مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ ءتارتىبى قانداي؟

وسىنىڭ جاي-جاپسارىن ءتۇسىن­دى­رۋ ءۇشىن قىركۇيەك ايىنىڭ با­سى­نان بەرى الماتىدا ەكى بىر­دەي ءباسپاسوز ءماسليحاتى ءوتىپ, ساقتاندىرىلماعان پاتسيەنتتەر مەديتسينالىق كومەكتى پايدالانۋ ءۇشىن قىركۇيەك ايىنان باستاپ 2023 جىلدىڭ قىركۇيەگىنە دەيىن جارنا اۋدارا الاتىنى ءمالىم بول­عان ەدى. سول ارقىلى ولار ال­داعى ءبىر جىلعا ءوزىن-ءوزى ساق­تان­دىرۋ مۇمكىندىگىنە يە بولماق.

قازىرگى تاڭدا ءوز بەتىنشە تولەم جاساۋشىلاردىڭ اي سايىنعى جارناسى 3 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى الماتى فيليالىنىڭ باسشىسى تىلەۋحان ابىلداەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە قازاقستاندا 3 ملن-نان استام ادام ساقتاندىرىلماعان.

قىركۇيەك ايىنىڭ باسىندا تىلەۋحان ابىلداەۆ: «ساقتان­دى­رىلماعان ازاماتتار تاۋەكەل توبىنا جاتادى. ويتكەنى ولار كەز­دەيسوق جاعدايلاردى ايتپا­عان­دا, جوسپارلى مەديتسينالىق كومەكتى پايدالانا المايتىن ەدى. قا­زىرگى وزگەرىستەر وسى ول­قى­لىق­تاردى رەتتەۋ ءۇشىن حالىق­تىڭ سۇرانىسى بويىنشا ەنگى­زى­لىپ جاتىر. ناتيجەسىندە, ساقتان­دى­رىل­ما­عانداردىڭ شامامەن 30%-ى جاڭا تولەم ءتۇرىن پايدالانادى دەگەن بولجام بار. سونىمەن قا­تار وتكەن ايلارعا بەرەشەگى جوق ازا­ماتتار ءۇشىن ءمامس جارنا­سىن اي سايىن تولەۋ قۇقىعى ساق­تا­لادى», دەگەن ەدى.

وسى ارادا وقىرمانعا تۇسى­نىكتى بولۋى ءۇشىن بۇعان دەيىن ساق­ت­اندىرۋ پاكەتىندەگى قىزمەت­تەر­دى پايدالانۋ ءۇشىن دەربەس تولەۋشىلەر وتكەن 12 ايدىڭ جارناسىن تولەۋگە مىندەتتەلگەنىن ەسكە سالا كەتۋ كەرەك. ماسەلەن, ءمامس پاكەتىندەگى قىزمەتتەردى پاي­دالانۋ ءۇشىن پاتسيەنت بيىلعى قىركۇيەك ايىنان باستاپ 2023 جىل­دىڭ قىركۇيەگىنە دەيىن جارنا اۋدارا الادى. جالپى, جا­ڭا مەحانيزم قالاي جۇمىس ىستەيدى؟ ءبىر جىلعا ساقتاندىرۋ ستاتۋسىنا يە بولۋ ءۇشىن قانشا ۋاقىت كەتەدى؟ وسى اپتادا جاڭا تارتىپكە قا­تىستى تۇرعىندار تاراپىنان ءتۇ­سىپ جاتقان ساۋالدارعا مسق ال­ماتى فيليالىنىڭ وكىلدەرى جاۋاپ بەردى. نەگىزىنەن الماتى­لىق­تار تاراپىنان ءتۇسىپ جاتقان سۇراقتار لەگى تومەندەگىدەي.

– مەن سوڭعى 12 اي بويى ءمامس جارناسىن اي سايىن تو­لەپ كەلەمىن. ەندى الداعى 12 اي ءۇشىن دە تولەۋىم قاجەت پە؟ الدە ءارى قاراي دا اي سايىن تولەي بەر­سەم بولا ما؟

– جارنانى ءار ادام ءوز قالا­ۋىن­شا تولەي الادى. ەگەر ۋاق­تى­ل­ى تولەپ جۇرگەن بولساڭىز, بۇرىنعىشا اي سايىن اۋدارا بەرسەڭىز بولادى. سونداي-اق ءار توقسانعا نەمەسە ءبىر جىلعا الدىن الا تولەۋگە دە مۇمكىندىك بار.

– بۇرىن-سوڭدى جارنا تولە­مەگەن ەدىم. وسى مۇم­كىن­دىك­تى پايدالانىپ ءبىر جىلعا ساقتاندىرىلۋعا بولا ما الدە, وت­كەن ايلاردىڭ قارىزىن دا وتەۋىم قاجەت پە؟

– بۇل وزگەرىس ازاماتتاردىڭ جۇيەگە قوسىلۋىنا مۇمكىندىك بەرۋ ماقساتىندا ەنگىزىلىپ وتىر. ءسىز اعىمداعى اي مەن الداعى 12 ايدىڭ جارناسىن قوسا تولەگەن جاع­دايدا 3 كۇننەن كەيىن ساق­تاندىرۋ ستاتۋسىنا يە بولاسىز.

– جارنانى ارا-اراسىندا تولەپ ءجۇردىم. «ساق­تان­دى­رىل­عان» دەگەن مارتەبەگە يە بولۋ ءۇشىن جارنا تولەنبەگەن ايلارعا قور­دالانعان قارىزدى وتەۋىم قا­جەت پە؟ الدە, بىردەن 12 ايعا جار­نا تولەۋىم كەرەك پە؟

– ءسىز جارنا اۋدارىلماي قال­عان ايلاردىڭ قارىزىن وتەسەڭىز ساق­تاندىرۋ جۇيەسىنە قوسىلاسىز. تولەنەتىن قارىز مەرزىمى 12 ايدان اسپاۋعا ءتيىس. نەمەسە الداعى ءبىر جىلعا تولەسەڭىز دە بولادى.

– الداعى ءبىر جىلعا جارنا تولەپ ساقتاندىرىلدىم. ودان كە­يىن جارنا اۋدارماسام ستا­تۋ­سىم­­نان ايىرىلىپ قالام با؟

– بىرىڭعاي جيىنتىق تولەم تولەۋشىلەردەن باسقا سانات­تار­دىڭ ستاتۋسى سوڭعى جاسالعان جارنادان كەيىن 3 اي بويى ساقتالادى. بىراق بۇل جارنا تولەۋ مىندەتىنەن بوساتپايدى. ءۇش ايدان كەيىن وتكەن ايلاردىڭ قارىزى جابىلماسا ساقتاندىرۋ ستاتۋسى جويى­لادى.

– ساقتاندىرۋ جارناسى ەڭ تو­مەنگى جالاقى (ەتج) مەن ايلىق ەسەپتىك كورسەت­كىش­كە (اەك) بايلانىستى وزگەرىپ وتى­رادى. كەلەسى جىلى قازاق­ستان­دا ەتج 70 مىڭ تەڭگەگە وسەدى دەپ حابار­لان­دى. ەندەشە, ءوزىن-ءوزى ساقتان­دى­راتىندار تو­لەي­تىن جارنا مول­شەرى دە وزگەرە مە؟ كەلەر جىلدىڭ جارناسى قان­داي بولماق؟

– جارنا مولشەرى ادەتتە 1 قاڭ­تاردا (بەلگىلى ءبىر قارجىلىق جىل­داعى مولشەر بويىنشا) بەل­گىلەنەدى. قازىرگى تاڭدا ءوزىن-ءوزى ساقتاندىرۋشىلار ەتج-نىڭ 5 پا­يىزىن تولەيدى (60 مىڭ تەڭ­گەنىڭ 5%-ى – 3 مىڭ تەڭگە). ياعني كەلەسى جىلدىڭ جارناسىن بيىل تولەيتىن بولساڭىز, جارنا قول­­دانىستاعى مولشەر بويىنشا ەسەپتەلەدى. ماسەلەن, 2021 جىلدىڭ قارىزىن وتەۋ ءۇشىن 2 125 تەڭگە تولەيسىز. سەبەبى وتكەن جىلى ەتج 42 500 تەڭگە بولاتىن, ونىڭ 5%-ى 2 125 تەڭگەنى قۇرادى.

– مەن ءبىر جىلعا جارنا تولەپ, ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە قوس­ىل­دىم دەلىك, سودان كەيىن جە­ڭىلدىگى بار ساناتقا ەنەتىن بولسام تولەنگەن سومانى قاي­تارىپ الۋىما بولا ما؟

– جاڭا تالاپ بويىنشا ءبىر جىلعا الدىن الا تولەنگەن تو­لەم­دەر قايتارىلمايدى. جال­پى, ساقتاندىرۋ جۇيەسىندە ارتىق نەمەسە قاتە تولەنگەن تولەمدەردى قايتارىپ الۋعا بولادى. ول ءۇشىن «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» مەم­لەكەتتىك كورپوراتسياسى» كەاق-قا بارىپ ءوتىنىش جازۋ قا­جەت.

– مەن بۇعان دەيىن جەڭىلدىك سانا­تىندا بولدىم. الداعى ءبىر جىلدىڭ جارناسىن تولەۋىم قاجەت پە؟ الدە, اي سايىن تولەي بەرسەم بولا ما؟

– مىندەتتى الەۋمەتتىك مەدي­تسي­نالىق ساقتاندىرۋ تۋرالى زاڭ بو­يىنشا قازاقستاننىڭ بارلىق ازا­ماتى جانە ىقتيارحاتى بار شە­تەل­دىكتەر جارنا تولەۋگە مىن­دەت­­­تەلگەن. بىراق جارنا تولەۋ ءتا­­سى­­لىن ءار ادام ءوز قالاۋىنشا تاڭ­­دايدى. ستاتۋستان ايىرىلىپ قال­­ماس ءۇشىن جەڭىلدىك ساناتىنان شىققان ايدان باستاپ جارنا تو­لەي باستاساڭىز جەتكىلىكتى.

– بىرىڭعاي جيىنتىق تولەم (بجت) تولەيتىندەر ءبىر جىلعا ستا­تۋس الا الا ما؟

– بۇل مەحانيزم ءوزىن-ءوزى ساق­تان­­دىرۋشىلارعا عانا ارنالعان. ەگەر ول ساناتقا وتكىڭىز كەلمەسە بجت تولەمدەرىن اي سايىن نەمەسە جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تولەپ تاستاۋعا بولادى. وكىنىشكە قاراي, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ازىرگە جيىنتىق 2023 جىل ءۇشىن بجت قابىلدامايدى. سەبەبى كەلەر جىلدان باستاپ بجت مولشەرى وزگەرۋى مۇمكىن.

سالىق كودەكسىنىڭ 774-بابى بويىنشا جيىنتىق تولەمدى كونسۋلتاتسيالىق, ماركەتينگتىك, اۋديت, بۋحگالتەرلىك قىزمەت, ساق­تاندىرۋ, زاڭ, ادىلەت سالاسىنا قاتىستى قىزمەت كورسەتە­تىن­دەر, شەتەل ازاماتتارى, جەكە كاسىپكەرلەر, ازاماتتىق-قۇقىق­تىق كەلىسىمشارت بويىنشا ەڭ­بەك ەتەتىندەر, كوممەرتسيالىق جىل­­جى­مايتىن م ۇلىكتى جالعا بەرۋ­شىلەر تولەي المايدى.

وسى ارادا توقتالا كەتۋگە ءتيىستى ماڭىزدى ماسەلە ءمامس جۇيە­سىندەگى ستاتۋستى تەلەگرامم ارناسىنداعى ساقتاندىرۋ بوت (https://t.me/SaqtandyryBot) ار­قى­لى, fms.kz سايتى مەن Qoldau ء24/7موبيلدى قوسىمشاسى ارقى­لى انىقتاۋعا بولادى. تولەم تۋرا­لى رەسمي قۇجاتتى ەلەكترون­دى ۇكىمەت پورتالى eGov.kz بەرە­دى.

جارنانى بىردەن 12 ايعا تولە­گەن كەزدە ءار ايعا ءبولىپ تولەۋ قا­جەت. سونىمەن قاتار جسن, تو­لەم جاسالاتىن اي مەن جىلدى قا­­­تەسىز كورسەتۋ ماڭىزدى. قاتە­لە­سىپ ءبىر ايعا بىرنەشە رەت تولەپ قوي­ساڭىز نەمەسە جسن دۇرىس كورسەتىلمەگەن جاعدايدا اقشانى قايتارۋ ءۇشىن «ازاماتتارعا ار­نال­عان ۇكىمەت» مەملەكەتتىك كور­­­پو­را­تسياسىنا ارىز جازۋ قا­جەت. جارنانى ەكىنشى دەڭگەيلى بانك­­تەر, بانكتەردىڭ ءموبيلدى قو­سىم­شالارى, تەرمينالدار نەمەسە «قاز­پوشتا» اق ارقىلى تولەۋگە بولادى.

تاعى ءبىر قاپەرگە سالاتىن جايت, مەديتسينالىق كومەك ساپاسىنا قاناعاتتانباعان جاعداي­دا ازاماتتار ەمحانانىڭ پاتسيەنت­تەر­دى قولداۋ قىزمەتىنە جۇگىنە الادى. ەگەر ماسەلەنى سول جەردە شەشۋ مۇمكىن بولماسا, مسق-نىڭ fms.kz رەسمي سايتى, 1406 بايلانىس ورتالىعى, Qoldau 24/7 ءموبيلدى قوسىمشاسى جانە Telegram-داعى SaqtandyryBot ارقىلى شاعىم قالدىرۋعا بولادى.

الماتى