ەرتەدە تورعاي دالاسى قۇلانعا قۇت مەكەن بولعان دەسەدى. مۇنداي دەرەكتەر ءارتۇرلى اڭىز, اڭگىمەلەر مەن كوركەم ادەبيەتتە دە كەزدەسىپ قالادى. ماسەلەن, مۇحتار ماعاۋيننىڭ «الاساپىران» رومانىندا ارقا, قابىرعا, تورعاي, ەسىل القابىنداعى ەل باسپاس يەندە ءۇيىر-ءۇيىر قۇلان جوسىپ جۇرەتىنى ايتىلادى. قۇلا تۇزدە ەركىن جورتقان سيىر قۇيرىق, قىسقا جال جىلقى تۇقىمداس ءتۇز جانۋارىنىڭ ەڭ سوڭعى تۇياعى وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنان كەيىن ءبىرجولا جوعالىپ كەتكەن.
بيولوگ-عالىمدار تورعاي تابانىنداعى قازاقى قۇلاندار الاپات جۇتتىڭ, سونداي-اق باقىلاۋسىز اڭشىلىقتىڭ جانە ءتورت ت ۇلىكپەن اراداعى جايىلىم باسەكەسىنىڭ سالدارىنان جويىلىپ كەتكەن دەپ توپشىلايدى.
قازاقستاندا قۇلانداردى قايتا جەرسىندىرۋ جۇمىستارى وتكەن عاسىردىڭ ورتا شەنىنەن باستاۋ الادى. 1953-1961 جىلدار ارالىعىندا بارساكەلمەس ارالىنا تۇرىكمەنستاننىڭ بادحىز قورىعىنان اكەلىنگەن 14 باس قۇلان جىبەرىلدى. مۇنداعى قۇلاننىڭ سانى 200-گە جەتكەندە, ارال تەڭىزى تارتىلا باستاعاندىقتان, سۋ قۇرامىنداعى تۇز كوبەيىپ كەتەدى. قۇلاندار دا جىلقى ءتارىزدى, تۇزدى سۋ ىشە المايدى, سوندىقتان 1982-1983 جىلدارى ارالداعى قۇلاننىڭ ءبىرازى قازىرگى التىن-ەمەلگە كوشىرىلەدى. سولتۇستىگىن بيىك تاۋ قورشاپ, وڭتۇستىگىن قاپشاعاي سۋ قويماسى مەن ىلە وزەنى الىپ جاتقان بۇل اۋماقتان جانۋارلار ەشقايدا اۋىپ كەتە المايدى. ارتىنشا شۋ وزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىنداعى انداساي, ماڭعىستاۋ وڭىرىندەگى اقتاۋ-بوزاشى مەملەكەتتىك قورىقتارىنا دا قۇلان جىبەرىلەدى. كەيىن انداساي قورىعىنداعى قۇلانداردىڭ سانى 2,5 مىڭعا جەتكەن سوڭ, مەملەكەت تاپسىرىسى مەن ارنايى باعدارلامالار اياسىندا تۇياقتى جانۋارلاردىڭ ءبارى التىن-ەمەل ۇلتتىق پاركىنە كوشىرىلدى.
التىن-ەمەلدىڭ اۋماعىندا قايتا پايدا بولعان قۇلاندار پوپۋلياتسياسى بۇگىندە تۇياقتى جابايى جانۋارلاردىڭ الەمدەگى ەڭ تابىستى رەينترودۋكتسياسى رەتىندە مويىندالىپ وتىر. سونداي-اق التىن-ەمەل بۇگىنگى تاڭدا قۇلانداردىڭ ەڭ ءىرى ەركىن پوپۋلياتسياسى تاراعان بىردەن-ءبىر اۋماق بولىپ تابىلادى.
سوڭعى ساناق مالىمەتتەرى بويىنشا, قازاقستانداعى قۇلاندار سانى 4 660 باسقا جەتكەن. ونىڭ 3 608-ءى – التىن-ەمەل ۇلتتىق پاركىنىڭ اۋماعىندا. الايدا بۇل كورسەتكىش 1930 جىلدارعا دەيىنگى قۇلاندار ارەالىنىڭ 1 پايىزىنا دا جەتپەيدى. سوندىقتان قىزىل كىتاپقا ەنگەن تۇياقتىلاردىڭ قالىپتى تىرشىلىك ەتۋىنە, كوبەيۋىنە قولايلى جەر كەرەك. بۇل ورايدا بيولوگ-عالىمداردىڭ تاڭداۋى تورعاي دالاسىنا تۇسكەن سىڭايلى.
قالاي دەسەك تە, قۇلاننىڭ تاريحي ارەالى تورعايدا دەگەن بولجام بار. سوندىقتان كەيىنگى بەس جىلدان بەرى قازاقستان بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ اسسوتسياتسياسى قوستاناي وبلىسىنان وڭتۇستىككە قاراي سوزىلىپ جاتقان ۇشى-قيىرى جوق سايىن دالادا قۇلاندار پوپۋلياتسياسىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر. كوپ جىلداردى قاجەت ەتەتىن اۋقىمدى شارانى جۇزەگە اسىرۋعا «التىن-ەمەل» ۇلتتىق پاركى, «وحوتزووپروم» ءوب, ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ ورمان شارۋاشىلىعى كوميتەتى, سونداي-اق سيرەك كەزدەسەتىن جانە جويىلىپ بارا جاتقان تۇياقتى جانۋارلاردى قورعايتىن بىرقاتار حالىقارالىق ۇيىمدار تارتىلعان. اتالعان جوبانىڭ ويداعىداي ىسكە اسۋىنا فرانكفۋرت زوولوگيالىق قوعامى دا قوماقتى ۇلەس قوسىپ, ساراپتامالىق جانە قارجىلىق قولداۋ كورسەتىپ وتىرعانىن ايتا كەتكەن ءجون.
2017 جىلى قوستاناي وبلىسىنا «التىن-ەمەل» ۇلتتىق پاركىنەن 9 باس, 2019 جىلى تاعى 2 باس قۇلان اكەلىنگەن. بۇگىندە تورعايداعى «التىن دالا» تابيعي رەزەرۆاتىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان قبسا-نىڭ جابايى تۇياقتىلار رەينترودۋكتسياسى ورتالىعىندا ءۇش قۇلان مەن ودان تۋعان ەكى ق ۇلىن بار.
– بۇگىندە ەلىمىزدەگى قۇلاندار پوپۋلياتسياسىن قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا رەينترودۋكتسيا جۇمىستارى بەلسەندى جۇرۋدە. ياعني ءبىر كەزدەردە جويىلىپ كەتكەن ءتۇز جانۋارلارىن بايىرعى مەكەنىنە قايتا جەرسىندىرىپ جاتىرمىز. قۇلاندار ارنايى جاشىكتەرگە قامالىپ, تىكۇشاقپەن اكەلىنەدى. رەينترودۋكتسيا ورتالىعى مەن «التىن-ەمەل» ۇلتتىق پاركىنىڭ ارالىعى 2 100 شاقىرىم ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇل – بۇگىنگى تاڭداعى ەڭ جىلدام ءارى ەڭ قاۋىپسىز تاسىمالداۋ ءتاسىلى. الماتى مەن قاراعاندىنى جالعاپ جاتقان اۆتوكولىك جولىنداعى جوندەۋ جۇمىستارى اياقتالعان سوڭ, قۇلانداردى ۇيىرىمەن تاسۋ مۇمكىندىگى تۋادى دەگەن ۇمىتتەمىز. وبلىس اۋماعىنا جەتكىزىلگەن ءتۇز جانۋارلارى «التىن دالا» تابيعي رەزەرۆاتىنداعى ارنايى قورشالعان جەرگە جىبەرىلەدى. قۇلاندار مۇندا ءبىر جىلداي بولعان سوڭ, ارقايسىسىنا ونىڭ قاي جەردە جۇرگەنىن كورسەتىپ تۇراتىن مويىنباۋ تاعىپ, دالاعا ەركىنە قويا بەرەمىز. قاراشا ايىنىڭ باسىندا تىكۇشاقپەن 2 قۇلان اكەلىندى, – دەيدى وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار الەمى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ باس مامانى رۋستام بيدىباەۆ.
باس ماماننىڭ ايتۋىنشا, وڭىرگە 2017 جىلى اكەلىنگەن 9 قۇلان ءبىر جىلداي اۋماعى 40 گەكتارلىق ارنايى قورشاۋدىڭ ىشىندە تۇرىپ, 2018 جىلى عانا سايىن دالاعا جىبەرىلگەن. ەركىندىك العان جانۋارلار العاش تاۋلىگىنە 60-70 شاقىرىمعا دەيىن باسىپ ءوتىپ ءجۇرىپتى. قىسقا كۇن ىشىندە وسىنشاما ۇزاق قاشىقتىقتى ءجۇرىپ وتەتىندەي جانۋاردىڭ جانىنا نە زور كەلدى دەسەڭىزشى. سويتسەك, قۇلاندار جاڭا مەكەندى الدىمەن زەرتتەپ, ءبىلىپ الماي تىنشىمايدى ەكەن. اينالادا وزەن-كولدەردىڭ, جايىلىمنىڭ جەتكىلىكتى ەكەنىنە كوز جەتكىزگەن جانۋار, ءوزى تۇراقتاعان جەرگە ەڭ جاقىن جاتقان جايىلىمدا ءورىپ, ەڭ جاقىن سۋاتتان ءشول باساتىن كورىنەدى.
وكىنىشكە قاراي, وڭىرگە العاش اكەلىنگەن قۇلانداردىڭ بىرنەشەۋى بۇگىندە جوق. جانۋارلاردىڭ ولەكسەسى ولارعا ەركىنە جىبەرەر الدىندا تاعىلعان جەرسەرىكتىك مويىنباۋ ارقىلى تابىلدى. ءبىر انالىق ءوز اجالىنان ولسە, ەكى ايعىر براكونەرلەردىڭ قۇربانى بولعان. ءىزىم-عايىم جوعالعان ءبىر قۇلان اراعا ءبىر جارىم جىل سالىپ, رەزەرۆات اۋماعىنا قايتا ورالىپتى. ودان وزگە امان قالعان ءۇش انالىق «التىن دالا» اۋماعىندا ءجۇر. ولاردى كەيدە جەرگىلىكتى مالشىلار, كەيدە قورىقشىلار الىستان كورىپ قالادى.
بيىل, جىل اياقتالعانشا, تورعايعا تاعى 4 قۇلان جەتكىزىلەدى. ال 2026 جىلعا دەيىن وڭىرگە 130 باس ءتۇز جانۋارىن اكەلۋ كوزدەلىپ وتىر. جوسپار ويداعىداي ورىندالسا, قۇيرىعى جوق, جالى جوق تۇياقتىلاردىڭ سانى 10 جىلدىڭ ىشىندە 600-700-گە دەيىن كوبەيەدى ەكەن. مامانداردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, قۇلانسىراعان قۇبا جوندا ءتۇز جانۋارلارى ءۇيىر-ۇيىرىمەن جوڭكىلىپ جۇرەتىن كۇن دە الىس ەمەس سياقتى.
قوستاناي وبلىسى