ساناۋلى كۇندەردەن كەيىن ەلىمىزدە اتا زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋگە قاتىستى جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم وتەدى. كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر وتانداستارىمىزدىڭ ەشقايسىسىنىڭ ءومىرىن اينالىپ وتپەيتىنى ايان. كەيىنگى ۋاقىتتا بۇل ماسەلەدە بيلىكتىڭ بەلسەندىلىك تانىتۋى, اقپاراتتىق-ناسيحات جۇمىستارىنىڭ جاندانا ءتۇسۋى دە زاڭدىلىق.
وسىعان وراي پرەزيدەنت كەڭەسشىسى مالىك وتارباەۆ رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا بايلانىستى الماتى قالاسىنداعى شىعارماشىل ينتەلليگەنتسيا وكىلدەرىمەن كەزدەستى. كەزدەسۋگە تاۋەلسىزدىك جىلدارىنىڭ بەدەرىندە ءار سالادا تانىلعان ورتا بۋىن وكىلدەرى قاتىستى.
پرەزيدەنت كەڭەسشىسى مالىك وتارباەۆ قاڭتار وقيعاسى, قوعامدا ءجۇرىپ جاتقان وزگەرىستەر, قىلمىستىق تەرگەۋلەر, سىبايلاس جەمقورلىققا بايلانىستى شەشىمدەر ءاربىر ازاماتتى الاڭداتاتىنىن ايتا كەلە, جينالعانداردى ەركىن پىكىر الماسۋعا شاقىردى. مەملەكەتتى ساقتاۋ, تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋ, ەلىمىزدى ەكونوميكالىق تۇرعىدان تابىستى ەتىپ, دەموكراتيانىڭ دامۋ داڭعىلىنا ءتۇسۋ – كۇن تارتىبىندەگى كەزەك كۇتتىرمەيتىن كوكەيكەستى ماسەلە ەكەندىگىن العا تارتقان ول ورنىقتى ۇسىنىس, ەلدىڭ كەلەشەگىنە پايداسى بار, ەلەكتەن وتكەن پىكىر بيلىك تاراپىنان ەسكەرۋسىز قالمايتىنىن ايتتى.
دوڭگەلەك ۇستەل فورماتىندا وتكەن باسقوسۋدا ءسوز العانداردىڭ ءبارى قانداي ماسەلە بولسا دا ۇسىنىس ايتۋدا, پىكىر بىلدىرۋدە اشىق جانە ادىلەتتى بولۋعا ۇمتىلدى. ءبىر جاعىنان كەزدەسۋدىڭ ەركىن ءارى شىنايى پىكىرتالاسقا قۇرىلۋىنا پرەزيدەنت كەڭەسشىسىنىڭ عىلىم, ونەر, ادەبيەت, باق سالاسىنداعى تۇلعالاردىڭ ەڭبەكتەرىنەن جاقسى حاباردار بولۋى, سول ورتامەن زامانداس جانە ءوزى دە شىعارماشىل قاۋىمنىڭ بەلدى وكىلى ەكەندىگى ىقپالىن تيگىزدى دەۋگە بولادى.
اقىن مارالتاي رايىمبەك ۇلى رەفەرەندۋم ەرتەڭىمىزدى باعدارلايتىن ماڭىزدى دا جاۋاپتى ءىس-شارا ەكەنىن ايتىپ, ساياسي ناۋقانعا قاتىستى ازاماتتىق ۇستانىمىن ورتاعا سالدى. اقىن ءسوزىن كۇللى شىعىس شايىرى ءجۇسىپ بالاساعۇنيدىڭ قۇقىقتىق قاتىناستاردىڭ ساقتالۋى مەن زاڭداردىڭ ۇستەمدىك قۇرۋى جايىنداعى ولەڭىمەن اياقتادى. ال اكتەر, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ رەكتورى ازامات ساتىبالدى ونەر مەن ساياساتتىڭ بايلانىسىن, جالپى شىعارماشىل ورتانىڭ ساياسي ساۋاتتىلىعى, ەلدىڭ جاڭا پرەزيدەنتكە دەگەن سەنىمى تۋرالى ءسوز قوزعادى. اكتەر ەلدىڭ پرەزيدەنتكە سەنەتىنىن, ەندى وسى سەنىمدى ساقتاۋ مەن اقتاۋ جولىنداعى باستامالاردى قولداۋ تۇرعىسىنداعى ۇسىنىستارىن جەتكىزدى.
ساياساتتانۋشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى نۇرلان سەيدىن دەموكراتيالىق وزگەرىستەر جۇرگىزۋدىڭ ۋاقىتى الدەقاشان كەلىپ جەتكەنىن العا تارتتى. ول كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار جۇرگىزۋ ارقىلى پرەزيدەنت وزىنە تاعدىرشەشتى جاۋاپكەرشىلىك الىپ تۇرعانىن, ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداۋدا ءبىر مامىلەگە كەلۋ كەلەشەكتە ءسوزسىز جەمىسىن بەرەتىنىن جانە حالىقتىڭ ءوزى دە وسىعان مۇددەلى بولىپ وتىرعانىن كەڭىنەن ءتۇسىندىردى. «پرەزيدەنت بيلىكتىڭ بارىنشا شىنشىل جانە ونىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردى ادىلەتتى تۇردە شەشۋگە ۇمتىلىپ وتىرعانىن كورسەتتى. ءبارىمىز دە ءومىرىمىزدى ەلىمىزدىڭ بولاشاعىمەن بايلانىستىرامىز جانە سول جارقىن كەلەشەك ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى دە سەزىنەمىز», دەدى ن.سەيدىن.
ايتىسكەر اقىن, «الاتاۋ» ءداستۇرلى ونەر تەاترىنىڭ ديرەكتورى رينات زايىتوۆ رەفەرەندۋم وتكىزۋدى تولىق قولدايتىنىن, الايدا كوڭىلىندە جۇرگەن تۇيتكىلدى ماسەلەلەرگە قاتىستى ءۇش ءتۇرلى ۇسىنىسىن ورتاعا سالدى. بۇل – ءتىل مارتەبەسى, ءبىلىم ساپاسىنداعى كەمشىلىكتەر مەن ۇلتتىق ءداستۇرلى ونەردى ناسيحاتتاۋداعى ولقىلىقتار تۋرالى بولاتىن. ايتىسكەردىڭ ويىن اقىن, قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ ورىنباسارى باقىت بەدەلحان ۇلى دا قۋاتتاپ: «تەست تاپسىرۋ بالانىڭ وي ءتۇيىپ, ونى سوزبەن جەتكىزۋ قابىلەتىن ولتىرەتىن تايازدىققا جەتەلەيدى», دەدى.
جينالعانداردىڭ باسىم بولىگى حالىقتىڭ ساياسي ساۋاتىن كوتەرۋ, قاراپايىم ەل تۇگىلى, كەيدە زيالى قاۋىمنىڭ ءوزى دە ساياسي ۇدەرىستەردىڭ ايىرماشىلىعىن اجىراتا المايتىنىن, سوندىقتان الەۋمەتتىك جەلىلەردە جۇرتتى اداستىراتىن ءۇستىرت پىكىرلەر كەزدەسىپ جاتاتىنىن جاسىرمادى.
زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ دوتسەنتى قازىبەك داۋتاليەۆ: «رەفەرەندۋمعا ادام قۇقىعىن قورعاۋ, كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىس نەگىزدەرى مەن مەملەكەتتىك بيلىك مەحانيزمىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى شىعارىلىپ وتىر. ادام قۇقىعىن شەكتەيتىن, بۇرىنعىداي پرەزيدەنت بيلىگىن كۇشەيتەتىن, ەل دامۋىن تەجەۋى مۇمكىن بىردە-ءبىر نورما جوق. ارينە, جەر – تەك قازاقستان ازاماتتارىنىڭ جەكە مەنشىگىندە بولادى دەيتىن نورمانى حالىقتىڭ كۇتكەنى انىق. جاڭا قازاقستان وسى ءبىر عانا كونستيتۋتسيالىق رەفورمامەن شەكتەلمەۋگە ءتيىس. الداعى ۋاقىتتا ءالى دە بولسا تاۋەلسىزدىگىمىزدى بەكەمدەي تۇسەتىن, مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك فۋنكتسياسىن جەتىلدىرەتىن ەلدىك, حالىقتىق سيپاتتاعى نورمالار ومىرگە كەلەدى», دەگەن پىكىرىن جەتكىزدى. ول, سونداي-اق, تاۋەلسىزدىگىمىزدى تۇگەندەپ, مەملەكەتتىگىمىزدى دارىپتەيتىن مۇراجايلار جۇيەسىن قۇرۋدى ۇسىندى.
پرەزيدەنت كەڭەسشىسىنە تىلەكتەرىن اماناتتاپ كەلگەندەر «بالاپاندى» اياعىنان تۇرعىزعانىمىزبەن, اسىرەسە جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان قازاقتىلدى تەلەباعدارلامالار, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە ىقپالى بار «ايتۋعا وڭاي», «قارەكەت» سياقتى رەيتينگكە ەمەس, ادامگەرشىلىككە قۇرىلعان تەلەباعدارلامالارعا كورەرمەن ءزارۋ ەكەنىن اشىق جەتكىزدى. تەلەۆيزياداعى قازكونتەنتتى دامىتۋعا, يدەولوگيالىق ساياساتقا قاتىستى الىبەك شەگەباي, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى ءاليا قۇدايبەرگەن, اقىن, «كىتاپ ال» باسپالار جەلىسى بالالار باسپاسىنىڭ رەداكتورى سايات قامشىگەردىڭ ۇسىنىستارىمەن كەزدەسۋگە جينالعاندار دا كەلىسەدى.
اقىن مۇراتحان شوقان اۋىلدى وركەندەتۋ ماسەلەسىنە ورالۋدى ۇسىنسا, جازۋشى, باسپاگەر باقىتجان بۇقارباي «قازىرگى وزگەرىستەردىڭ فورماسى مەن مازمۇنى سايكەس كەلۋى قاجەت. ءسوز ەركىندىگى, پىكىر بوستاندىعى جانە ول ءۇشىن «جازا» بولماۋى كەرەك», دەيدى. ال ءانشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ءمادينا سادۋاقاسوۆا ەلگە ەڭبەگى سىڭگەن تانىمال تۇلعالار مەن قايراتكەرلەرگە قۇرمەت پەن سىيلاستىقتى قالىپتاستىرۋ جونىندە ويىن بىلدىرە كەلە, ونەر جۇلدىزدارىنىڭ دا الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءسوزىن تىڭدايتىن ميلليونداعان وقىرمانى بار ەكەنىن ەسكە سالدى.
پرەزيدەنت كەڭەسشىسىمەن كەزدەسۋگە جينالعانداردىڭ بارلىعى دا ادىلەت بارلىق سالاعا, الدىمەن حالىقتىڭ كوز الدىندا جۇرەتىن رۋحانياتقا كەرەك دەستى. سوندىقتان دا مەملەكەتتىك ماراپات, ادامداردىڭ ەڭبەگىن باعالاۋ مەن باعامداۋ ىسىندە دە ادىلەتتى بولۋ ماسەلەسى قوزعالماي قالعان جوق.
كەزدەسۋدى قورىتىندىلاعان مالىك وتارباەۆ جيىندا ايتىلعان ماسەلەلەردىڭ بارلىعى ەسكەرۋسىز قالمايتىنىن جەتكىزدى. «رەفەرەندۋم – جاي فورمالدى تۇردە وتەتىن ناۋقان ەمەس, ەلىمىزدىڭ بولاشاق تاعدىرىن شەشەتىن, مەملەكەتىمىزدىڭ تۇعىرىن بيىكتەتەتىن ماڭىزدى تاريحي بەلەس. حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن, قوعامداعى وتكىر ماسەلەلەردى جان-دۇنيەسىمەن سەزىنەتىن ەڭ اۋەلى شىعارماشىل ينتەلليگەنتسيا. پرەزيدەنتىمىز باستاعان ساياسي رەفورمالار ەل دامۋىنا باعىتتالىپ وتىر. وسى سەبەپتەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى, ونەر جانە مادەنيەت قايراتكەرلەرى حالىققا رەفەرەندۋمنىڭ ءمان-جايىن ءتۇسىندىرىپ, اتا زاڭىمىزعا قانداي وزگەرىستەر ۇسىنىلعانى تۋرالى ءمان بەرىپ, جەتكىزۋى كەرەك. جاڭا قازاقستان حالىقتىڭ قالاۋىمەن قۇرىلادى. وسىنى ەستەن شىعارماعان ابزال», دەدى.
الماتى