«قازىنا» قازانىندا قايناعان

حالقىنىڭ دەنى نەگىزىنەن نەمىس ۇلتىنان قۇرالعان سادچيكوۆتا كەزىندە ءتورت-اق ءۇي قازاق تۇرىپتى. سول تورتەۋدىڭ ءبىرى اۋىلدىق وكرۋگ­تىڭ قازىرگى اكىمى نۇرلان ايت­ما­عامبەتوۆتىڭ اتاسىنىڭ شاڭى­­راعى ەكەن. اكىمنىڭ ايتۋىن­شا, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى نەمىستەردىڭ كوبى تاريحي وتانىنا كوشىپ, ولاردىڭ ورنىن شالعاي اۋىلداردان قونىس اۋدارعان تۇرعىندار باسقان. قازىر اۋىلدىڭ جارتىسىنا جۋىعى قازاقتار, قالعانى ۋكراين, بەلورۋس, نەمىس, كورەي, ورىس, تاتار, ازەربايجان, مولداۆان, باشقۇرت, ۇيعىر سياقتى 50-دەن استام ۇلت وكىلدەرىنەن قۇرالعان.

– وسى اۋىلدا 30 جىلدان بەرى ونەر كورسەتىپ كەلە جات­قان «زاريانكا» فولكلورلىق ءانسامبلىن بۇكىل وبلىس جۇرتشى­لىعى بىلەدى. قازىر بۇل ونەر ۇجى­مىنا حالىقتىق انسامبل دەگەن مارتەبە بەرۋ ماسەلەسىن قاراستىرىپ جاتىرمىز. ال بيىل 10 اقپاندا مادەنيەت ءۇيى عيما­راتىنداعى اۋىلدىق كىتاپ­حانانىڭ جانىنان ەرەسەكتەر ءۇشىن اشىلعان «قازىنا» كلۋبى توعىز ايدىڭ ىشىندە ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ باسىن قوسىپ, قولونەرمەن, شىعارماشىلىقپەن اينالىساتىن ناعىز ونەر ورتا­لىعىنا اينالدى, – دەيدى ن.ايت­ماعامبەتوۆ.

ۇلتتىق قولونەر بۇيىمدارىن جاساۋ­مەن جانە كوركەمونەرپازدار شىعار­ماشىلىعىمەن اينالىساتىن «قازىنا» ورتالىعىنا اۋىل كىتاپحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى التىن ەرجانوۆا جەتەكشىلىك ەتەدى. كوپ جىل بويى قارابالىقتا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ مۇعا­لىمى, تىلدەردى وقىتۋ ورتالى­عىنىڭ وقىتۋشىسى بولىپ جۇ­مىس ىستەگەن تاجىريبەلى مامان سادچيكوۆقا كوشىپ كەلىسىمەن, اۋىل زەينەت­كەرلەرىمەن سويلەسىپ, ورتا­لىق اشىپ, قارتتاردى جاس­تار­عا ونەگە بولارلىق يگى ىسكە جۇ­مىل­دىرا بىلگەن. ناتيجەسىندە, قارت ونەرپازدار كۇنى كەشە عانا رەس­پۋب­­ليكا كۇنىنە وراي وتكەن اۋ­دان­دىق كوركەم­ونەرپازدار باي­قاۋى­نىڭ باس جۇلدەسىنە يە بولدى.

«قازىنا» ورتالىعىنىڭ بەلدى مۇشە­لەرىنىڭ ءبىرى – ون ساۋساعىنان ونەر تامعان ىسمەر, زەينەتكەر قارشىعا سەيىتكەرەەۆا. وسىدان 23 جىل بۇرىن ناۋىرزىم وڭىرىن­دەگى ءدامدى اۋىلىنان كوشىپ كەلىپتى.

– جولداسىم دا, ءوزىم دە وسى جەردە زەينەتكە شىقتىق. بيىل التىن بالامىز وسى اۋىل­دىڭ اقساقالدارى مەن اق جاۋ­لىقتى اجەلەرىنىڭ باسىن قوسىپ «قازىنا» كلۋبىن اشتى. سودان بەرى ءوز كۇشىمىزبەن مەرەكە كۇن­دەرىنە ارنالعان مادەني ءىس-شارالاردى وتكىزىپ كەلەمىز. بيىل 8 ناۋرىزدا, ءبىرىنشى مامىردا, رەسپۋبليكا كۇنى مەرەكەسىندە كونتسەرتتىك باعدارلامامەن وسى اۋىلدىق وكرۋگتى ارالاپ شىقتىق. ناۋرىز تويىن ءار ۇلتتىڭ وكىلدەرى وزدەرىنشە دايىندالىپ, بىرگە تويلادىق. وسى مادەنيەت ۇيىندە ايتتىڭ شايىن بەردىك. اۋەل باستا ۇلتتىق كيىم تاپشى بولىپ, ءبىراز قينالدىق. جوق ەكەن دەپ قاراپ وتىرا بەرۋگە بولمايدى, ماتا ساتىپ الىپ, مىنا باسىمىزداعى اق كيمەشەكتى ءوزىمىز تىگىپ الدىق. سودان ءبىر اتى-ءجونى بەلگىسىز قايىرىمدى جان بىزگە قارجى ءبولىپ, ۇستىمىزدەگى قامزولدى ساتىپ الدىق. ماتانى ەندەي الىپ, كويلەكتى وسىنداعى 12 ادامعا ءوزىمىز تىكتىك. بۇگىندە كلۋبقا 15 ادام مۇشە. بۇل اۋىلدا نەشە ءتۇرلى ۇلتتىڭ وكىلدەرى تۇرادى. ءبىرىمىزدى-ءبىرىمىز جاتسىنباي, ەتەنە ارالاسىپ وتىرامىز. قايعى-قۋانىشتا بىرگە بولىپ, جۇمىلا ەڭبەك ەتىپ, تاتۋ-ءتاتتى تىرشىلىك ەتىپ جاتىرمىز. ەلىمىزدى, وسى بىرلىگىمىزدى مىناۋ جان-جاقتا بولىپ جاتقان بالەكەتتەردەن ساقتاسىن, – دەيدى قارشىعا اجەي.

«قازىنانىڭ» تاعى ءبىر بەلدى مۇشەسى – اۋىل تۇرعىندارى فەدورىچ دەپ اتاپ كەتكەن 85 جاس­تاعى زەينەتكەر لەونيد لەوپپا. بەلورۋسسيانىڭ ۆيتەبسك وبلىسىندا دۇنيەگە كەلگەن قاريا قوستاناي وڭىرىنە تىڭ يگەرۋ ناۋقانى قارقىن العان 1956 جىلى كامەلەتكە تولماعان جاستا كەلىپتى. ۇزاق جىلدار بويى قاراسۋ اۋدانىندا قۇرىلىس سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ, سول جەردە زەينەتكە شىعادى. توقسانىنشى جىلدارى كوپتەگەن جەرلەسى وزدەرىنىڭ تاريحي وتانىنا كوشىپ كەتىپ جاتقاندا, لەونيد اتاي شارۋاشىلىعى تۇرالاپ قالعان شالعاي اۋىلدان قالانىڭ ىرگەسىندەگى سادچيكوۆقا قونىس اۋدارادى. وسى اۋىلدا تۇراقتاپ, 15 جىل «زاريانكا» كوركەمونەرپازدار حورىندا ءان ايتىپ, بايان تارتادى. بيىلدان باستاپ «قازىنانىڭ» قۇرامىندا پاتريوتتىق اندەردى ورىنداپ ءجۇر.

– بويىمىزدا كۇش-قايرا­تى­مىز باردا ادال ەڭبەك ەتىپ, ەلىمىزدىڭ, جەرىمىزدىڭ گۇل­دە­نۋى ءۇشىن ايانباي تەر توكتىك. قازىر زەينەتتەمىن. مەملەكەت ءوزى اسىراپ جاتىر. وتانىم دا, وتباسىم دا وسىندا. بالا­لارىم مەن نەمەرەلەرىمنىڭ ەش­قاي­سىسى سىرتقا كەتكەن جوق. ءبارى وسى توڭىرەك­تە, قاسىمدا. جىل سايىن سوعىمعا كەم دەگەندە ءبىر-ەكى اياق جىلقى ەتىن ساتىپ الام. ويتكەنى قازاقتارمەن قۇدا-قۇداندالىمىز. كەلىمدى-كەتىمدى كىسىلەر, ارنايى شاقىراتىن قوناقتارىمىز كوپ. قىزىم قازاق وتباسىنا كەلىن بوپ ءتۇسىپ, سول اۋلەتتىڭ بەسىگىن تەربەتىپ وتىر. قۇدالارىمىزعا دا جىلدا سىباعاسىن سۇرلەپ, شاقىرىپ قوناق قىلعانشا كۇتىپ وتىرامىز. سوعىم ۋاقىتىندا بۇكىل وب­لىس­تى ارالاپ كەتەم دەسەم دە بولادى. ەسكى تانىس, كوزكورگەن زامانداس, قيماس دوستارىم شاقىرادى. قازاقتار ايتقانداي, ء«دام ايداسا قالما» دەپ تارتىپ وتىرامىز. وسى رەسپۋبليكا كۇنى قارساڭىندا, 24 قازاندا 85 جاسقا تولدىم. تويىما وسى اۋىلدا تۇراتىن ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءبارى كەلدى. ەلدىڭ اقجارما تىلەگىنەن, كول-كوسىر كەڭ پەيىلىنەن ارتىق ەش نارسە جوق قوي. سول تويدا ۇلىم سۋ جاڭا «نيۆا» كولىگىن سىيلادى. بيىل قانداي قىس بولسا دا, ءبىراز جەردى ارالاپ قايتام با دەگەن ويدا وتىرمىن, – دەپ اعىنان جارىلدى قاريا.

سادچيكوۆ مادەنيەت ۇيىن­دەگى كونتسەرتتىك ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىرۋشى ولگا ساۆچەن­كونىڭ ايتۋىنشا, «قازىنا» كلۋبىنا مۇشە ونەرپازداردىڭ ارقايسىسىنىڭ ۇلتتىق كوستيۋمى, ۇلتتىق اسپابى بار.

– جاقىندا ون شاقتى دومبىرا ساتىپ الدىق. انار قا­سىم­حانقىزى – دومبىراشى. جاستارعا, كىشكەنتاي بالعىن­دارعا ۇلتتىق اسپاپتا ويناۋ­دىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتىپ ءجۇر. بىرنەشە كونتسەرت وتكىزىپ ۇلگەردى. كىتاپحاناشىمىز التىن ەرجا­نوۆا اشقان «قازىنا» كلۋبى بۇگىندە وبلىس كولەمىنە تانىمال بولىپ قالدى. اۋداندىق بايقاۋلاردا ۇنەمى جۇلدەلى ورىنداردان كورىنىپ كەلەدى. اۋىل زەينەتكەرلەرى وسى كلۋبقا جينالىپ, كەستە تىگىپ, ءتۇرلى ۇلتتىق قولونەر بۇيىمدارىن جاسايدى. تالانتتى كىسىلەر كوپ. وسىنىڭ ءبارى ىنتىماق پەن بىرلىكتىڭ ارقاسى. ەڭ باستىسى, ەلىمىزدە بەيبىتشىلىك بولسىن. كوك تۋدىڭ استىنا ۇيىسقان كوپ ۇلتتىڭ تىلەگى بەيبىت ءومىر, – دەيدى ولگا.

ساپالى ءسۇت ونىمدەرىمەن وڭىر­گە ايگىلى سادچيكوۆتىڭ تۇر­مىس دەڭگەيى مەن الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق جاعدايى دا كوپ اۋىلدان ىلگەرى. مۇنداعى ۇيلەر گازبەن جىلىتىلادى, ءار ۇيگە اۋىز سۋ كىرىپ تۇر.

اۋىلدىق وكرۋگكە تيەسىلى اۋ­ماقتا شامامەن 40 مىڭ گەك­تار القاپقا ءدان ەگەتىن 23 شارۋا قوجالىعى جانە 2 ءىرى سەرىك­تەستىك بار. ماسەلەن, سادچي­كوۆ­تاعى ءسۇت زاۋىتى ەشبىر حي­ميا­­لىق قوسپاسىز, تازا ءونىم شى­عارادى. زاۋىت جىل ساناپ ساۋىن سيىرلارىنىڭ دا ساپاسىن ارتتىرۋدا. بۇعان دەيىن ءسۇت ءوندىرۋ كەشەنىندەگى ءبىر ساۋىن سيىر جىلىنا 5,7 توننا ءسۇت بەرەتىن. سوڭعى جىلدارى اكەلىنگەن نەمىستىڭ گولشتينو-فريز تۇقىمدى سيىرلارىنىڭ ارقايسىسى جىلىنا 6,7 توننا ءسۇت بەرەدى. كاسىپورىن تاۋلىگىنە 25 توننا ءسۇت الىپ, ودان 20-دان استام ءونىم شىعارادى.

قوستاناي وبلىسى