جاڭا قازاقستان قۇرۋعا جاڭا قادام

پرەزيدەنت ۇسىنعان مەملە­كەتى­مىز­دىڭ نەگىزگى زاڭىنا تۇزەتۋ­لەر ەنگىزۋ باستاماسى ساياسي-قۇقىقتىق سالانى جەتىلدىرۋگە, ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋعا باعىتتالعان. قا­زىر الەمدە بولىپ جاتقان شيە­لەنىستەر مەن ەكونوميكالىق داع­دا­رىس سالدارى ءبىزدىڭ ەلىمىزگە دە ايتارلىقتاي اسەرىن تيگىزىپ وتىر. جاhاندىق سىن-قاتەرلەر بۇ­رىنعى قالىپتاسقان قاعيدالار مەن ەرەجەلەردى قايتا قاراۋدى تالاپ ەتۋدە. جاڭا سىن-قاتەرلەرگە توتەپ بەرۋ ءۇشىن قوعام ۋاقىت تالابىنا ساي دامۋعا ءتيىس.

تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلى­مىز ساياسي تۇراقتىلىقتى نىعاي­تۋ­دىڭ قيىن جولىنان ءوتتى. ءبىز ىنتىماق پەن بىرلىگىمىزدىڭ ارقا­سىن­دا الەم مويىنداعان مەملەكەتكە اينالدىق. ەندىگى كەزەكتە دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردى دامىتىپ, جاڭا قازاقستاندى قۇ­رۋ­عا قادام باسقالى تۇرمىز. كونس­تي­تۋتسيالىق وزگەرىستەر ەلدىڭ قو­­عامدىق-ساياسي ءومىرىن جاڭعىر­تۋ­عا, ەكونوميكانى ۋاقىت تالابىنا ساي دامىتۋعا, قازاقستان ازاماتتارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنا وڭ اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز.

جالپىحالىقتىق رەفەرەن­دۋم­نىڭ وتكىزىلۋى دەر كەزىندە قا­بىل­­دانعان ساياسي شەشىم ەكەنى داۋسىز. ەلدەگى اۋقىمدى ساياسي جاڭعىرۋعا باستاماشى بولعان قا­زاق­ستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ: «بۇل ماسەلە قو­­عامدا, بۇقارالىق اقپارات قۇ­رال­­دارىندا جان-جاقتى تالقى­لاندى. ساراپشىلار مەن ازامات­تىق بەلسەندىلەر ءوز باعاسىن بەردى. بار­لىق ۇسىنىس كەڭ اۋقىمدى قولداۋعا يە بولدى. العا قويعان ماقساتىمىزدى ءتيىمدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ قاجەت بولدى» دەپ اتاپ ءوتتى.

الداعى رەفەرەندۋم قالىپ­تاس­قان مەملەكەتتىك مودەلدى كە­شەن­دى تۇردە ترانسفورماتسيالاۋ­دى كوزدەيدى. اتا زاڭنىڭ 33 بابىنا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر بۇ­كىل كونستيتۋتسيانىڭ ۇشتەن ءبى­رىن قۇرايدى. وسى رەفورمادان قا­زاق­­ستان دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭى باس­تالاتىنىن ءار ازا­ماتتىڭ ءتۇيسىنىپ, ۇعىنۋى اسا ماڭىزدى.

جىل باسىنداعى قاڭتار وقي­عا­سى ەلىمىزدە, جالپى قوعام ومى­رىن­دە, اتاپ ايتقاندا, ساياسي-ەكو­نو­ميكالىق, الەۋمەتتىك-رۋحاني سالالاردا تۇبەگەيلى رەفورمالار قاجەت ەكەنىن اشىق كورسەتتى. سون­دىقتان بۇل رەفورمالاردىڭ تۇبە­گەيلى جاڭا كونستيتۋتسيالىق دەڭ­گەي­دە قابىلدانۋى – ۋاقىتتىڭ قاتال تالابى.

وسى ورايدا  پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان بۇگىنگى تاڭدا ەكىنشى رەسپۋبليكانىڭ دامۋ ساتىسىنا قادام باسقانىن اتاپ وتكەن ەدى. بۇل تەرمين ەلى­مىز­دە كۇردەلى دە جان-جاقتى الەۋ­مەت­تىك قايتا قۇرۋ ۇدەرىسىنىڭ ءجۇرىپ جاتقانىنان حابار بەرەدى. دە­مەك «ەكىنشى رەسپۋبليكا – مەم­لەكەتتىك مودەلدىڭ جاڭارۋى».

پرەزيدەنت كونستيتۋتسيامىزعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ بويىنشا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ قاجەتتىگى تۋرالى ايتا وتىرىپ, حالىق بي­لى­گى­نىڭ ايقىن كورىنىسى سانالاتىن «پلەبيستسيت» تەرمينىن بىر­نە­شە رەت قولدانعانى بەلگىلى. مەملەكەت باسشىسى بۇل جونىندە: «قا­زاقستاندا دەموكراتيانىڭ وسىناۋ ءتيىمدى ينس­تيتۋتى تولىق پاي­­دالانىلمادى. ال جاڭا قازاق­ستان­دى قۇرۋدىڭ جاڭا كەزەڭىندە ءبىز ەلىمىز ءۇشىن وسىنداي تاعدىرلى شەشىم­دەردى كوپشىلىك الدىندا قابىل­داۋعا ءتيىسپىز» دەگەن بولاتىن.

ەل كۇتىپ وتىرعان بۇگىنگى رەفورمالار مەملەكەتىمىزدىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق جۇيەسىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋگە, الەۋمەتتىك ادى­لەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋگە, ازا­ماتتىق قوعامدى قولداۋ مەن دامىتۋعا, مەملەكەتتىك بيلىكتى شەك­تەۋگە, ادام مەن ازاماتتىڭ قۇ­قىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋعا نەگىز بولماق.

ماسەلەن, كونستيتۋتسيانىڭ 6-بابىنا «جەر جانە ونىڭ قوي­نا­ۋى, سۋ, وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسى, باسقا دا تابيعي رەسۋرس­تار حالىققا تيەسىلى. حالىق اتىنان مەنشىك قۇقىعىن مەملەكەت جۇزەگە اسىرادى» دەگەن وزگەرىس ەنگىزىلۋدە. مەملەكەت باسشىسى: «كونستيتۋتسيادا حالىقتىڭ جەر مەن تابيعي رەسۋرستاردىڭ يەسى ەكەنى تۋرالى نورمانىڭ تۇپكىلىكتى بەكىتىلۋى ۇلكەن ساياسي مانگە يە بو­لادى, بولاشاقتا كەز كەلگەن ساي­كەسسىزدىكتەردى بولدىرمايدى», دەپ اتاپ ءوتتى. وسىلايشا, مەم­لەكەت جەردى, جەر قويناۋىن, سۋىن, وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسىن, سونداي-اق باسقا دا تابيعي رەسۋرستاردى پايدالانۋ ساپاسى ءۇشىن حالىق الدىندا جاۋاپ بەرەتىن بولادى.

اتا زاڭنىڭ جاڭا رەداكتسيا­سىندا ەل ازاماتتارىنىڭ قۇ­قىق­تارى مەن بوستاندىقتارىن قور­عاۋ­دىڭ كونستيتۋتسيالىق-قۇ­قىق­تىق تەتىگىن نىعايتۋعا ەرەكشە نا­زار اۋدارىلىپ وتىر. قازاق­ستاندا كونستيتۋتسيالىق سوت قۇ­رى­لادى. مۇنداي سوت الەم­نىڭ كوپ­­تەگەن ەلىندە جۇمىس ىستەيدى. وعان ءار ادام قولدا­نىس­تاعى زاڭ­دار مەن باسقا دا نور­ما­تيۆ­تىك-قۇقىقتىق اكتىلەر تۋرالى, سونداي-اق ونىڭ قۇقىقتارى بۇزىلعان جاع­دايدا جۇگىنە الادى. كون­ستي­تۋ­تسيالىق سوتقا جۇگىنۋ قۇقىعى باس پروكۋرورعا, ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلگە بەرىلەدى. ساراپ­شىلاردىڭ پىكىرىنشە, كونستي­تۋ­تسيالىق سوتتىڭ قۇرىلۋى تەجەۋ ءارى تەپە-تەڭدىك جۇيەسىن, ازا­ماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇ­قىعىن قورعاۋدى كۇشەيتەدى. ازا­ماتتارعا كونستيتۋتسيالىق سوتقا تىكەلەي جانە ءوز بەتىنشە جۇ­گىنۋ قۇقىعىن بەرۋ ولاردىڭ قۇ­قىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قور­عاۋدىڭ نەعۇرلىم ءتيىمدى قۇ­رالى سانالادى.

ءولىم جازاسىنا تولىق تىيىم سالۋ دا جاڭا نورما. ءبىز­دىڭ قۇ­قىق­تىق جۇيەمىز ادام­نىڭ تابيعي قۇقىقتارىنىڭ باسىم­دى­عىن تا­نۋعا نەگىزدەلەدى. ادام­دى ءوز قۇ­قىعى مەن بوستان­دى­عىنان اجىراتۋ مۇمكىن ەمەس, ول ءابسوليۋتتى تۇردە دۇنيەگە كەلگەن ساتتەن باس­تاپ ءار ادامعا تيەسىلى.

ەلەۋلى جاڭالىقتىڭ ءبىرى – كون­ستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە ومبۋد­سمەن ينستيتۋتىنىڭ ەنگىزىلۋى. ول دە­موكراتيالىق ەلدەر­دىڭ بار­­­لىعىندا ءتيىمدى جۇمىس ىس­تەي­دى. كوپتەگەن ەۋروپا ەلىن­دە ومبۋدسمەندى پارلا­مەنت تاعايىندايدى, ونىڭ ءار الۋان تۇرلەرى دە بار. اسىرەسە بالا­لار ومبۋدسمەنى ينستيتۋ­تىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە. نەگىزگى زاڭعا ومبۋدسمەن تۋرالى نورما­نىڭ ەنگىزىلۋى جانە «ادام قۇقىق­تارى جو­نىندەگى ۋاكىل تۋرالى» كونس­تي­تۋ­تسيالىق زاڭنىڭ قابىل­دان­ۋى وڭ ناتيجەلەر بەرىپ وتىر.

ايتا كەتەيىك, قازاقستانداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل كونستيتۋتسيانىڭ 83-1-بابىندا بولەك كورسەتىلەدى. ومبۋدسمەن ەگەر تۇلعا مەن ازاماتتىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعى بۇزىلسا, سونى قال­پىنا كەلتىرەدى ءارى ولارعا كومەك بەرەدى.

پارلامەنتتىڭ وكىلەتتىگىن كە­ڭەي­تۋگە قاتىستى جاڭا ەرەجە­لەر­دى دە اتاپ وتكەن ورىندى. ءماجىلىس دەپۋتاتتارى كوپشىلىك داۋىسپەن كەز كەلگەن زاڭ جوباسىن قابىلداماۋعا قۇقىلى. قابىلدانباعان زاڭ جوباسى ازىرلەنگەن ورىنعا كەرى قاي­تا­رىلادى. پارلامەنت سەناتى ەندى زاڭ شىعارمايدى. زاڭداردى ءماجىلىس قابىلدايدى, ال سەنات كوپشىلىك داۋىسىمەن بەكىتەدى.

سونداي-اق پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىگىنە دە بىرقاتار وزگەرىس ەنەدى. پارلامەنت وكىلەتتىگى كۇ­شەي­­تىلەدى. بۇل تۇزەتۋلەر سۋپەر­پرە­زيدەنتتىك جۇيەدەن پارلامەنتى مەن تاۋەلسىز ۇكىمەتى مىعىم پرە­زي­دەنتتىك رەسپۋبليكاعا كوشۋ­دى نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى­لايشا, نەگىزگى زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەملەكەت جانە ادام قۇقىعى مەن بوستاندىعىن قورعاۋ تەتىگىن ودان ءارى جەتىلدىرۋدى كوز­دەي­دى. سوندىقتان 5 ماۋسىمدا وتە­تىن رەفەرەندۋمدا كونس­تي­تۋ­تسيا­لىق رەفورمالارعا ءوز كوز­قا­را­سىن ءبىلدىرۋ – ءاربىر قازاق­ستان­دىق­تىڭ مىندەتى.

اتا زاڭىمىزعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار تۋرا­لى حالىق اراسىندا ءتۇسىن­دىرۋ, تالقىلاۋ جۇمىستارى قار­قىن­دى جۇرگىزىلۋدە. مەملەكەت باس­شى­سى­نىڭ تاپسىرماسى بويىنشا جۇمىس توبى قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىنا تاجىريبەلى ساراپشىلار, ۋاكىلەت­تى ورگانداردىڭ وكىلدەرى, سونداي-اق ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇقىق­تا­نۋشى عالىمدارى كىردى. بۇل با­عىت­تا قازۇۋ ۇجىمى دا بەلسەن­دى جۇمىس اتقارۋدا.

ۋنيۆەرسيتەتتە رەفەرەندۋم قارساڭىندا بىرقاتار ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلدى. مەملەكەتتىك حاتشى ەرلان قارين, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات اي­ما­عامبەتوۆتىڭ قاتىسۋىمەن سايا­سات­تانۋشىلار كونگرەسى ءوتىپ, سايا­سي رەفورمالاردىڭ تيىمدى­لىگى تالقىلاندى. سونداي-اق پار­لا­مەنت سەناتى مەن ءماجىلىس دە­پۋتات­­تارى, ساياساتتانۋشى عا­لىم­دار, قوعام قايراتكەرلەرى ۋني­ۆەرسيتەتتىڭ وقىتۋشى-پروفەس­سور­لىق قۇرامىمەن, ستۋدەنت جاس­تارمەن كەزدەسۋلەر وتكىزدى.

الداعى رەفەرەندۋم – مەم­لە­كەتىمىزدىڭ بولاشاعىن ايقىن­دايتىن ماڭىزدى قادام. ساياسي وزگەرىستەردەن عىلىمي قاۋىم­داس­تىق شەت قالماۋعا ءتيىس. جاڭا الەمدەگى جاڭا قازاقستاندى وزىق بىلىممەن قارۋلانعان, باسەكەگە قابىلەتتى جاستار, بىلىكتى ماماندار عانا قۇرا الادى. ەل تاريحىنداعى ەلەۋلى وقيعاعا بەيجاي قاراماي, وڭ وزگەرىستەر ءۇشىن ءوز تاڭداۋىمىزدى جاسايىق.

جانسەيىت تۇيمەباەۆ,

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسقارما توراعاسى-رەكتورى