قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى رابيعا ەسىمجانوۆانىڭ تۋعانىنا – 100 جىل
قازاق ونەرىنىڭ تامىرى تەرەڭگە تارتقان التىن دىڭگەگى دەگەندە سوم التىنداي تۋما دارىندار, انشىلىك قىرلارى ەشقاشان ءبىرىن-ءبىرى قايتالامايتىن امىرە قاشاۋباەۆ, ماناربەك ەرجانوۆ, جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ, تەاتر ساحناسىنىڭ كەرەمەت تارلاندارى, بولمىس-بىتىمدەرى بولەك قاليبەك قۋانىشباەۆ, قانابەك بايسەيىتوۆ, قاپان بادىروۆ, سەركە قوجامقۇلوۆ, ەلۋباي ومىرزاقوۆ, ابىكەن حاسەنوۆ, كامال قارمىسوۆ, حالقىمىزدىڭ ماقتانىشى مەن ارداعىنا اينالعان تۇڭعىش رەجيسسەرى جۇمات شانين ەسىمدەرى الدىمەن اۋىزعا ورالادى. وسى ءبىر شوعىر جارقىراعان شوق جۇلدىزداردىڭ ساناتىندا رابيعا ەسىمجانوۆانىڭ الار ورنى دا ەرەكشە ەكەندىگىندە تالاس جوق. اسىرەسە, ول سالعان اندەردىڭ قۇلاققا جاعىمدىلىعىن بىلاي قويعاندا, ونىڭ ۇنىنەن كورىكتى جايلاۋ, ايدىنى شالقار اققۋلى كول, جاپىراقتارى ءبىر-بىرىمەن سىبىرلاسقان قىرقالى بەتكەيلەردى ورلەي بىتكەن جايقالعان ورمان, زەڭگىر اسپاندا نوقاتتاي بولىپ قاناتتارىن دىرىلدەتە قاعا شىرىلداعان بوزتورعاي – قىسقاسى قازاقتىڭ جازيرالى سالقار دالاسىنىڭ بارشا تابيعاتى كوز الدىڭنان كولبەڭدەپ وتە بەرەدى.
وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىندا رابيعا اپامىزدىڭ داۋىسىن راديودان ەستىپ قانا قويماي, ديدارىن دا ەلگە اراعا ۋاقىت سالا ساعىنىشپەن ءبىر اينالىپ كەلگەنىندە تالاي رەت كوردىك. ءار ساپارىندا ونىڭ تۋعان توپىراققا دەگەن ءىلتيپاتى ول ايتقان اندەردىڭ قايسىسىنان بولسىن انىق اڭعارىلىپ, تىڭداۋشىلارىنىڭ جۇرەگىنە شىمىرلاپ قۇيىلىپ جاتاتىن. ول ءار كونتسەرتىندە كەڭ تىنىستى ۇنىمەن ساحنا تورىنەن:
«جاتىر ەدىم كوگالدا پىشەن شاۋىپ-اي,
ءشايى كويلەگىم سۋ بولدى جاڭبىر جاۋىپ-اي.
سەن ەسىمە تۇسكەندە, بەۋ قاراعىم-اي,
اقبوز اتتان جىعىلدىم ەسىم اۋىپ-اي.
قوش بول, قالقام, كورگەنشە,
قايتا اينالىپ كەلگەنشە.
ۋادەڭە بەرىك بول,
مەن سەندىكپىن ولگەنشە», – دەپ اۋەلەتۋشى ەدى. جەزتاڭداي ءانشى شىمىلدىق سىرتىنا بەت العاندا سىنشىل كوز بولماسا, بىلايعى جۇرت ونىڭ تۋعان ەلگە دەگەن ساعىنىش جاسى جانارىنىڭ اياسىن شەرتىپ تۇرعاندىعىن اڭداي قويمايتىن.
جوعارىداعى ءاندى سونشالىقتى تەبىرەنىسپەن, ينابات يىرىمدەرىنە سالا ايتۋىنىڭ سىرى نەدە؟ الاتاۋدىڭ بوكتەرىندەگى الماتى قايدا, سارىارقانىڭ ءبىر قيانىنداعى قورعالجىن قايدا؟ جاۋابى دا وسىندا جاتىر. بۇل كىندىك كەسكەن جەرىنەن ونەر قۋىپ استاناعا كەتكەن پەرزەنتتىڭ تۋعان ەلىنە دەگەن جۇرەك سوعىسى مەن قيماس سەزىمى ەدى. حالىقتىڭ قايناعان ورتاسىنان شىعىپ, ونەردىڭ اسقار بيىگىنە قاناتى تالماس تالپىنىسپەن ورلەگەن ءانشى رابيعا اپامىزدىڭ: «قاي قيىردا جۇرسەم دە ەلىم, جۇرتىم, ولە-ولگەنشە مەن سەندەردىكىمىن», – دەگەن انتقا بەرگىسىز, ۋادەگە بەرىك كىرشىكسىز شىنايى قالپىن تانىتقاندىعى.
سان الۋان ونەر ادامدارىنىڭ شىعارماشىلىق, ىزدەنىستى جولدارىنا باعامداپ كوز جىبەرسەك, سونىڭ باستاۋ قاينارىندا اتا-اناسى, وتباسى, جاقىن تۋىسقاندارى تۇرعاندىعىن, سولاردان ۇلگى-ونەگە الىپ, «ءاۋ» دەگەننەن ونەرگە ۇشقان ۇياسىندا ماشىقتانعاندىعىن اڭعارامىز. رابيعا ەسىمجانوۆا دا سول جولدان وتكەن. «ۇيادا نە كورسەڭ, ۇشقاندا سونى ىلەرسىڭ» دەگەننىڭ ناقتى مىسالى بۇل. بۇكىل بولمىسى, تۇلا بويى تۇنعان تالانتىنىڭ جارقىراي كورىنۋى سول انشىلىك ورتادا سومدالعاندىعى.
قازىر كوپشىلىكتىڭ جادىندا بار-جوعىن كىم ءبىلسىن, ون توعىزىنشى عاسىردا قازىرگى اقمولا وبلىسى, قورعالجىن اۋدانىنىڭ №8 اۋىلىندا باباق ەسىمدى كىسى بولعان. ايەلى ورەكە ەكەۋى دە اۋىزدارىن اشسا, كومەيلەرىنەن كۇمىس ءان, ساۋساقتارىنان كۇمبىرلەگەن كۇي توگىلگەن ونەرلى جاندار ەكەن. ولاردان سەيىتجان, ەسىمجان, قوسىمجان, دوسىمجان ەسىمدى ءتورت ۇل, گۇلجاميلا, بيجان, قانشا, باعيرا اتتى ءتورت قىز تاراعان. ايرىقشا اتاپ ايتارلىعى سول, ولاردىڭ بارلىعى دا كەيىننەن اكە-شەشەسى سياقتى ەل تانىعان ءانشى, ونەر سۇيگەن ساۋىقشىل جاندار بولدى. باباقتىڭ ۇيىنەن ەرتەلى-كەش «قۇلاقتان كىرىپ بويدى العان...» (اباي) ءان شىرقالىپ, كۇمبىرلەگەن كۇي ەستىلىپ جاتاتىن كورىنەدى. باباق پەن ورەكە ۇل-قىزدارىنىڭ ونەرگە بەيىمىن بايقاپ, ولاردىڭ داۋىس ىرعاقتارىنىڭ جەتىلىپ, ءان سالۋ مانەرىنىڭ قالىپتاسۋىنا ايرىقشا ءمان بەرىپ, بارىنشا باۋلىعان ەكەن.
...باباقتىڭ ەسىمجانىنىڭ شاڭىراعى. وتكەن جيىرماسىنشى عاسىردىڭ ون ءتورتىنشى جىلىنىڭ بەسىنشى قاڭتارى. قىسى بىلايدا التى-جەتى ايعا سوزىلاتىن ارقا ءوڭىرىنىڭ قورعالجىن توپىراعىندا تال بەسىك تاعى دا ءبىر رەت تەربەلدى. ومىرگە شىر ەتىپ نارەستە كەلدى. ءان مەن كۇيگە بولەنگەن بۇل اتىراپ سوندا تال بەسىكتە تەربەتىلىپ جاتقان جاس ءسابيدىڭ قازاق حالقىنىڭ كۇنى ەرتەڭدەرى جوعارىدا ەسىمدەرى اتالعان امىرە, جۇسىپبەك, ماناربەك سياقتى تۋما دارىندار لەگىن تولىقتىرىپ, ءوزىندىك داۋىس ۇنىمەن تىڭداۋشىلارىن دا, كورەرمەندەرىن دە ءتانتى ەتەتىن اۋەزى بولەك ءانشى بولاتىنىن بولجاپ تا بىلمەگەن ەدى.
مەنىڭ الدىمدا 1982 جىلعى 8 قازاندا شىققان «قازاق ادەبيەتى» گازەتى جاتىر. سونىڭ ون ءۇشىنشى بەتىندە شارا جيەنقۇلوۆانىڭ «بۇلبۇل», رابيعا ەسىمجانوۆانىڭ «ساعىنىش» اتتى قوس ماقالاسى جارىق كورگەن ەكەن. ەكەۋى دە قازاقتىڭ بۇلبۇل كومەي ءانشىسى, قايتالانباس ونەر جۇلدىزى, ومىردەن ەرتە وزعان كۇلاش بايسەيىتوۆا تۋرالى كوزدەرى كورىپ, قاتارلاس جۇرگەن كۇندەرىنەن ەستەلىكتەر جازىپ, سىر شەرتىپتى.
«1931 جىلى مەن امىرە قاشاۋباەۆتى ىزدەپ رەسپۋبليكا استاناسىنا كەلدىم. ول ۋاقىتتا تەاتر بىرەۋ – دراما تەاترى عانا. تەاتر ساحناسىندا اتاقتى انشىلەر امىرە, ماناربەك, جۇسىپبەك, تاماشا ونەر يەلەرى قاليبەك, قۇرمانبەك, قانابەك, قاپان, سەركە, ەلۋباي, ابىكەن, كامال, قازاقتىڭ تۇڭعىش رەجيسسەرى جۇمات شانين وزدەرىنىڭ كەرەمەت تالانتتارىمەن كورەرمەندەرىنە تانىلىپ ۇلگەرگەن كەز. سولاردىڭ اراسىندا جارقىراعان جارىق جۇلدىزداي كۇلاش تا بار ەدى», – دەيدى رابيعا ەسىمجانوۆا.
بۇل – رابيعانىڭ الماتىعا بارىپ, وسىلاردان ءان ۇيرەنسەم, ۇلگى السام, قاتارلارىندا ءجۇرىپ كوركەمونەر سالاسىندا قىزمەت ەتسەم دەگەن ۇلكەن ارمانىنىڭ ءۇمىتى شالعايداعى اۋىلدان الىسقا قاناتتاندىرعان العاشقى ساپارى ەكەن. ون التىدان اسىپ, ون جەتىگە ەركىن جەتە قويماعان ورىمدەي جاس قىزدىڭ جولى بولادى. ەسىمدەرى قازاق ساحنا ونەرىنىڭ تاريحىنا التىن ارىپتەرمەن جازىلىپ قالعان امىرە, يسا, كۇلاش, جۇسىپبەك, ەلۋباي, سەركە, قۇرمانبەك سياقتى تارلاندارمەن الماتىدا 1930 جىلى ۇيىمداستىرىلعان مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ ءبىر كىرپىشى بولىپ قالانادى. اكتريسا-ءانشى قىزمەتىنە قابىلدانادى. ساحنادا ويناۋ شەبەرلىگىن مەڭگەرەدى. سول كەزدە تەاتر رەپەرتۋارىنان تۇسپەي جۇرگەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «ەڭلىك-كەبەك» پەساسىندا ەڭلىكتىڭ ءرولىن ايگىلى دارا تۋما كۇلاش بايسەيىتوۆادان كەيىن جارقىراتا سومداعان تۇلعاعا اينالدى. ولاردىڭ زامانىندا ايەل زاتىن تەاتر ساحناسىنا شىعارۋ, ءرول ويناتۋ ءۇردىسى دامي قويماپتى. ايەلدەردىڭ ساحنادا الەم-جالەم بولىپ جارقىراپ كورىنۋى ابەستىككە باعالاناتىن بولعان. مىنە, وسى كوزقاراستىڭ سەڭىن سوككەن, ايەلدەر وبرازىن العاش ساحنادا بەينەلەۋ مۇراتىنا جەتكەن ساناۋلىلار كۇلاش, شارا, رابيعالار بولاتىن.
وسى جايدى رابيعا اپامىز بىلايشا ەسكە الىپ:
«ەلدەن اڭساپ كەلگەن بەتىمدە باۋىرمالدىق قۇشاققا سيار شوق جۇلدىزدار اراسىندا ماعان ەرەكشە ىقىلاس ءبىلدىرگەن كۇلاش ەدى. «ءانشى قىز كەلدى» دەپ جاس بالاشا قۋانىپ قارسى العانىن, ۇيىنە اكەلىپ, ءتورىن ۇسىنعانىن قالاي ۇمىتايىن. ءۇش جىل بىرگە تۇردىق. ول ۋاقىتتا تەاتر كيىمگە كەدەي بولاتىن, ەكەۋارا ءبىر سيسا كويلەگىمىز بار. سونى كەزەكتەسە, ساحناعا قايسىمىز بۇرىن شىقساق, سونىمىز كيەتىنبىز. «تەز شەشىن!» دەپ اپىل-عۇپىل كيىنىپ جاتاتىن دا كەزدەرىمىز از بولعان جوق. ول دا ءبىر داۋرەن ەكەن-اۋ!», – دەيدى.
بەۋ, داريعا-اي! ونىڭ تاسقا باسىلىپ قالعان وسى ءبىر سوزدەرىن وقىعاندا, وتكەندى جاڭعىرتىپ, ساحنادا قايتا ءتىرىلتىپ, ادامدارعا جان تەبىرەنىسى مەن ءلاززاتىن سىيلايتىن, مۇڭعا باتىرىپ, ويعا شومىلدىراتىن ساحنا ارتيستەرىنىڭ سومداعان تۇلعالارى, قايتالانباس ويناۋ شەبەرلىكتەرى ءبىر ەمەس, ونداعان ونەر زەرتتەۋشىلەرىنىڭ ىزدەنىستەرى مەن ەڭبەكتەرىنە جۇك بولار ەدى دەگەن وي مازالايدى. ويتكەنى, 1930 جىلدان الماتى مۋزىكالىق دراما تەاترىندا اكتريسالىق مەكتەپتىڭ شىڭدالۋىنان وتكەن رابيعا 1933 جىلى سەمەيدىڭ وبلىستىق تەاترىنا اۋىسىپتى. وندا كومپوزيتور ي.ۆ.كوتسيكتىڭ, قازاقتىڭ تاعى ءبىر دارىندى ساحنا رەجيسسەرى ورىنبەك بەكوۆتىڭ (كەيىن حالىق جاۋى رەتىندە رەپرەسسياعا ۇشىراعان, رابيعا اپامىزدىڭ العاشقى شاڭىراق قۇرعان جارى) قويعان وپەرالارى مەن سپەكتاكلدەرىندە «ايمان-شولپان» وپەراسىنان ايماننىڭ, ە.برۋسيلوۆسكيدىڭ «قىز جىبەك» وپەراسىنان جىبەكتىڭ, بەيىمبەت مايلين شىعارماسى نەگىزىندە قويىلعان «جالبىر» وپەراسىنان حاديشانىڭ, «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋدان» باياننىڭ رولدەرىن ورىنداۋدا, ساحنالىق ءتۇرلى وبرازداردى سومداۋدا زور جەتىستىككە جەتىپ, ولاردى قايتالانباس ونەردىڭ بيىك شىڭىنا شىعارىپتى. سول وپەرالاردى ورىنداۋدا اسقاق ءۇندى انشىلىك قىرى بارىنشا جارقىراي كورىنىپ, قوس سالاعا دا قاتار بەيىمدىلىگىن تانىتىپ تا ۇلگەرەدى. مۋزىكالىق ءبىلىمى بولماسا دا, ءتۋابىتتى دارىندى تۇلعا ەكەندىگىنە كورەرمەندەرى مەن تىڭداۋشىلارىنىڭ كوزىن جەتكىزىپ, وزىنە ءتانتى ەتەدى.
سەمەيدىڭ وبلىستىق تەاترىندا ەكى-ءۇش جىل قىزمەت ىستەگەننەن كەيىن قايتادان الماتىعا شاقىرىلعان رابيعا ەسىمجانوۆا رەسپۋبليكالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنا جۇمىسقا ورنالاسىپ, وسى ۇجىممەن ماسكەۋ, سول كەزدەگى لەنينگراد قالالارىندا, كوپتەگەن كونتسەرتتىك ساپارلاردا بولادى. ساحنالىق ونەرىمەن قاتار, حالقىمىزدىڭ اندەرىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا راديودان ۇنەمى كونتسەرتتەر بەرىپ جۇرەدى. وسىنداي كونتسەرتتەردە ءوز داۋىس ىرعاعى, مانەرىمەن تانىلعان ر. ەسىمجانوۆا 1940 جىلى قاراعاندى وبلىستىق راديوكوميتەتىنىڭ, ودان كەيىن ۇزبەي جيىرما جىل بويىنا رەسپۋبليكالىق راديوكوميتەتتىڭ ءانشىسى بولىپ, ءان سالدى. اقان سەرىنىڭ, ءبىرجان سالدىڭ, جاياۋ مۇسانىڭ, تاعى باسقا دا حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ اندەرى راديو ارقىلى ر. ەسىمجانوۆانىڭ شەبەر ورىنداۋىندا كوپشىلىككە تاراپ جاتادى.
حالىق اندەرىن ناعىز قالپىنان بۇزباي, ناقىشىنا كەلتىرە ورىنداۋ شەبەرلىگىندە بۇگىندە رابيعا ەسىمجانوۆاعا جەتەر ءانشى جوق دەسەك اسىلىق بولا قويماس. ول سالعان «جونىپ الدى», «گاۋھار تاس», «اۋپىلدەك», «اپيتوك», «ساۋلەم-اي» اندەرى قايتالانباس ەرەكشەلىگىمەن ءالى جادىمىزدا. ويتكەنى, تەلەديدارى جوق قازاق اۋىلىندا وسكەن ءبىز قۇلاعىمىزدىڭ تۇبىنە راديوقابىلداعىشتى جاستانىپ, سونى تىڭداپ وستىك.
اسىرەسە, «كوكەم-اي» انىندەگى:
«كوكەم, كوكەم, كوكەم-اي,
قاي جەردە وتىر ەكەن-اي!
ەل ارالاپ, سۋ كەشىپ,
تابار ما ەكەم كوكەمدى-اي!» – دەگەن جولدار ەرەكشە مۇڭدى دا, سىرلى ساعىنىشتى سازىمەن كوزىمىزگە جاس ۇيىرەتىن. رابيعا اپامىز ءوزى سالاتىن اندەرىنىڭ ىشىندە وسى «كوكەم-ايدى» ايرىقشا قادىرلەيتىن. حالىق تا ونى قۇلاعىنىڭ قۇرىشى قانا تىڭدايتىن. سەبەبى, وسى ءبىر اۋەندە سوعىستان كەيىنگى جىلداردىڭ جاراسىن تىرنايتىن مۇڭ مەن زار, ساعىنىش جاتاتىن.
...ءيا, ساعىنىش دەمەكشى, رابيعا اپامىز ەلگە كەلگەن سايىن جەرلەستەرىن قيماي كوزىنە جاس الىپ قوشتاسىپ كەتەتىن-ءدى. سەكسەنىنشى جىلدارى قورعالجىن وڭىرىنەن الماتىعا بارعان اعايىندار اپامىزدىڭ سىرقاتتانىپ ءجۇرگەنىن ايتىپ كەلگەنى بار. اقىرى, سول سىرقاتتان رابيعا ەسىمجانوۆا 1986 جىلدىڭ شىلدەسىندە 72 جاسىندا باقيلىق ساپارعا اتتانىپ جۇرە بەردى.
...ۇلتىمىزدىڭ ماقتانىشى, 1936 جانە 1958 جىلدارى ماسكەۋدە وتكەن قازاق ونەرى مەن ادەبيەتىنىڭ ونكۇندىكتەرىندە ءان قۇدىرەتىن الەم جۇرتشىلىعىنا مويىنداتقان قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى رابيعا ەسىمجانوۆانىڭ تۋعانىنا بيىل 100 جىل تولىپ وتىر. ساحنا ساڭلاعىنىڭ رۋحى قانداي قۇرمەتكە بولسىن لايىق, قالاي اسپەتتەسەك تە ورىندى دەر ەدىك. ەندەشە, جەزتاڭداي ءانشى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى ر.ەسىمجانوۆانىڭ 100 جىلدىق مۇشەل تويى ەل ۇكىمەتىنىڭ قولداۋىمەن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە اتاپ وتىلۋگە ءتيىس-اۋ! سونىمەن بىرگە, ۇلتىن ۇلىقتايتىن قازاقتىڭ ونەرسۇيەر ازاماتتارى قازاق انشىلىك ونەرى مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى ر. ەسىمجانوۆا ەڭبەك ەتكەن شىعىس قازاقستان, قاراعاندى وبلىستارىنىڭ جۇرتشىلىعى دا ونەر ساڭلاعىنىڭ مەرەيتويىن اتاپ وتۋگە وراي ۇيىمداستىرىلعان شارالاردىڭ باستاماشىلارى بولادى دەگەن سەنىمدەمىز.
جاقسىسىنا قۇرمەت كورسەتكەن, بارىن باعالاعان ەلدىڭ ابىرويى ارتىپ, مەرەيى وسە بەرەدى.
ءبادۋان يماش ۇلى,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى.