قۇماي دەيتىن ءبىر قۇس بار...

مەكەمە قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىنا قارا­عاندا اتالعان مۋزەي: تابيعات, تاريح, ەتنو­گرافيا ءبولىمى, قۋعىن-سۇرگىن, قازىرگى زامان ءبولىمى قاتارلى بەس قۇرىلىمعا جىكتەلگەن ەكەن. ال قورداعى جادىگەرلەر سانى 5 400 ارتەفاكتىنى قۇراسا, بۇلاردىڭ 60 پايىزى ەكسپوزيتسيا تورىندە تۇر.

وسىنداعى كورمە سورەسىنەن ورىن العان ەكسپوناتتىڭ ءبىرى – قۇماي قۇستىڭ ت ۇلىبى. كولەمى تىم الىپ. بۇركىت ونىڭ قاسىندا قار­عاداي-اق كورىنەدى ەكەن. جايىلعان قوس قانا­تىنىڭ ۇزىندىعى – 3,2 مەتر. دەنەسىنىڭ ەتىن كەپتىرىپ تاستاعاندىقتان ت ۇلىپ كۇيىن­دەگى سالماعى 5 كيلودان اسپايتىن سياقتى. ال ۆيكي­پەديالىق انىقتامالىقتا ۇلكەن قۇماي­دىڭ سالماعى – 7,5-8 كيلو بولادى دەپ جازىپتى.

بۇل قۇستى ورنيتولوگ-عالىمدار قار­شىعا تۇقىمداستار توبىنا جاتقىزادى. تاۋلى جەردە ءومىر سۇرەدى. اسىرەسە, قازىرگى باي-ولكە ايماعى ورنالاسقان التاي تاۋى­نىڭ قولات-قويناۋىندا بارشىلىق. بۇل قۇستى موڭعولدار «يول» دەيدى. سوعان بايلانىستى التايدىڭ تەرىسكەيى قوبدا بەتىندە «يولتى» (قازاقشا – جول­تى) اتاۋلى قۇزدار كوپ.

ال مىنا مۋزەيدەگى قۇماي قۇس جايلى جازىلعان عىلىمي انىقتامالىقتا: «1960 جىلى دەلۋن سۇمىننىڭ ءبىر ازاماتى اتاقتى لاقشىن كەزەڭىنىڭ ارعى بەتىندەگى يولتى تاۋىن­ان ۇستاپ اكەلىپ تاپسىرعان», دەگەن جالعىز جول جازۋ عانا بار. رەتتىك سانى – 60.434.

كەيىن بۇل جادىگەردى كىم ت ۇلىپتاعانى بەيمالىم. بىراق جاقسى ساقتالعان. كەرىلگەن قوس قاناتى كەرەگە ءتارىزدى جايىلعان. كىرەۋكە جۇندەرى سول قالپى ءبۇتىن تۇر. ىرگە قاناتى, ارا قاناتى جانە شالعىسى ساپ-ساۋ. كەرمە يىعى مەن توپشىسى ءسال قيسايعانى بايقالادى. قاسقا قۇيرىعى, بالاق ءجۇنى, تۇياعى ءبۇتىن. جاقسىلاپ قاراعان ادام تۇياق ۇستىندەگى بۇجىر تاستارىن ساناي الاتىنداي. تەگەۋرىن, جەمباسار, سىعىم, شەڭگەل سالالارى كوپ جىل تۇرىپ قالعاندىقتان, ەپتەپ سولعانى بولماسا, قارا تۇياعى سول قالپى.

كىتاپتا بۇل قۇس 40 جىل ءومىر سۇرەدى دەپ جازىلعان. الەمدە بۇل سياقتى بيىككە ۇشا­تىن قۇس جوق. مىسالى, بۇركىت 4,5 مىڭ مەتر­گە دەيىن بيىكتە سامعاي السا, قۇماي 7 500 مەتر بيىككە القىنباي كوتەرىلەدى. ۇياسىن 1 700 مەتردەن الاسا تاۋعا سالمايدى جانە جىل سايىن اۋىستىرىپ تۇرادى. شىڭجان قازاقتارىنىڭ ۇلكەن اقىنى اقىت ء ۇلىمجى ۇلى (1868-1940) ءوزىنىڭ «قۇماي دەگەن ءبىر قۇس بار» اتتى تولعاۋىندا:

«قۇماي دەگەن ءبىر قۇس بار,

كوك بەتىندە مەكەنى,

ماع ۇلىم ەمەس ادامعا,

ءدال قاي جەردە ەكەنى,

جىلدا ءبىر جەرگە جاقىنداپ,

سايا سالىپ كەتەدى,

ساياسى تۇسكەن ادامزات,

شىن داۋلەتكە جەتەدى», –

دەپ جىرلاعان ەكەن. وسىنداعى ماتىندە ايتىلعانداي, بۇل قۇستىڭ ۇيا سالار ورنى مەن مەكەنى ماعلۇم ەمەس جانە بۇل قۇستىڭ ۇياسىن كورگەن ادام باقىتقا جەتەدى-مىس.

قۇماي قۇس تۋرالى ەل اراسىندا اڭىز-اڭگىمە جەتەرلىك. مىسالى, قازىرگى شىعىس قازاقستان وبلىسى, زايسان اۋدانىنداعى ساۋىر-سايقان تاۋلارىن قاق جارىپ اعىپ جاتقان ۇيدەنە وزەنىنىڭ بويىندا بيىك قۇز جارتاس بار. وسىندا الىپ ۇيا ورنالاسقان. ەل ونى «قۇماي ۇياسى» دەپ اتايدى. جەرگىلىكتى جۇرت «ۇياسى وسىنداي ۇلكەن بولعاندا, قۇماي­دىڭ ءوزى قانداي ەكەن؟», دەپ جۇرت تاڭعالادى.

 ەل اراسىندا وسى ۇيا تۋرالى مىناداي اڭىز بار. ەرتە زاماندا مالاي دەگەن قوي­شى بولىپتى. ءبىر كۇنى ونى قوي جايى­پ جۇرگەن جەرىنەن قۇماي كوتەرىپ اكەتىپ, بيىك كۇز جار­تاستىڭ ىشىندەگى بالاپانىنىڭ قا­سىنا اكەلىپ تاستاپتى. مالاي بولسا بالاپان­مەن بىرگە قۇس اكەلىپ بەرگەن اڭ-قۇستىڭ ەتىن جەپ, كۇن كورەدى. شىڭىراۋدان قالاي شى­عۋدىڭ امالىن ويلاستىرا باستايدى. اڭ مەن مالدىڭ تارامىسىن ەسىپ ارقان جاسايدى. كۇز كەلىپ, بالاپان ءوسىپ جەتىلەدى. مالاي بالاپاننىڭ ەكى اياعىنا تارامىس ارقاندى تۇساۋلاپ بايلايدى دا, ءوزى وعان اسىلىپ جاتادى. ءبىر كۇنى ەنەسى ەسەيگەن بالاپانىن باۋلىپ جوعارى كوتەرىلەدى. ارقانعا بەلىنەن اسىلىپ جاتقان مالاي دا بىرگە ۇشادى. ەكى قۇماي قاتار ۇشىپ, تاۋدىڭ باسىنا قونادى. مالاي قۇس­تىڭ اياعىنداعى ارقاندى شەشىپ سول جەردە قالا بەرەدى. قۇمايلار ۇشىپ كەتەدى. وسىلاي ءبىر جاز جوعالىپ كەتكەن مالاي ەلىنە ورالادى. ونى كورگەن جۇرت تاپقىرلىعىنا ريزا بولادى. «مالاي, تاسقا ءتۇسۋىڭ قالاي؟», دەگەن ماتەل وسىدان قالعان ەكەن.

بۇل اڭىزدىڭ وزەگىندە شىندىق بار. ويتكەنى الىپ قۇماي ءىرى قارا مالدىڭ ءبۇتىن جەمتىگىن كوتەرىپ ۇشا الادى. ۇساق مالدى سۇيەگىمەن قوسىپ جۇتىپ جىبەرەدى. بۇل حايۋان-قۇس كوبىندە سۇيەك جۇتىپ كورەك­تەنەدى. ءىرى قارانىڭ ۇلكەن جىلىگىن كوتەرىپ ۇشىپ, 100-150 مەتر بيىكتەن جەردەگى تاسقا تاستاپ شاعىپ جۇتادى. بۇل ادىسكە بالا قۇماي جەتى جىل بويى ۇزبەي جاتتىعادى ەكەن.