باسىنا بۇلت ەرتكەن اقىن

توبىلدى ۇلى وزەنگە اينالدىرعان سۋرەتكەر

كونفەرەنتسيانىڭ العىسوزىن العان وب­لىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەرلان قالماقوۆ وڭىردە سىرلى ولەڭنىڭ شەبەرى سىرباي ماۋلەنوۆتىڭ ەسىمىن دا­رىپ­تەپ, اقىن مۇراسىن ناسيحاتتاۋ جۇمىس­تارىنىڭ ءجۇرىپ جاتقانىن ايتتى.

– قوستانايدا سىرباي ماۋلەنوۆتىڭ اتىندا ۇلكەن گيمنازيا بار. ونىڭ مۇعا­لىم­دەرى مەن وقۋشىلارى وسىندا وتىر. كەشە كونفەرەنتسيانىڭ القا وتىرىسى سول گيمنازيادا ءوتتى. ءبىلىم ورداسىنىڭ ۇجىمى اقىننىڭ مەرەيتويىن وتكىزۋگە اتسالىسىپ, ۇلەس قوسىپ جاتىر. اقىن­نىڭ 100 جىلدىعى وڭىردە كەڭىنەن اتالىپ وتۋدە. سىراعاڭنىڭ اسىل مۇراسى ءتۇرلى ادەبي بايقاۋلار مەن ءبىلىم جارىستارى­نا ارقاۋ بولۋدا. جىل بويى ءجيى ءوتىپ جاتقان وسىنداي ءىس-شارالاردان اڭعارعانىمىز – جاستار اقىن شىعارمالارىن وقيدى, جاق­سى بىلەدى. جالپى, تاياۋدا ۇلتتىق كىتاپحا­نانىڭ «وقيتىن قازاقستان» دەگەن جوبا اياسىندا قوستاناي وبلىسى وقىرمانى وزىق ولكە دەگەن اتاققا يە بولدى. بۇل ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ ادەبيەتكە دەگەن زور ىقىلاسىنىڭ, جالپى شىعارماشى- ­لىق ادامدارعا دەگەن قۇرمەتى مەن وقىر­مان­دىق مادەنيەتىنىڭ جوعارى ەكەنىن كورسە­تە­دى, – دەدى باسقارما باسشىسى.

جيىندا جازۋشىلار وداعىنىڭ تور­اعاسى ۇلىقبەك ەسداۋلەت سىربايدىڭ اقىندىق تۇلعاسىن دارالاپ تۇراتىن كەسەك شى­عارمالارىن سارالاپ تالداي كەلە, ءسوزىن:

– سىرباي ماۋلەنوۆ كەلە جاتقاندا ناعىز اقىننىڭ كەلە جاتقانى اناداي­دان كورىنىپ تۇراتىن. باياعىدا اۋليە­لەر كەلە جاتقاندا توبەسىندە بۇلت ىلەسىپ كەلە جا­تادى دەۋشى ەدى. ءبىزدىڭ سىراعاڭ دا سونداي, جاي بۇلت ەمەس نايزاعاي شاتىرلاتىپ, كۇن كۇركىرەتىپ, جىر داۋىلىن بوراتقان اساۋ بۇلتى بار اقىن ەدى. ءوزى دە كۇندەي كۇركىرەپ سوي­لەگەن سوزىندە دە كو­رىنىپ تۇراتىن. بۇكىل بولمىسى مەن جا­راتىلىسى اقىن بولاتىن. ول كىسى جاس كەزىنەن ءسابيت مۇقانوۆ, يسا بايزاقوۆ سىن­دى مىق­تىلاردىڭ باتاسىن الدى. ...اقىن «سەن مەنى ويلادىڭ با, تۇسىمدە كوردىم. توبىل­دىڭ قويناۋىندا, توبىلعى ىشىن­دە كور­دىم», دەيدى. قانداي عاجايىپ تۇ­نىپ تۇرعان سۋرەت! وسى ولەڭ ارقىلى سىر­اعاڭ توبىل وزەنىن الەمدەگى ەڭ ۇلى وزەن­گە اينالدىردى. ال ءوزى الەمدەگى ەڭ ۇلكەن كلاس­سيكتەردىڭ بىرىنە اينالدى. سىراعاڭنىڭ ورنى سونداي بيىكتە, – دەپ تۇيىندەدى.

اكەلىك مەكتەپتىڭ اكادەميگى

اقىنىن ارداقتاپ القالى جيىن وتكى­زىپ جاتقان قوستاناي جۇرتشىلىعىنا ري­زا­شىلىق سەزىممەن العىس ايتا ءسوز باس­­تاعان قاسىم ماۋلەنوۆ سىراعاڭنىڭ اكە­لىك, كىسىلىك بولمىسى تۋرالى تەبىرەنە سويلەدى.

– قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى سىرباي ماۋلەنوۆ ۇيدە دە اكادەميك, كلاسسيك اكە بو­لاتىن. انام كۇلجامال اح­مەت باي­تۇر­سىن ۇلىنىڭ اعاسى قاليدىڭ نەمە­رەسى. ءامىر دەگەن ۇلىنان تۋعان. بايتۇر­سىن اۋلەتى بىزگە وتە جاقىن بولىپ كە­لەدى. ءبىز ۇيدە جەتى بالامىز. اكە-شەشە­مىز ءبارىمىزدى وقىتىپ-توقىتىپ, جەت­كىزدى. ءبارىمىز جوعارى ءبىلىم الىپ, ءار سالادا تابىستى ەڭبەك ەتتىك. اعامىز دۇيسەن – بىلىكتى قارجىگەر, جە­ڭىس اعام – قۇرى­لىسشى-ينجەنەر, اپام باقىت­جامال – پرو­فەسسور, ءوزىم شوقان ءۋالي­حانوۆ اتىن­داعى سىيلىقتىڭ يەگەرىمىن, ءىنىم عازيز ءىىم پولكوۆنيگى, دوكتور, پرو­فەس­سور, كسرو-نىڭ ۇزدىك كريمينولو­گى. بۇگىن سىزدەردىڭ الدارىڭىزدا اكە-شە­شەمىزگە تاعى ءبىر راحمەت ايتقىم كەلىپ تۇر. اكەم بىزگە وتە مەيىرىمدى ەدى. جەتى بالاسىن ولەڭىنە دە قوسىپ: «مەنىڭ جەتى بالام بار, جەتى ارقا تىرەر اسقارىم بار, مەنىڭ جەتى دالام بار. مەنىڭ جەتى اسپانىم بار. مەن جىلاسام جەتى جەر ءبىر جىلايدى, مەن قۇلاسام جەتى اسپان ءبىر قۇلايدى», دەپ جىرلادى. اكەم بىزگە بالالار, بىرىن­شىدەن تازا بولىڭدار, ەكىنشىدەن ەلگە پايدا تيگىزۋدى ويلاڭدار, دەپ ۇنەمى ­ايتىپ وتىراتىن, – دەدى اقىننىڭ ۇلى.

قاسىم ماۋلەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, سىر­اعاڭ 1992 جىلى تۋعان جەرى تورعايعا بارا جاتىپ بەستاۋدىڭ ماڭايىندا جول اپاتىنا تۇسەدى. وسى وقيعادان كەيىن كوپ ۇزاماي, 1993 جىلى قايتىس بولادى. الايدا اقىننىڭ ءوزى ولگەنىمەن, ءسوزى ولگەن جوق. ماۋەلى ولەڭىن ماڭگىلىككە تابىس­تاپ كەتتى. بۇگىندە ارقالىق, قىزىلوردا, قوس­تانايدا اقىن اتىنداعى كوشە بار. استانا, قوستاناي قالالارى مەن تور­عاي وڭىرىندەگى ءميلىساي اۋىلىنداعى ءۇش مەك­تەپ سىرباي ماۋلەنوۆ ەسىمىمەن اتالادى.

سىربايدىڭ سەگىزىنشى بالاسى

قازىر قوستاناي قالاسىندا تۇراتىن اقىن سەرىكباي وسپانوۆ كەزىندە سىر­اعاڭ­نىڭ قامقورلىعىن كوپ كورگەن. ءبىر قولىن سوعىستا قالدىرعان مايدانگەر اكەسىنەن سەگىز جاسىندا ايىرىلعان ارمانشىل بالا ونجىلدىق مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ, ءبىر جىل كەڭشاردا جۇمىس ىستەپ اقشا تاۋىپ, 1964 جىلى بەستاۋدان وقۋ ىزدەپ الما­تىعا اتتانادى. ءومىرى قالا كورمەگەن قىر بالاسى مۇندا كەلگەن سوڭ, ءبىراز ۋاقىت سىر­اعاڭ­نىڭ ۇلكەن ۇلى دۇيسەننىڭ ۇيىندە جاتادى.

– ءسويتىپ, مەن سىرباي اعانىڭ شەشەسى الماگۇلدىڭ, دۇيسەن اعامنىڭ ۇيىندەگى جەڭگەمىز, قاسىم امانجولوۆتىڭ قىزى جاننانىڭ قولىنا تاپ بولدىم. ول ۇيدە ماعان دەيىن دە تورعايدان كەلگەن ءۇش بالا جاتىر ەكەن. الماگۇل انامىزدىڭ دا, جاننا جەڭگەمىزدىڭ دە ءبىر ءسات قاباق شىت­قانىن كورمەدىك. الماگۇل شەشە­مىز مەنى انا ۇشەۋىنەن دە قاتتى جاقسى كورىپ كەتتى. ء«وي, اينالايىن, ءوزىمنىڭ سىربايىم سياقتىسىڭ. ولەڭگە ۇقىپتى قارايدى ەكەنسىڭ, ءالى-اق ادام بولىپ كەتە­سىڭ, اينالايىن!» دەپ ەمىرەنىپ وتىرىپ, كوپ اڭگىمە ايتاتىن. سىراعاڭنىڭ تۋعان كۇنى – ەلدى الاپات اشتىق جايلاعان 1922 جىلدىڭ 17 قىركۇيەگى. الماگۇل شەشەي: «جۇرۋگە شاماسى جەتەتىن جۇرتتىڭ ءبارى جان-جاققا كەتىپ جاتىر. ءبىز دە قى­زىل­وردا جاققا بەت الدىق. سول جولدا وسپان قوجانىڭ باسىنا تۇنەدىك. سول ءتۇنى ساقالى قۋداي اپپاق ۇلكەن قاريا تۇسىمە كىرىپ, وسى بالاڭا بەكەم بول, ءتۇبى سەنى جەتكىزەتىن وسى بالا بولادى دەدى. مۇنى ايانعا جورىدىم», دەپ وتىرۋشى ەدى. سىراعاڭنىڭ تۋعان جەرى تورعاي دەپ كورسەتىلىپ ءجۇر. ول كىسى كەزىندە تور­عايعا, قازىر قىزىلورداعا قارايتىن قىزىل­جىڭعىلدا تۋعان. وسى سىردىڭ بويىندا تۋعاندىقتان ەسىمى دە سىرباي دەپ قويىلعان, – دەدى سەرىكباي اعا.

سىرباي ماۋلەنوۆ جاس اقىنعا تارتۋ ەتكەن «ميزام» اتتى كىتابىنا «بالاما بالايتىن, جانىمداي كورەتىن, سەرىكباي باۋىرىما» دەپ جازىپ بەرىپتى.

– كادىمگى اكە مەن بالاداي جاقىن بول­دىق. ءتىپتى مونشاعا دا بىرگە بارىپ جۇردىك. عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «تيمكا-ديم­كا» دەگەن اڭگىمەسى بار. سول شىعار­ما­نىڭ كەيىپكەرى تيمكا ءبىز باراتىن مون­شادا ىستەيدى. سىراعاڭ ۇنەمى سول تيمكا­نىڭ مونشاسىنا عانا باراتىن. سىر­اعاڭ­نىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى ەشكىم اڭعار­­ماي­تىن كىشكەنتاي نارسەگە ۇلكەن دۇنيەنى سىي­عىزىپ جىبەرەتىن. مىسالى: ء«نا­زيرا­نىڭ باسىنا باردىم. قىس. قار قالىڭ تۇس­كەن. تاسىن ارشىپ قاراپ ەدىم, تۋعان جىلى مەن ولگەن جىلى قاشا­لىپتى. ارا­سىن­دا ءبىر سىزىقشا بار. ءنازيرا­نىڭ بۇ­كىل عۇمى­رى, ىستەگەن ءىسىنىڭ ءبارى وسى ءبىر سى­زىق­شاعا سىيىپ كەتكەندەي», دەيدى. كە­رەمەت نارسە عوي! – دەيدى تەبىرەنە سويلە­گەن اقىن.

اداسقان كىتاپتار مۋزەيگە تابىس ەتىلدى

سىرباي اقىن قوستانايعا كەلگەندە, ەڭ الدىمەن, اقىلبەك شاياحمەت اعامىزدى ىزدەيدى ەكەن. اقىلبەك اعانىڭ ايتۋىنشا, قوستاناي تۇرعىندارى سىراعاڭدى ء«بىزدىڭ سىراعاڭ» دەيدى. ولاي دەيتىن رەتى بار. سىرباي ماۋلەنوۆ كوپ جىل قوستاناي قالاسىندا تۇرىپ, وبلىستىق گازەتتە قىزمەت اتقارعان. وسى شاھاردا وتاۋ تىگىپ, ءسابي سۇيگەن. سوعىسقا دا وسى ارادان اتتانعان.

– قوستانايلىق بالدىرعاندار سىر­اعاڭ­­نىڭ بۇدان جارتى عاسىر بۇرىن جاز­عان «كوشەسى ونشا كوپ ەمەس, كولەمى ونشا كەڭ ەمەس, سوندا دا وسى قوستاناي ەش قا­­­­لا­دان كەم ەمەس» دەگەن ولەڭىن جاتقا ايتا­دى. سىراعاڭنىڭ قوستاناي وڭىرىنە سىڭىر­گەن ەڭبەگى از ەمەس. كەزىندە وبلىس اۋما­­عىنداعى اتىشۋلى گولوششەكين ستان­­سا­سىنىڭ اتىن ءوشىرىپ, وعان انا تىلىن­دە اتاۋ بەرگىزدى. وسى تۋرالى كە­زىندە سىر­اعاڭ­مەن پىكىرلەسىپ, قازىرگى «كوس­تانايسكيە نوۆوستي» گازەتىنە «پراۆدا – زەركالو جيزني» دەگەن ماقالا جازعانىم بار. وعان سىرباي اعا ەكەۋمىز قول قوي­دىق. كەيىن وسى ماقالا توڭىرەگىندە ۇلكەن پىكىرتالاس ءوربىپ, اقىرى اقيقاتتىڭ مەرەيى ۇستەم بولدى. شاۋ تارتىپ قالعان تۇ­سىندا دا سىراعاڭمەن سان مارتە جۇزدەسىپ, اڭ­گى­مەسىن تىڭدادىق. سوندا ول: «ناعىز اقىن تەك قانا شىندىقتى جازۋى كەرەك, ۇساق-تۇيەككە ءۇيىر بولماۋى كەرەك», دەپ وتى­­را­تىن, – دەدى تاۋدان قۇلاعان تاسقىن­­داي اسىپ-تاسىپ توگىلە سويلەگەن اقىلبەك اعا.

ۇمىتپاسام, وسىدان 10-15 جىل بۇ­رىن عوي دەيمىن, الماتىدا تۇراتىن تانى­سىمنىڭ ۇيىنەن كەزىندە سىرباي ماۋ­­لەنوۆتىڭ جەكە كىتاپحاناسىندا تۇر­­عان 20 شاقتى كىتاپتى كورىپ قالدىم. ۋكراين جازۋشىسى يۆان فرانكونىڭ, تاتار اقى­نى حيسام كامالوۆتىڭ, وزبەك اقى­نى حاميد گۋليامنىڭ, تۇرىك اقىنى نازىم حيك­مەتتىڭ, قازاق اقىنى جۇما­عالي سايننىڭ, تاعى دا باسقا تولىپ جات­قان كلاسسيك قالام­گەرلەردىڭ قولتاڭباسى جازىلعان قۇندى كىتاپتار. ءۇي يەسى سانتەحنيك ەدى.

– اعا, بۇل كىتاپتاردى قايدان ال­دىڭىز؟

– وسى قالاداعى پاتەرلەردىڭ بىرىندە سۋ قۇبىرى جارىلىپ, سونى جوندەۋگە بارعانمىن. سول ءۇيدىڭ ءبىر بولمەسىندە ەدەندە شاشىلىپ جاتقان وسى كىتاپتاردى سول ۇيدەگى ايەلدەن وقيىن دەپ سۇراپ الدىم. ۇيگە كەلگەن سوڭ, اشىپ قاراسام, كىلەڭ مىقتىلاردىڭ سىرباي ماۋلەنوۆ­كە جازىپ قالدىرعان قولتاڭباسى بار كىتاپتار ەكەن. ءبىر جىلدان كەيىن قايتىپ اپارىپ بەرەيىن دەپ, الگى پاتەرگە بار­سام, ەشكىم ەسىگىن اشپايدى.

الگى كىتاپتاردى ارقالاپ قوستا­ناي­عا اكەلدىم. بىرەۋىن الىپ قال­دىم دا, قال­عانىن اقىلبەك شاياحمەتتىڭ قو­لىنا ۇس­تاتتىم. مۇقاباسى توزىپ, سار­عايىپ كەت­كەن ءار بەتىندە سىرشىل اقىننىڭ ساۋساقتارىنىڭ تابى قالعان قۇندى كىتاپ­تاردى اقىلبەك شاياحمەتتىڭ مۋزەيگە تاپسىرىپتى. كونفەرەنتسيا مىنبەرىندە تۇرعان اقىن وسى وقيعانى ءسوز ەتتى.

– ءابۋ سارسەنباەۆ «تەڭىز اۋەندەرى» كىتا­بىنىڭ العى بەتىنە: «سىرباي! «تە­ڭىز اۋەنىن» الدىڭا تارتتىم. قاراس­­­تى­رىپ قانا قويما, وقىپ شىق. جالىق­تىر­سا دا, شىداپ وقى, ەڭ ابزالى سىناپ وقى. قۇلاعىم سەندە» دەپ قولتاڭبا قالدىرىپتى. مايدانگەر جازۋشى ءازىل­حان نۇرشايىقوۆ «ەكى ەستەلىك» دەگەن كىتابىن تارتۋ ەتكەندە «قىمباتتى, سىرەكە! سوعىستىڭ وتتى جىلدارىندا قان كەشىپ, جەڭىستى جاقىنداتقان ارداگەر ازاماتقا!», دەپ شىن كوڭىلىن جەتكىزىپتى. ءابدىلدا تاجىباەۆ 1958 جىلى ماسكەۋدە جارىق كورگەن كىتابىن ۇسىنعاندا: «قا­راماي ىرباي-تىربايعا, اعاداي كورىپ سىيلايتىن باۋىرىم, اقىن سىربايعا», دەپ ولەڭدەتىپتى. تاحاۋي احتانوۆ 1957 جىلى جارىق كورگەن «قاھارلى كۇندەر» رومانىن بەرگەندە اقىندىعىن كورسەتىپ: «سەن ەدىڭ عوي سىرلاس دوسىم سىربايىم, ەكەۋمىزدە ءبىر قۋانىش, ءبىر ۋايىم, جانىم قۇربان, دوسىم, سەنىڭ جولىڭا, قۇرباندىققا سەن دە, دوسىم, تۇر دا­يىن», ­دەپ اعىنان جارىلىپتى. سونداي-اق تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ «ەسكەرت­كىش», ساتتار سەيىتقازيننىڭ «ديقان دالا», ادىلبەك ءابايدىلدانوۆتىڭ «اق قايىڭ», تىنىشباي راحيموۆتىڭ «بەسىگىمىز – بەي­بىت كۇن», ۇلىقبەك ەسداۋ­لەتتىڭ « ۇلىس­تىڭ ۇلى كۇنى», سەرىك تۇر­عىن­بە­كوۆتىڭ «جۇرەگىمنىڭ ساۋلەسى», جادىرا دارى­باەۆا­نىڭ ء«بىزدىڭ جاقتىڭ اسپانى» سە­كىلدى كىتاپتارىن دا اقىن اعا ەرىنبەي وقىپ, قولىنا ۇستاعانى كورى­نىپ تۇر, – دەدى اقىلبەك شاياحمەت.

ايتپاقشى, الگى وزىمە قالدىرعان ءبىر كىتاپتى كەيىن قوستانايداعى سىرباي ماۋ­لەنوۆ اتىنداعى گيمنازيانىڭ بۇ­رىن­عى ديرەكتورى بەكەجان كوشمۇر­زيننىڭ مەكتەپتىڭ مۋزەيىنە قويايىن دەگەن ۋادەسىن الىپ تۇرىپ, قولىنا تاپسىردىم.

جيىن سوڭىندا س.ماۋلەنوۆ اتىن­داعى گيمنازيادا وتكەن عىلىمي بايقاۋ­دىڭ جەڭىمپازدارى ماراپاتتالدى. ولار­دىڭ ىشىندە سىرباي اتىنداعى ءبىلىم وردا­سى­نىڭ ۇستازدارى دا بار.

قوستاناي وبلىسى