كەدەندىك باقىلاۋ كوميتەتى ءتورايىمىنىڭ ورىنباسارى دينا ماماشەۆامەن اڭگىمە
– دينا تالعاتقىزى, بۇگىندە كەدەن دەسەك, بىردەن ويىمىزعا كەدەن وداعى ورالاتىنى جاسىرىن ەمەس. قالاي دەسەك تە, كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋىنان ەلىمىزدىڭ كەدەن سالاسىنا تۇسەر جاۋاپكەرشىلىك جۇگى اۋىرلاماسا, جەڭىلدەمەگەنى انىق. ەندەشە, اڭگىمەمىزدىڭ العاشقى سۇراعىن وسى كەدەن وداعىنان باستاساق. بۇل وداققا قوسىلعاننان بەرى ەلىمىزدىڭ كەدەن سالاسىندا قانداي وزگەرىستەر بولىپ جاتىر؟ قانداي جەتىستىكتەر, قانداي كەمشىلىكتەر بار؟ نەدەن ۇتىلىپ, نەدەن ۇتىپ جاتىرمىز؟ اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا جالپىلاما توقتالساڭىز؟
– جاھاندىق ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ قازىرگى كەزەڭى مەملەكەتتىك ورگاندارعا, ونىڭ ىشىندە كەدەن قىزمەتىنە دە دامۋدىڭ جاڭا باعدارلارى مەن جولدارىن نۇسقاۋدا. ارينە, بۇل رەتتە كەدەن ورگاندارىنىڭ مىندەتتەرى تۇبەگەيلى وزگەرىپ كەتكەن جوق, بۇرىنعىداي حالىقارالىق ساۋداعا ىقپال ەتۋ, سىرتقى ساۋدا اينالىمىن ىنتالاندىرۋ, تاۋار اعىنىن كوبەيتۋ, قولايلى كاسىپكەرلىك جانە ينۆەستيتسيالىق احۋالدى قۇرۋ بولىپ قالا بەرەدى. دەگەنمەن, جاۋاپكەرشىلىك ارتتى.
وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋىمەن وعان مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ىشكى شەكارالارىنداعى كەدەندىك باقىلاۋ الىنىپ تاستالدى, بۇل كەدەن وداعىنىڭ اۋماعى ارقىلى تاۋارلاردى ترانزيتپەن وتكىزۋدى ايتارلىقتاي وڭايلاتۋعا ءمۇمكىندىك بەردى. ەندى, ازيا ءوڭىرىنىڭ ەلدەرىنەن, قىتايدان, ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنە جەتكىزىلەتىن تاۋارلارعا قاتىستى كەدەندىك باقىلاۋ تەك قانا كەدەن وداعىنىڭ كەدەندىك اۋماعىنان كىرەتىن جانە شىعاتىن سىرتقى شەكارادا ورنالاسقان وتكىزۋ پۋنكتتەرىندە جۇزەگە اسىرىلادى.
«كەدەن وداعىندا كەدەندىك اكەلۋ باجدارىن ەسەپكە الۋدىڭ جانە ءبولۋدىڭ ءتارتىبىن بەلگىلەۋ مەن قولدانۋ تۋرالى» كەلىسىمنىڭ نورمالارىنا سايكەس, كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەر ءۇشىن كەدەندىك اكەلۋ باجدارىنىڭ سومالارىن ءبولۋدىڭ نورماتيۆتەرى بەلگىلەنگەن. اتالعان كەلىسىم 2010 جىلعى 1 قىركۇيەكتەن باستاپ كۇشىنە ەندى. 2013 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا قازاقستاننىڭ كەدەندىك اكەلۋ باجدارىنىڭ ءتۇسىمى 3,3 ەسەگە كوبەيدى جانە 2013 جىلى 273 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى.
باعدارلامالىق قۇرالدار پىسىقتالدى جانە ءبىز كەدەندىك ءترانزيتتىڭ كەدەرگىسىز راسىمىنە كوشتىك. ءۇش ەلدىڭ ەكسپورتتاۋشىلارىنا قوسىمشا قۇن سالىعىن ۋاقتىلى قايتارۋ ءۇشىن تاۋارلاردىڭ ءىس جۇزىندەگى شىعارىلۋىن راستاۋ تەتىگى ءبىر ىزگە كەلتىرىلدى. كەدەن وكىلدىكتەرىنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىل ماسەلەسى پىسىقتالدى. باقىلاۋ جانە تالداۋ فۋنكتسيالارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن اقپاراتپەن الماسۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى.
كەدەن وداعىنىڭ اۋماعى ارقىلى تاۋارلاردىڭ ترانزيتپەن وتكىزىلۋىن وڭايلاتۋ ماقساتىندا كەدەندىك ترانزيت كەزىندە تولەمدەر مەن سالىقتاردىڭ تولەنۋىن قامتاماسىز ەتكەن سومالاردى ەلەكتروندى ءوزارا تانۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى. وسى تەحنولوگيا كو كەدەندىك شەكاراسىنداعى وتكىزۋ پۋنكتتەرىندە كەدەندىك باجداردىڭ, سالىقتاردىڭ تولەنۋىن قامتاماسىز ەتۋ سەرتيفيكاتتارى تىركەلگەنى تۋرالى اقپاراتتى كو مۇشە مەملەكەتتەردىڭ كەدەن ورگاندارى پايدالاناتىن اقپاراتتىق جۇيەلەر ارقىلى ۇسىنۋدى كوزدەيدى. اتالعان اقپاراتتىق جۇيەنىڭ ەنگىزىلۋى كەدەن وداعىنىڭ كەدەندىك اۋماعى ارقىلى جۇكتەردىڭ ترانزيتتىك تاسىمالىن جۇزەگە اسىراتىن وتاندىق تاسىمالداۋشىلار ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاسايدى, تاۋارلار ءترانزيتى كەزىندە كەدەندىك وپەراتسيالاردى جاساۋ ۋاقىتىن قىسقارتادى.
كەدەن وداعى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋدا قاتىناسىن بىردەن بەلسەندىردى. كەدەن وداعىنىڭ ارتىقشىلىعىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بيزنەس-قوعامداستىعى وكىلدەرىنىڭ كوبى باعالادى. وسىنىڭ دالەلى حالىقارالىق ترانزيت كولەمىنىڭ, شەكارا ماڭى ساۋداسىنىڭ تەز ءوسۋى, كاسىپورىنداردىڭ كووپەراتسيالىق بايلانىستارىنىڭ كەڭەيۋى بولىپ كەلەدى, بۇل ءوزارا ساۋداداعى بيزنەستىڭ شىعىنىن قىسقارتۋعا ىقپال ەتەدى. ونى «ۇشتىك» ەلدەر اراسىنداعى ءوزارا تاۋار اينالىمىنىڭ ديناميكاسى كۋالاندىرادى. 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا كەدەن وداعى بويىنشا ارىپتەستەرمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ساۋدا كولەمى 2013 جىلى 88,3 پايىزعا, ياعني شامامەن ەكى ەسەگە ءوستى. ءوزارا ساۋدا اينالىمىنىڭ ءوسۋى, جالپى, سىرتقى ساۋدا قىزمەتىنە دە وڭ اسەر ەتتى. 2013 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءۇشىنشى ەلدەرمەن ەكسپورتتىق-يمپورتتىق وپەراتسيالارىنىڭ كولەمى 2009 جىلعى باعاعا شاققانداعى ۇقساس كورسەتكىشتەن 49 پايىزعا ارتا وتىرىپ, 107 ملرد. اقش دوللارىنا جەتتى.
كەدەن وداعىنا مۇشە مەملەكەت قالىپتاسىپ جاتقان كووپەراتسيالىق تۇيىندەرمەن بايلانىستى. ولاردىڭ ەكونوميكالارى ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرۋى جانە كوپتەگەن بىرىڭعاي مولايتۋ كونتۋرلارىمەن بىرىگۋى ءتيىس. سوندىقتان, ءبىز مىنادان, نە انادان ۇتىلىپ جاتىرمىز دەپ ناقتى اتاپ ايتۋعا بولمايدى. ماسەلەن, مىسال كەلتىرەر بولساق, كو مۇشە مەملەكەتتەرمەن ءوزارا ساۋدا ستاتيستيكاسىن قالىپتاستىراتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ستاتيستيكا جونىندەگى اگەنتتىگىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا كو ەلدەرىمەن تاۋار اينالىمى كو-عا كىرگەنگە دەيىن 2009 جىلى 12,9 ملرد. اقش دوللاردى قۇراسا, 2013 جىلى 24,3 ملرد. اقش دوللارىن قۇرادى. ونىڭ ىشىندە يمپورت – 18,4 ملرد. اقش دوللارى (2009 جىلى – 9,3 ملرد. اقش دوللارى), ەكسپورت – 5,9 ملرد. اقش دوللارى (2009 جىلى – 3,6 ملرد. اقش دوللارى).
كوپتەگەن ۇستانىمدار بويىنشا ءبىز «ورتاق مانگە» كەلەتىنىمىزگە قاراماستان, مىسالى, كەدەن زاڭناماسىن ۇيلەستىرۋدەگى ءبىزدىڭ ەلدەردىڭ كەدەن قىزمەتتەرىنىڭ ءتۇرلى باعىتتارىندا جانە دامۋ دەڭگەيلەرىندە ايىرماشىلىقتار مەن پروبلەمالار بار ەكەنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت, بۇگىنگى كۇنى ءۇش ەلدىڭ كەدەن زاڭناماسى 85 پايىزعا بىرىزدەندىرىلدى.
كەدەن وداعى كەدەن قىزمەتتەرىنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ تەحنولوگيالىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق ماسەلەلەرى كەدەن قىزمەتتەرى باسشىلارىنىڭ القا وتىرىستارىندا كەلىسىلەدى. بىرلەسكەن القا وتىرىستارىندا قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ, تاجىكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جانە ۋكراينانىڭ كەدەن قىزمەتتەرىنىڭ باسشىلارى, سونداي-اق, كەدەندىك ىنتىماقتاستىق بويىنشا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسياسىنىڭ القا مۇشەسى (مينيستر) باقىلاۋشى رەتىندە قاتىسادى. تالقىلاۋعا تۇسەتىن ءاربىر ماسەلە جۇمىس توپتارى شەڭبەرىندە ءبىزدىڭ ساراپشىلارمەن مۇقيات پىسىقتالادى, ءبىز وداق بويىنشا ارىپتەستەرىمىزدىڭ مۇددەسىنە نۇقسان كەلتىرمەۋگە تىرىسا وتىرىپ, قازاقستاننىڭ ۇستانىمىن قولدايمىز.
قازىرگى ۋاقىتتا بىرلەسكەن القانىڭ ون وتىرىسىن وتكىزۋ قورىتىندىسى بويىنشا كەدەندىك قۇننىڭ باقىلاۋىن, ترانزيتتىك تاۋارلارعا قاتىستى كەدەندىك وپەراتسيالاردى, تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەسىن الدىن الا اقپاراتتاندىرۋدى, سونداي-اق, كەدەن وداعىنىڭ كەدەن كودەكسىن پىسىقتاۋعا قاتىستى جانە تاعى باسقالاردى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان 149 شەشىم قابىلداندى.
– «كەدەن قىزمەتى – ەكونوميكالىق قالقان» دەگەن ەدى ەلباسى ءبىر سوزىندە. شىنىمەن, بۇل سالانىڭ ەل ەكونوميكاسى, ءۇشىن ۇلەسى زور. ال ەلىمىزدىڭ كەدەن وداعىنا مۇشە مەملەكەتتەردەن دە باسقا قانشاما ەلدەرمەن شەكاراسى شەكتەسىپ جاتىر. ونىڭ بارىمەن قانشاما ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستار ورناعان. وسى رەتتە سىرتقى ساۋدانىڭ جايىنا توقتالساڭىز. قاي ەلدەردەن تاۋار كوپ كەلەدى, بىزدەن ەكسپورت قالاي دەگەندەي...
– كەدەن قىزمەتىندە ەلدەرمەن سىرتقى ساۋدانى رەتتەۋگە ماڭىزدى ءرول بەرىلگەن. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە بارىنشا كومەك كورسەتۋ, كەدەندىك باقىلاۋدىڭ تيىمدىلىگىن جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىن تولتىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ.
2014 جىلعى 1-توقساندا ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمى كەدەن وداعىنىڭ جانە ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك ىشىندەگى ساۋدانى ەسەپتەمەگەندەگى كەدەندىك ستاتيستيكا مالىمەتتەرى بويىنشا, 26,9 ملرد. اقش دوللارىن قۇرادى جانە 2013 جىلعى ۇقساس كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 10,2 پايىزعا ارتتى, ونىڭ ىشىندە 21,4 ملرد. اقش دوللارى ەكسپورت (15,6%-عا ارتتى), 5,5 ملرد. اقش دوللارى يمپورت (6,5%-عا تومەندەدى). سونىمەن بىرگە, تمد ەلدەرى اراسىنداعى تاۋار اينالىمىنىڭ جالپى كولەمى 1,6 ملرد. اقش دوللارىن قۇرادى جانە 2013 جىلعى ۇقساس كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 27,4-كە تومەندەدى, ونىڭ ىشىندە 1,1 ملرد. اقش دوللارى ەكسپورت (24,4%-عا تومەندەدى) جانە 0,5 ملرد. اقش دوللارى يمپورت (33,2%-عا تومەندەدى). الىس شەتەلدەرمەن تاۋار اينالىمى 13,8% ءوستى جانە 25,3 ملرد. اقش دوللارىن قۇرادى, ونىڭ ىشىندە ەكسپورت 18,9%-عا (20,3 ملرد. اقش دوللارى) ارتتى, ال يمپورت 2,7%-عا (5 ملرد. اقش دوللارى) تومەندەدى.
قازاقستان ءونىمىن نەگىزگى الۋشىلار يتاليا (24,2%), قىتاي (16,5%), نيدەرلاندى (11,9%), فرانتسيا (8,3%), شۆەيتساريا (5,6%), جانە اۆستريا (5,1%) بولىپ تابىلادى. ال يمپورتتىق ونىمدەردى جەتكىزۋشىلەردىڭ اراسىندا بۇرىنعىشا قىتاي (26%) الدا تۇر, سونداي-اق, يمپورتتىق ونىمدەر گەرمانيا (8,8%), اقش (7,9%), كورەيا (5,1%), ۋكراينا (4,2%) جانە جاپونيا (4,2%) ەلدەرىنەن تۇسەدى.
– ەلىمىزدىڭ كەدەن بەكەتتەرىندەگى قازىرگى احۋال قانداي, ولاردى قاجەتتى قۇرال-جابدىقتارمەن, زاماناۋي تەحنيكالارمەن قامتۋ قانشالىقتى الەمدىك ستاندارتتارعا ساي دەپ ايتا الاسىز؟ سوڭعى كەزدە قولعا الىنعان ەلەكتروندى دەكلاراتسيا قاي دەڭگەيدە جۇزەگە اسىپ جاتىر؟
– كەدەن وداعىنىڭ وڭتۇستىك شەكارالارىن جاراقتاندىرۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنگەن. وتكىزۋ پۋنكتتەرىندە ينسپەكتسيالىق تەكسەرىپ-قاراۋ كەشەندەرى, تاۋارلاردىڭ جەتكىزىلۋىن باقىلاۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەلەرى, ەلەكتروندى وتكىزۋ پۋنكتتەرى جانە ت.ب. ورناتىلعان. كەدەندىك باقىلاۋدىڭ تەحنيكالىق قۇرالدارىنىڭ كومەگىمەن وتكىزىلەتىن ماتەريالدار مەن زاتتاردى جانە ولاردىڭ ىلەسپە قۇجاتتارىنا ءسايكەستىگىن انىقتاۋعا بولادى. بۇل جولاۋشى جانە جۇك اعىنىن كەدەندىك باقىلاۋدىڭ ۋاقىتىن تومەندەتەدى, كولىك قۇرالدارىنداعى قيىن جەرلەردى باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتەدى. سونىمەن قاتار كەدەن بەكەتىنىڭ جۇمىس ۋاقىتىن ارتتىرۋ ارقىلى كەڭەيتۋ مۇمكىن بولاتىن كەدەن بەكەتتەرىنىڭ قولدانىستاعى ينفراقۇرىلىمنىڭ ەڭ كوپ وتكىزۋىنىڭ تەحنيكالىق الەۋەتى بار (تاۋلىگىنە كىرۋ جانە شىعۋ 200 كولىك بىرلىگىنە دەيىن). اۆتوموبيل وتكىزۋ پۋنكتتەرىنىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن 60% (18-دەن 11) ارتتىرۋ ءۇشىن كەدەندىك باقىلاۋدىڭ تەحنيكالىق قۇرالدارىن اۋىستىرۋ جانە جاڭعىرتۋ قاجەت.
«ەلەكتروندى ۇكىمەتتى» قۇرۋ باعدارلاماسىن ەنگىزۋ شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىرىلاتىن كەدەن ورگاندارىنىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىن دامىتۋ ونىمەن شەكاراداعى وتكىزۋ پۋنكتتەرىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن ارتتىرادى. قازىرگى ۋاقىتتا كوميتەت تاجىريبەلىك پايدالانۋ رەجىمىندە تاۋارلاردىڭ ەكسپورتى جانە يمپورتىن ەلەكتروندى دەكلاراتسيالاۋ ءراسىمىن ازىرلەۋدى اياقتادى جانە ەنگىزۋگە كىرىستى. ەلەكتروندى قاعازسىز دەكلاراتسيالاۋ راستاۋ قۇجاتتارىن بەرۋسىز ينتەرنەت جەلىسى ارقىلى كەدەندىك دەكلاراتسيانى بەرۋ مۇمكىندىگىن كوزدەيدى. سونداي-اق, ەلەكتروندى دەكلاراتسيالاۋدى تۇراقتى پايدالانۋعا ەنگىزۋ ءۇشىن كەدەن ءىسى سالاسىنداعى قولدانىستاعى زاڭناماعا بىرقاتار تۇزەتۋلەر ازىرلەندى, قاعازسىز دەكلاراتسيالاۋ بويىنشا مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ستاندارتى دايىندالدى.
سونىمەن قاتار, قاعازسىز دەكلاراتسيالاۋعا كوشۋ ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندار بەرەتىن «ە-ليتسەنزيالاۋ» مەملەكەتتىك دەرەكتەر بازاسىن ەكسپورتتىق-يمپورتتىق وپەراتسيالار بويىنشا رۇقسات قۇجاتتارىمەن ۋاقتىلى تولتىرىلۋىن تولىق قامتاماسىز ەتۋدى قاراستىراتىنىن ەسكەرۋ قاجەت. كەدەندىك سۇيەمەلدەۋدىڭ جوعارى ستاندارتتارى بارلىعى ءۇشىن ماڭىزى زور, اسىرەسە, بۇل ماسەلە قازاقستاندا ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسى, قىسقى ۋنيۆەرسيادا-2017 سياقتى حالىقارالىق شارالاردى وتكىزۋدىڭ الدىندا وزەكتى بولىپ تابىلادى. ءبىز باسقا ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن زەردەلەۋدەمىز جانە كەدەن ورگاندارى بەكىتىلگەن ستاندارتتارعا سايكەس كەلۋ ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەرىن سالۋعا نيەتتىمىز. ءبىز ىرىكتەۋ قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن جانە جاپپاي تەكسەرۋدى جوياتىن تاۋەكەلدەردى باسقارۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەسىن ازىرلەدىك جانە ەنگىزدىك. اتالعان جۇمىستىڭ جالعاسى رەتىندە تبسب ىسكە قوسىلۋىنىڭ ناتيجەسىن ەسكەرە وتىرىپ, كەدەندىك باقىلاۋ سالماعىن رەسىمدەۋ كەزەڭىنەن پوستكەدەندىك باقىلاۋ كەزەڭىنە اۋىستىرۋ ۇسىنىلادى.
– جالپى, ينتەگراتسيالىق بايلانىستاردىڭ ەل ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزى بار دەپ ويلايسىز؟ ياعني ينتەگراتسيا يگىلىگىن قالاي باعالايسىز؟ كەيبىرەۋلەردىڭ بۇل تاۋەلسىزدىگىمىزگە قاۋىپ توندىرەدى دەگەن پىكىرىنە نە ايتار ەدىڭىز؟
– مەن ينتەگراتسيانىڭ پايداسىنا سەنبەيتىن ادامداردىڭ پەسسيميستىك كوزقاراستارىن قۇپتاي المايمىن. مەنىڭ ويىمشا, بۇگىنگى تاڭدا بولىپ جاتكان ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەر ەرىك پەن تەڭ قۇقىق قاعيداتىنا قۇرىلعان بىرىگۋ ءۇردىسى جاڭا مەملەكەتارالىق بىرىگۋ نەگىزىندە قارىم-قاتىناستىڭ ساپالى دەڭگەيىندە قۇرىلۋىنداعى ماڭىزدى قادام بولىپ تابىلادى. ينتەگراتسيانىڭ قاجەتتىلىگى مەملەكەتتەردىڭ اۋماقتىق شەكارالارىنىڭ بىرلەسۋىنە, تاريحي دامۋىنداعى سيپاتتاماسىنىڭ جاقىندىعىنا, تابيعي-رەسۋرستىق, وندىرىستىك-ەكونوميكالىق, ءوزارا تولىعۋى, كولىكتىك-كوممۋنيكاتسيالىق, الەۋمەتتىك-دەموگرافيالىق, عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەتتەرىنىڭ ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرۋىنا نەگىزدەلەدى, سونىمەن قاتار, ەكونوميكالىق پروبلەمالارىنىڭ ءبىر بولۋى, سىرتقى ەكونوميكالىق جانە گەوساياساتتىققا قىزىعۋشىلىقتىڭ بىرىگۋى دە اسەر ەتۋدە. ەڭبەك نارىقتارى مەن كاپيتالدارىن ءبىرىكتىرگەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك ينتەگراتسيانىڭ نەعۇرلىم جوعارى دەڭگەيى بولىپ تابىلادى. ءۇش ەل اراسىندا ۇلتۇستىلىك جوعارى ورگان – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەۋدە, ول ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى قوزعالتقىشى جانە زاڭنامانى ۇيلەستىرۋ بويىنشا ۇسىنىستاردى ازىرلەۋ ورتالىعى بولىپ تابىلادى.
ارينە, بۇل جۇمىستاعى العاشقى قادام 2009 جىلى قابىلدانعان بازالىق قۇجات – كەدەن وداعىنىڭ كەدەن كودەكسى بولىپ تابىلادى, بۇل قۇجات كەدەندىك راسىمدەردى جەڭىلدەتۋ مەن ۇيلەستىرۋ تۋرالى حالىقارالىق كونۆەنتسيانىڭ نەگىزىندە, سونداي-اق بەلارۋس, قازاقستان جانە رەسەي كەدەن قىزمەتتەرىنىڭ كەدەندىك باقىلاۋ مەن كەدەندىك تازارتۋعا قاتىستى ۇزدىك تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ ازىرلەنگەن. كەدەن كودەكسىنە كىرمەگەن كەدەن ورگانىنىڭ قىزمەتىنە قاجەتتى باسقا مەحانيزمدەر حالىقارالىق شارتتار مەن كەدەن وداعى كوميسسياسى شەشىمدەرى تۇرىندە قابىلداندى.
كەدەندىك راسىمدەردى ۇيلەستىرۋ مەن وڭتايلاندىرۋ بويىنشا كيوتو كونۆەنتسياسىنىڭ ەرەجەلەرىنە كەدەن زاڭناماسىن ودان ءارى بىرىزدەندىرۋ جوسپارلانۋدا. وداقتىڭ كەدەن كودەكسىنىڭ جوباسىن ازىرلەۋ وداقتاعى كەدەندىك قۇقىقتىق قاتىناستاردى جەتىلدىرۋگە, جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان كەشەندىك سيپاتقا يە.
ايتىلعاندى تۇيىندەي كەلە, ءبىزدىڭ جۇمىسىمىز مەملەكەت باسشىسى العا قويعان مىندەتتەردى, ونىڭ ىشىندە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ الەمدەگى دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋى بولىگىندە جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. كەدەن ورگاندارى اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى تومەندەتۋ, ەلىمىزدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىرۋ, كەدەندىك راسىمدەردىڭ ايقىندىعىن قامتاماسىز ەتۋ جانە تاۋارلار كونترابانداسىنىڭ جولىن كەسۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىستار اتقارادى, بۇل ءوز كەزەگىندە العا قويىلعان ماقساتتارعا قول جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋگە ءوز ۇلەسىن قوسادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
دينارا بىتىكوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».