ۇيلەنەدى؟» دەگەن سۇراق تۋىندايدى. وسى رەتتە ويعا بىردەن «باقىتتى بولۋ ءۇشىن» دەگەن جاۋاپ كەلەدى. الايدا ءوزى ءوز بولىپ ءومىر سۇرمەگەن, ىشكى جان دۇنيەسى باقىتتى ەمەس ادام وزگەنىڭ ومىرىندە باقىتتى بولا الا ما؟ بۇل, ارينە, پارادوكس. ساۋالعا كەز كەلگەن ادام ءارتۇرلى جاۋاپ قاتادى. ويتكەنى سانا پسيحولوگياسى تۇتىنۋشى سەكىلدى. وزىنە نە كەرەك, سوعان بايلانىستى اياسىن كەڭەيتەدى. ياعني بىرەۋگە تىرەك كەرەك, بىرەۋگە جۇرەك كەرەك. وسى سحەمامەن وزىنە سايكەس كەلەتىن وبەكتى ىزدەيدى. ۇيلەنىپ, ءۇيلى بولادى. كەيىن جىلدار وتە كەلە «مىنەزىمىز كەلىسپەدى» دەگەن سىلتاۋمەن اجىراسىپ جاتادى. سەبەبى ادامنىڭ قالاۋى قاناعاتتانسا, قىزىعۋشىلىعى باسەڭدەي تۇسەدى. بۇعان قوسا وتباسىنىڭ بۇزىلۋىنىڭ شەكتەن تىس كوبەيۋىنە ادامداردىڭ ومىرلىك سەرىك تاڭداعاندا ونىڭ جان دۇنيەسىنە ۇڭىلمەي, سىرتقى فاكتورلارعا قاراپ قانا باعالاپ تاڭداۋىنان بولادى, – دەيدى ش.ءابىلوۆا.

«دەمەك جاس وتباسىنىڭ ويراندالۋى­نا قارجىلىق, ماتەريالدىق پروبلەمادان ­باستاپ, مورالدىق جەكە ماسەلەلەر­گە دەيىن تۇرتكى بولادى. سوندىقتان ونىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ءار جاس قارىم-قاتىناس­تى دۇرىس قۇرۋدان باستاۋ كەرەك. ياعني «ۇيلەنۋ وڭاي, ءۇي بولۋ قيىن» دەگەن اتالى ءسوزدى ەسكەرسەك, شەشىم قابىلداماس بۇرىن قىز بەن جىگىت تاراپىنان رۋحاني دايىندىق پەن جاۋاپكەرشىلىك قاجەت», دەيدى مامان.

جاھاننىڭ ستاتيستيكالىق دەرەگىنە ۇڭىلسەك, ءۇندىستاندا اجىراسۋ الدەقايدا از ەكەنىن كورۋگە بولادى. مۇندا جىلىنا شاڭىراق كوتەرگەن مىڭ وت­باسى­نىڭ 13-ءىنىڭ عانا نەكەسى بۇزى­لادى. بۇعان داستۇرگە بەرىك ۇندىلەردىڭ وتباسى­لىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋى سەپ. بىز­دە دە وتباسى ينستيتۋتىنا نەگىزدەل­گەن ءداستۇر, جورالعىلار بار. بىراق قازىر ولار­دى قولدانۋ اياسى تارىلدى. ماسە­لەن, حالقىمىزدىڭ تۇرمىستىق داع­دى­سىنا و باستان سىڭگەن «بەسىك قۇدا». «بەسىك قۇدا» بولۋ كوڭىلى وتە جاقىن, دوس ادامعا ۇسىنىلاتىن بولعان. بۇل – ۇلكەن سىي­لاستىقتىڭ ناتيجەسى. ويتكەنى مۇنداي ۋاع­دالاستىق ادەتتە ەكىجاقتى بۇرىنعىدان جاقىنداتا تۇسكەن. ءوزارا سىيلاستىقتى كورىپ وسكەن ۇل-قىز دا جامان بولماسى حاق. وسىلايشا, بۇل جو­رالعى اجىراسۋدى مەيلىنشە ازايتاتىن. سەبەبى وتباسىن بۇزۋ ءداستۇرلى قازاق جۇرتىندا كۇنا سانال­عان. سول سەبەپتى اتا-بابالارىمىز بە­سىكتەن بەلى شىقپاعان بالانىڭ تاعدى­رىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن ويلاپ, ەرتە قامدانعان. ءتىپتى «ايەل ەردەن كەتسە دە, ەلدەن كەتپەيدى» دەگەندى بەرىك ۇس­تانىپ, امەڭگەرلىك ينستيتۋتى ارقىلى جە­تىم-جەسىرلەردىڭ كوبەيۋىنە جول بەرمەدى. الايدا قازىر قوعامدا بۇل سالتتىڭ ءىزى دە جوق. سالدارىنان ەلىمىزدە اجىراسۋ دەرەگى سەيىلمەي تۇر.

«ال اجىراسۋ سالدارىنان قوعامدا جالعىزىلىكتى ادامدار مەن تولىق ەمەس وتباسىلار كوبەيەدى. سونداي-اق ەرلى-زا­يىپتىلار مەن بالالاردىڭ ومىرىندەگى پسي­حيكالىق قيىندىقتار ارتىپ, دە­مو­گرافيا­لىق دامۋ دەڭگەيى تومەندەيدى. ەڭ باستىسى ۇلتتىڭ زياتكەرلىك ساپاسىنا اباي ايتقان جاستاردىڭ «تولىق ادام» بولىپ قالىپتاسۋىنا كەرى اسەر ەتەتىنى انىق. سوندىقتان اجىراسۋ ەپي­دەمياسىنىڭ سالدارىمەن ەمەس, سەبە­بى­مەن كۇرەسۋ كەرەك», دەيدى ساراپشىلار.

جالپى, مەملەكەت تاراپىنان ۇلتتىڭ ساپاسى مەن سىنىنا, قاسيەتى مەن قابىلەتى­نە اسەر ەتەتىن دەرت – قوعامنىڭ وزەگىن ورتەگەن اجىراسۋ ماسەلەسىن بولدىرماۋ ءۇشىن بىرقاتار شارا قولعا الىنعان-دى. ناتيجە كورسەتىپ جاتقاندارى دا بار. ماسەلەن, ەلورداداعى الماتى اۋداندىق سوتىنىڭ سۋدياسى ايگۇل مولدىباەۆا­نىڭ سوزىنشە, «وتباسىلىق سوت» قانات­قاق­تى جوباسى اياسىندا استانا قالاسىن­داعى الماتى, سارىارقا, بايقو­­­ڭىر, ەسىل اۋداندارىنىڭ سوتىنا كەلىپ تۇس­­كەن 5255 ءىستىڭ 2271-ءى وڭ شەشىلگەن. ياعني ەرلى-زايىپتىلار تاتۋلاسىپ, وتى­نىشتەرىن قايتارىپ العان. ولار­دىڭ باسىم كوپشىلىگى – جيىرما بەس پەن وتىز بەس جاس ارالىعىنداعى ازاماتتار.

– بۇگىندە تاتۋلاسۋ ورتالىعىندا 18 مە­دياتور, 2 پسيحولوگ جۇمىس ىستەي­دى. مۇندا زاڭگەر, نوتاريۋس تەگىن قىز­­مەت كور­سەتەدى. ستاتيستيكالىق مالىمەت­تە­ردى سالىستىراتىن بولساق, 2021 جىلى – 3341, 2022 جىلى 8024 ءوتىنىش ءتۇستى. ءوزارا تاتۋلاسقان وتباسىلار 2021 جىلى 1213, 2022 جىلى 3347 بولدى. ال زاڭگەر كەڭەسىنە 2021 جىلى – 286, 2022 جىلى 442 ادام جۇگىنگەن. 2021 جىلى – 258, 2022 جىلى 470 جانعا پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتىلدى, – دەدى تاتۋلاسۋ ورتا­لىعىنىڭ باسشىسى ءلايلا زيناشەۆا.