ۇلت اقپاراتىنىڭ اقيىعى

ترويتسكىدەن تابىلعان تاريحي سۋرەت

اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندەگى عىلىمي كونفەرەنتسيا مىنبەرىنە م.سەرالين مۇرا­سىن زەرتتەپ, ناسيحاتتاپ جۇرگەن ءوڭىر زيالىلارى, ترويتسك قالاسىنان ارنايى كەلگەن قازاق دياسپوراسىنىڭ وكىلدەرى شىقتى. سالتاناتتى جيىندى باستان-اياق وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەرلان قالماقوۆ جۇرگىزىپ وتىردى. الدىمەن اۋدان اكىمى رۋسلان حالىقوۆ ەل الدىنا شىعىپ, اعارتۋشىنىڭ 150 جىلدىعى اياسىندا اتقارىلعان جۇمىستار جونىندە ەسەپ بەردى.

اكىمنىڭ ايتۋىنشا, بيىل م.سەر­اليننىڭ كىندىك قانى تامعان ورنەك اۋى­لىنىڭ ماڭىنداعى اعارتۋشى قابىرىنىڭ اينالاسى اباتتاندىرىلعان. اۋدان ورتا­لىعىنداعى سەرالين كوشەسى جوندەۋدەن ءوتىپ, ەسكەرتكىش ستەللا ورناتىلىپتى. مەرەي­توي اياسىندا اتقارىلعان ەڭ ۇلكەن شارۋا­نىڭ ءبىرى – بيىلعى وقۋ جىلىنىڭ باسىن­دا قارابالىقتا مۇحامەدجان سەر­الين اتىنداعى جاڭا مەكتەپتىڭ پايدا­لانۋعا بەرىلۋى.

– مۇحامەدجان سەرالين اتامىزدى ايتپاعاندا, قازاق رۋحانياتىندا وزىندىك ورنى بار سەركە قوجامقۇلوۆ, قاپان بادىروۆ, يۆان ششەگوليحين سىندى الىپتار دا وسى قاسيەتتى توپىراقتا دۇنيەگە كەلگەن. جالپى, بيىلعى مەرەيتويعا وراي, جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلاردان قۇرال­عان ەكسپەديتسيا ورىنبور, ترويتسك قالا­لارىنا بارىپ, اعارتۋشىنىڭ ءومىرى مەن قىز­مەتىنە قاتىستى بىرقاتار قۇندى دەرەكتى الىپ كەلدى. سونىڭ ىشىندە م.سەراليننىڭ بۇعان دەيىن بەيمالىم بولىپ كەلگەن فوتوسۋرەتى دە بار, – دەدى اكىم.

بۇل سۋرەتتى ترويتسكىدە تۇراتىن ولكە­تانۋشى عالىم, سول قالاداعى ۋنيۆەر­سيتەتتىڭ پروفەسسورى راۋف عيزاتۋللين تارتۋ ەتىپتى. ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىنىڭ ايتۋىنشا, «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ 88 ءنومىرى باسىلىپ شىققان, ۇلت ءباسپاسوزىنىڭ بەسىگى بولعان تاريحي شاحاردا, وكىنىشكە قاراي, م.سەرالينگە قاتىستى دەرەكتەر وتە از كورىنەدى. ويتكەنى 1918 جىلى ترويتسكىنى باسىپ العان اق پاتشا اسكەرى قالاعا كىرەردە ارحيۆ عيماراتىن دا زەڭبىرەكتىڭ استىنا الىپتى. تاريحي قۇجاتتاردىڭ كوبى سول كەزدە جويىلىپ­تى, ايتسە دە, قىزىلدار مۇراعات قۇجات­تارىنىڭ ءبىرازىن الىپ شىعىپ, ورىن­بورعا جەتكىزىپ ۇلگەرگەن. اۋدان باسشىلارى مۇحامەدجان سەراليننىڭ ءومىرى مەن قىز­مەتىنە قاتىستى تاريحي قۇجاتتار ءالى دە ىزدەس­تىرىلەتىنىن, وعان ورىنبور قازاق­تا­رى قولداۋ كورسەتۋگە دايىن ەكەنىن ايتتى.

مۇحامەدجان سەراليننىڭ ەسىمى اتالعان جەردە «ايقاپ» جۋرنالى ايتىلماي كەت­پەيدى. كونفەرەنتسيادا بەلگىلى اقىن, عالىم سەرىكباي وسپانوۆ م.سەراليننىڭ رەداكتورلىق قىزمەتىنە كەڭىرەك توقتالدى. بايانداماشىنىڭ ايتۋىنشا, «ايقاپ» رەداكتورى جۋرنالدىڭ ءار نومىرىندە ەلدە نە بولىپ جاتقانى تۋرالى قىسقاشا حابارلاپ, جالپى جۋرنال دەگەن نە, وعان نە جازىپ تۇرۋ كەرەك دەگەن ماسەلەلەردى دە ءتۇسىندىرىپ ايتىپ وتىرعان.

– جۋرنال شىعا باستاعاندا ءار جەر­دەن كوپتەگەن قۇتتىقتاۋ كەلىپ تۇس­كەن. قۇتتىقتاۋشىلار ىشىندە احمەت بايتۇر­سىن ۇلى مەن مىرجاقىپ دۋلات ۇلى دا بار. «ايقاپتىڭ» العاشقى نومىرىنە اقاڭ مەن جاقاڭنىڭ ماقالاسى جاريالاندى. بۇدان «قازاق» گازەتى مەن «ايقاپتىڭ» اراسىندا تىعىز قارىم-قاتىناس بولعانىن, قوس باسىلىمنىڭ تىلەكتەس, نيەتتەس, مۇراتتاس, مۇددەلەس بولعانىن بايقايمىز. مىرجاقىپتىڭ «گازەت-جورنال وقىساڭ, كوزىڭدى قازاق اشاسىڭ. دۇنيە ءحالىن بىلەسىڭ, ىلگەرى قاراي باساسىڭ. سارعايىپ جاتقان ءبىر عارىپ, جىبەردى جازىپ باتاسىن. حالىققا شاشىپ جەمىسىن, جاساسىن «ايقاپ», جاساسىن!» دەگەن ولەڭى دە بار. ارينە, ەكى باسىلىمنىڭ اراسىندا پىكىر قايشىلىعى دا بولعان. بىراق ول ءبىر بىتىسپەس قايشىلىق ەمەس. ماسەلەن, «قازاق» گازەتىندە احمەت ء«بىز وتىرىق­شى بولا المايمىز. مالمەن كۇن كورىپ وتىرعان حالىق كوشىپ-قونىپ ءجۇرمىز. وتىرىقشى بولساق, مالدى كىم باعادى؟ ولاي بولا المايمىز» دەيدى. ال «ايقاپ» جۋرنالى وتىرىقشىلىققا شاقىرادى, – دەدى اقىن.

بەلگىلى قالامگەر اقىلبەك شاياحمەتتىڭ ايتۋىنشا, بۇرىن قازاقتار مۇناناي دەپ اتاعان ترويتسكىدە شىعىپ تۇرعان «ايقاپ» جۋرنالى قازاق قوعامىنىڭ ىلگەرى باسۋىن وقۋ-اعارتۋ جانە وركە­نيەت­پەن, وتىرىقشىلىق مادەنيەتپەن بايلا­نىس­تىرعان. جۋرنال حالىقتىڭ ارتتا قالۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى ناداندىق, كوش­پەندى تۇرمىسقا بايلانىستى وقشاۋ­­لانۋ, قازاق دالاسىندا مادەنيەت وشاق­تارىنىڭ جوقتىعى دەپ ءتۇسىندىردى.

احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى قوۋ پروفەسسورى قالقامان جاقىپ م.سەرالين ءومىرىنىڭ بەيمالىم تۇستارىنا توق­تالدى. ارحيۆ قورىنان جاڭا تابىلعان قۇجاتتارعا سۇيەنە وتىرىپ سويلەگەن عالىم م.سەراليننىڭ قوستاناي ۋەزدىك سەزىنىڭ القا مۇشەسى بولعانىن ايتتى.

– مۇحامەدجان سەرالين باسشى ەسە­بىندە مەملەكەتتىك ءىس-شارالاردى ساپالى ءارى ۋاقتىلى ورىنداۋعا كوپ كوڭىل بولگەن. ول قوستاناي القالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, گۋبەرنيالىق ەكونوميكا كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ قىزمەت اتقارعان تۇستا ەل ەكونوميكاسىنا جەتە ءمان بەرىپ, جەرگىلىكتى جەردەگى شيكىزاتتاردى وڭدەپ, ساپالى ءونىم شىعارۋ ماسەلەسىن كوتەرەدى. ال ەندى بۇگىنگى ەكونوميكاداعى وزەكتى ماسەلە دە وسى ەمەس پە؟ قوستاناي گۋبەرنياسى باسشىلارىنىڭ ءبىرى ەسەبىندە م.سەرالين سول ۋاقىتتاعى وبا اۋرۋىنا قارسى ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىرۋشى جانە سولاردىڭ ورىندالۋىن باسقارۋشى رەتىندە دە بەلسەندىلىك تانىتا ءبىلدى. 1922-1923 جىلدارى جەر باسقارۋ باسقار­ماسىندا, گۋبەرنيالىق سوت جۇيەسىندە دە قىزمەت اتقارعانى تۋرالى قۇجاتتار تابىلدى, – دەدى قالقامان حاسەن ۇلى.

«اۋىل» گازەتىن اشىپ ەدى

بيىل عاسىرلىق بەلەستى باعىندىرعان وبلىستىق «قوستاناي تاڭى» گازەتى العاش رەت وسىدان تۋرا 100 جىل بۇرىن «اۋىل» دەگەن اتپەن شىققان. گازەتتىڭ العاشقى رەداكتورى مۇحامەدجان سەرالين بولسا, بەيىمبەت مايلين رەداكتور ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارادى. سودان بەرى «اۋىلدىڭ» اتاۋى «سوتسيالدى ەڭبەك», «بولشەۆيكتىك جول», «كوممۋنيزم جولى», «كوممۋنيزم تاڭى» بولىپ وزگە­رىپ, اقىرى «قوستاناي تاڭى» دەگەن اتاۋعا تۇراقتاعان. «اۋىل» تاريحى جونىندە وي تولعاعان جازۋشىلار وداعى وبلىس­تىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى جانۇزاق ايازبەك ۇلىنىڭ سوزىنشە, وسى اتاۋلاردىڭ وزى­نەن-اق وبلىستىق باسىلىمنىڭ ءار كە­زەڭ­­دەگى ساياسي كەلبەتىن انىق اڭعارۋعا بولادى.

– ايتالىق, قازاقتىڭ تاعدىرىن تال­كەككە ۇشىراتىپ, ورنى تولماس قاسىرەت شەكتىرگەن اشارشىلىق, اسىرەسە قوستاناي گۋبەرنياسىنداعى حالىقتىڭ قىناداي قىرىلۋىنا اكەپ سوقتى. مۇنى بەيىم­بەت مايلين «اۋىل» گازەتىنىڭ بەتىندە اشىق جازىپ, كوركەم شىعارماسىنا ارقاۋ ەتتى. گازەت العاش اراب قارپىمەن قازاقشا شىقتى. ول ۋاقىتتا تۇرمىس تاۋ­قىمەتىمەن قاتار ەل ىشىندەگى كوپ ايەل الۋ, جاس قىزداردى شالعا بەرۋ, امەڭ­گەرلىك, دۇمشە مولدالاردىڭ ساۋاتسىز جۇرت­تى الداپ-ارباۋى, قورعانسىزدارعا زور­لىق-زومبىلىق كورسەتۋ سەكىلدى كەلەڭ­سىز قۇبىلىستار بەلەڭ العان. «اۋىل» وسىن­داي كورىنىستەرگە قارسى كۇرەس اشتى. وبلىستىق باسىلىم العاشقى سانى­نان-اق ەل مەن جەر, ءتىل مەن ءدىل, ۇلت­تىق قۇندىلىقتار حاقىنداعى وتكىر ماسە­لەلەردى كوتەردى. بايىپتاساق, گازەت حالىقتىڭ ءسوزىن سويلەگەن, ەل-جۇرتتىڭ مۇڭىن جوقتاي بىلگەن. رەسمي گۋبەرنيانىڭ ورگانى بولۋىنا قاراماستان باسىلىمنىڭ مۇنداي ۇستانىمعا يە بولۋى – قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ اتاسى مۇحامەدجان سەرالين مەن قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى بەيىمبەت مايلينگە تىكەلەي بايلانىس­تى ەدى. سەرالين گازەتتى ۇيىمداستىرىپ, قوستانايعا قازاقشا قارىپ الدىرىپ, ونىڭ تۇراقتى شىعۋىن قاداعالاپ, ءارى ءوزى ماقالا جازىپ, رەداكتور بولسا, مايلين قولىنا قالامىن الىپ, ماتەريالداردىڭ تاقىرىبىن, ءتىلىن, جازىلۋىن تالعاپ-تاڭداپ, تۇرلەندىرىپ, ءمان-مازمۇنىن ارتتىرىپ وتىردى. ەكەۋى دە كوكىرەك كوزى وياۋ, كوسەم ءسوزدىڭ شەبەرى, كوركەم ويدىڭ اقسۇڭقارى بولاتىن. سونىڭ ناتيجەسىندە كۋالەرى: ء«بىرىنشى ءنومىرى بۇلت اراسىنان شىققان كۇندەي جارق ەتىپ, ەلگە تارادى. جۇرتتىڭ ءبارى ىنتىعا وقىدى, ءۇيدى-ۇيىنە جازدىرىپ الدى» دەپ جازدى. ول كەزدە تاسقا باسىلعان باسپا ءسوزىنىڭ بەدەلى زور ەدى. گازەت پەن كىتاپتاردى جەرگىلىكتى تۇرعىندار جىلقى بەرىپ ساتىپ العان, جازدىرعان دەگەن ەستەلىكتەر بار, – دەيدى جانۇزاق ايازبەك ۇلى.

عىلىمي كونفەرەنتسيادان سوڭ, مۇحا­مەد­جان سەراليننىڭ 150 جىلدىعىنا وراي وبلىستىق «قوستاناي تاڭى» گازەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن ءداستۇرلى جازبا ايتىستىڭ جەڭىمپازدارى ماراپاتتالدى. قازىلار القاسىنىڭ ۇيعارۋىمەن ءبىرىن­شى ورىندى اقىن, جۋرناليست اسلان قانعو­جين يەلەندى. ەكىنشى ورىن ى.التىنسا­رين مەموريالدىق مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى مارعۇلان وسپانوۆتىڭ ەنشىسىندە. ال ارقالىقتىڭ اتىنان قاتىسقان اقىن بالعىن ءراش پەن جانگەلدين اۋدانىنىڭ اقىنى زىليحا كەنجەعوزينا ءۇشىنشى ورىندى ءبولىستى.

مەرەيتوي بارىسىندا جەرگىلىكتى جۋر­ناليست ۆلاديمير ماكسيمەنكونىڭ قۇراستىرۋىمەن جارىق كورگەن «مۇحا­مەدجان سەرالين» اتتى 3 تومدىق كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. جيناققا اقىننىڭ بيىل تۇڭعىش رەت ورىس تىلىنە اۋدارىلعان «توپجارعان», «گۇلقاشيما» پوەمالارى دا ەنگەن.

اعارتۋشىنىڭ 150 جىلدىعىنا ارنال­عان توي مەرەكەلىك كونتسەرت پەن ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى بويىنشا ۇيىمداستىرىلعان تارتىستى باسەكەلەرگە ۇلاستى.

قوستاناي وبلىسى