حيتروۋ اۋەجايىنداعى «وكپەك جولاۋشى»

قازاق دراماتۋرگى شىعارماسىنىڭ شەكسپيردىڭ وتانىندا قويىلۋى ۇلت مادەنيەتىنىڭ تاماشا تابىسى

ىلكىمدى ىستەرگە كىشىگىرىم كەزدەسۋلەر مەن تانىسۋلار سەپ بولاتىنىن تالاي كورىپ ءجۇرمىز عوي. ۇلىبريتانياداعى «ش.ايتماتوۆ اكادەمياسىنىڭ» ديرەكتورى, پروفەسسور راحيما ابدۋاليەۆامەن باستالعان العاشقى تانىستىق جازۋشى, دراماتۋرگ دۋلات يسابەكوۆتىڭ ەكىنشى ءبىر تىنىسىنىڭ اشىلىپ, قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ كەڭ قانات جايا تۇسۋىنە سەبەپكەر بولعانداي. جاقىندا, ءساۋىر ايىنىڭ 6-12-ءسى ارالىعىندا ۇلىبريتانيانىڭ استاناسى لوندون قالاسىندا «قازاق ادەبيەتىنىڭ اپتالىعى» ايدارىمەن وتكەن دۋلات يسابەكوۆتىڭ شىعارماشىلىعىنا قاتىستى مادەني ءىس-شارا سونىڭ دالەلى. «The little pearl and other stories» سونىمەن 6 ءساۋىر كۇنگى العاشقى مادەني شارامىز 800 جىلدان استام تاريحى بار كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىندە جوسپارلانعان دۋلات يسابەكوۆتىڭ «The little pearl and other stories» («گاۋھارتاس») دەگەن اڭگىمە-پوۆەستەرى مەن پەساسى ەنگىزىلگەن اعىلشىن تىلىندەگى جيناعىنىڭ تۇساۋكەسەرىنە بارۋمەن باستالدى. كەمبريدج قالاسى لوندوننان 70-80 شاقىرىم قاشىقتىقتا جاتقان, ءوزىنىڭ اتاقتى كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىمەن الەمگە تانىس انگليانىڭ تاريحي ەسكى قالالارىنىڭ ءبىرى. ءوزىمىز اتباسىن تىرەگەن كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتى 1209 جىلى نەگىزى قالانىپ, 87 ادام نوبەل سىيلىعىن يەمدەنگەن, دۇنيە جۇزىنە اتى ءماشھۇر وقۋ ورنى. قالانىڭ ورتاسىنا ورنالاسقان ۋنيۆەرسيتەتتى ارالاعانىمىزدا تاريحي عيماراتتىڭ سول كۇيىندە ساقتالىپ قالعان, سوناۋ ورتا عاسىر زامانىنا ساپار شەكتىرەتىن عاجايىپ كورىنىسى ءبىزدى تاڭداندىردى. «The little pearl and other stories» دەگەن اتپەن جارىققا شىققان دۋلات يسابەكوۆتىڭ شىعارمالار جيناعىن ورىس تىلىنەن ءتارجىمالاۋشى بريتاندىق اۋدارماشى كاتارين جۋدەلسون. بۇل جەردە ايتا كەتەر ءبىر ماسەلە, شەتەل اۆتورى كىتابىنىڭ تاعدىرى كوپ جاعدايدا اۋدارماشىنىڭ تەگىنە بايلانىستىلىعى. اۋدارماشى اعىلشىن تەكتى بريتاندىق بولسا, وندا اۋدارما ەڭبەككە ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ, ۇلتتىق كىتاپحانا قورىندا تىركەلىپ, ماڭگىلىك ساقتالماق. ال بارلىق اۋدارماشىلاردىڭ ەڭبەكتەرىنە مۇنداي قۇرمەت كورسەتىلە بەرمەيدى ەكەن. ۇلىبريتانيا ەلىنىڭ كىتاپ باسپاسىنداعى وسىنداي ەرەكشەلىكتەرىنە سايكەس اۋدارىلعان د.يسابەكوۆتىڭ شىعارمالار جيناعى قازاق جازۋشىلارىنىڭ ىشىندە العاشقىسى بوپ سانالماق. م.اۋە­زوۆتىڭ «اباي جولى» رومانى مەن ق.مۇ­حا­مەدجانوۆتىڭ ش.ايتماتوۆپەن بىرگە جازعان «كوكتوبەدەگى كەزدەسۋ» اتتى پەساسىنىڭ اعىلشىن تىلىندەگى نۇسقالارى اعىلشىنداردىڭ كىتاپ قورىنىڭ كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا «پروگرەسس» باسپاسىنان شىققان ەڭبەكتەرى قاتارىندا بولەك ساقتاۋلى تۇر ەكەن. «ايتماتوۆ اكادەمياسىنىڭ» پرە­زيدەنتى راحيما ابدۋاليەۆانىڭ رەسمي سوزىنەن كەيىن ءسوز العان جازۋشى دۋلات يسابەكوۆ اعىلشىن ءتىلدى اۋديتورياعا جول تارتقان كىتابىن شىعارۋشى باسپاگەرلەر مەن ۇيىمداستىرۋشىلارعا ءوز العىسىن ءبىلدىرىپ, ارنايى جازىپ كەلگەن بايانداماسىمەن قىسقاشا تانىستىرىپ شىقتى. بايانداما وقۋ كەزىندەگى جازۋشى تولعانىسى ءبارىمىزدى تولقىتىپ كەتتى. جازۋشىنىڭ «مادەني ينتەگراتسيا – حالىقتار دوستىعىنىڭ كەپىلى» اتتى بايانداماسىندا ايتىلعانىنداي, «قازاق ادەبيەتىنە وتكەن عاسىردىڭ 60-70-جىلدارى كەلگەن مەنىڭ زامانداستارىم بۇگىنگى تاڭدا كوركەم ويدىڭ ەڭ ءبىر قۋاتتى كۇشىنە اينالىپ وتىر. ولار شىعىس جانە باتىس مادەنيەتىن بويىنا ءسىڭىرىپ وسكەن تالانتتى ۇرپاق. ەگەر تالعامپاز اعىلشىن وقۋشىلارى وسى ۇرپاقتىڭ شىعارمالارىنا كوبىرەك كوڭىل ءبولىپ, ونىمەن ەتەنە تانىسۋدى ءجون دەپ ساناسا, ولاردىڭ تابارى كوپ بولارىنا سەنىم مول. ...ءبىز ەكونوميكالىق ينتەگراتسيامەن بىرگە مادەني ينتەگراتسياعا دا كوبىرەك كوڭىل بولۋگە ءتيىسپىز. مادەني ينتەگراتسيا دەگەنىمىز – ەڭ الدىمەن بەيبىتشىلىك, گۋمانيزم, حالىقتار اراسىنداعى ىنتىماق, كەلىسىم جانە تۇراقتىلىق». قازاق پەن اعىلشىن ادەبيەتى اراسىن­داعى دوستىق, شىعارماشىلىق بايلانىس ەندى باستالعانداي. وسى باياندامادان كەيىن ءسوز العان اعىلشىن ادەبيەتتانۋشىسى, اۋدارماشى نيكولاس سالدارس ءوز بايان­داماسىندا ورتالىق ازيا ادەبيەتى جايىندا ايتا كەلىپ, شىعارمالارى ەندى عانا اۋدارىلىپ جاتقان د.يسابەكوۆتىڭ «گاۋھارتاس» اتتى پوۆەسىن قىرعىز جازۋشىسى ش.ايتماتوۆتىڭ «ءجاميلا» اتتى پوۆەسىمەن جانە فيلمىمەن سالىستىرىپ ايتىپ ءوتتى. كىتاپ تۇساۋ-كەسە­رىنە ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىلارى مەن اعىل­شىن وقىرماندارى جانە كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ جۇرگەن ءبىر توپ قازاقستاندىق ىزدەنۋشى جاستار مەن قازاقستان ەلشىلىگىنەن دە ارنايى وكىلدەر كەلىپ, جازۋشى اعالارىنا العىستارىن ايتىپ, سۋرەتكە ءتۇسىرىپ جاتتى. مارتەبە اسقاقتاتقان وسىنداي رۋحاني ءىس-شارانىڭ كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىندە ءوتۋى ۇلكەن باستامانىڭ باسى دەپ ۇقتىق. قۋاندىق. وسى ۋنيۆەرسيتەتتە وڭتۇستىك كورەي ەلىنەن كەلىپ, PhD دوكتورانتۋرا­سىن­دا وقىپ جۇرگەن دوكتورانت قىزبەن جو­لىقتىق. قازاق تىلىندە جاقسى سويلەيتىن كورەي قىزىنىڭ اتى دا قازاقشا ءىنجۋ كۋ (Eunju Koo) ەكەن. دوكتورلىق ديسسەر­تاتسياسىنىڭ تاقىرىبى «Language, Labour and Urban in Kazakhstan» دەپ اتالادى. قازاقستاننىڭ ءتىل ساياساتى ماسەلەسى جونىندە جازىپ جۇرگەن كورەي قىزىن سوزگە تارتقانىمىزدا: «مەن سەۋلدەگى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ورتا ازيا فاكۋلتەتىندە وقىپ جۇرگەن كەزىمدە ەكى جىلعا الماتىداعى ابىلاي حان اتىنداعى شەت تىلدەر ۋنيۆەرسيتەتىنە قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە كەلدىم. سول كەزدە قازاقستانداعى ادامداردىڭ كوپشىلىگى مەنەن «نەگە ورىسشا بىلمەيسىڭ؟ نەگە قازاقشا سويلەيسىڭ؟» دەپ سۇرايتىن. مەن سوندا ك ۇلىپ: «مەن رەسەيدە ءجۇر­گەن جوقپىن عوي» دەپ ايتاتىنمىن. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العانىنا 22 جىلداي ۋاقىت بولدى. سوندىقتان دا قازاقستاندىق ءاربىر ازامات قازاقشا سويلەۋى كەرەك دەپ ويلادىم. قازاقستاندا جۇرگەن كەزىمدە قازاق ءتىلىنىڭ ماسەلەسى مەن جاستاردىڭ وي-ساناسىنداعى وزگەرىستەردى زەرتتەۋ قىزىقتىرا ءتۇستى. قازىرگى ۋاقىتتا كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورانتۋرا بولىمىندە قازاق ءتىلى جانە ءتىلدىڭ ساياساتى قازاقتاردىڭ ومىرىندە جانە ەڭبەك جولىندا قالاي اسەر ەتەتىندىگى جايىندا زەرتتەپ جاتىرمىن. قازاق جازۋشىسى دۋلات يسابەكوۆپەن كەزدەسىپ, ونىڭ قازاق تىلىندەگى شىعارمالارىنىڭ اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلىپ جاتقانىنا قاتتى قۋانىشتىمىن. وسى ۇلىبريتانياداعى دوستارىمنىڭ, تانىستارىمنىڭ ىشىندە دە قازاقستاندى ۇناتاتىن ادامدار بار. سولارعا ەندى وسى كىتاپ ارقىلى جا­قى­نىراق تانىستىراتىن بولدىم», دەيدى ول. وسى ساپارىمىزدا لوندونعا 1996 جىلى وقۋمەن كەلىپ, قىزمەت بابىمەن قالىپ قويعان, ۇلىبريتانيانىڭ زاڭ جونىندەگى PhD دوكتورى مۇحامەد-ءالي قۇرمانباەۆپەن تانىسىپ, قۋانىپ قالدىق. ءوزى دۋلات يسابەكوۆتىڭ جەرلەسى بولىپ شىقتى. اعىلشىن جۇرتىندا بيزنەس سالاسىندا جاقسى قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن ەل ازاماتى جازۋشى اعاسىنىڭ كەلەتىنىن ەستىپ, ارنايى وتباسىمەن كەلىپ, قۇتتىقتاپ جاتتى. قازاقستاننان كەلگەن ءبىزدى ەلگە قايتقانىمىزشا قولىنان كەلگەن بار كومەگىن اياماي قوناق ەتتى. ەلى مەن جەرىن ساعىنىپ جۇرگەن مۇحامەد-ءالي باۋىرىمىز ءسوز اراسىندا ءوزىنىڭ جۇرەكجاردى قۋانىشىن, تىلەگىن بىلدىرگەن ەدى. «مەن انگلياعا 1996 جىلى قازاق ەلىنەن العاش وقۋعا كەلگەن ستۋدەنتتەرىنىڭ ءبىرىمىن. سول العاش كەلگەن جىلدارى شەتەلدىكتەر «قازاقستان قايدا ورنالاسقان ەل؟» دەپ سۇرايتىن. بارىنە قازاقستان جەر كولەمى جاعىنان دۇنيە جۇزىندەگى توعىزىنشى ەل دەپ ايتاتىنمىن. كەزىندە ءبىز بەس قانا بالا وقۋعا كەلسەك, قازىر ءبىز وقىعان وقۋ ورنىندا «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ارقاسىندا سەكسەنگە جۋىق بالا وقيدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى­مەن سالىستىرعاندا, ەلباسىنىڭ ارقا­سىندا كوپتەگەن ىستەر اتقارىلىپ, بار­لىق جەردە دە قازاقستاننىڭ اتى شىعىپ جاتىر. مىسالعا, قازىر بىرەۋگە «قازاق­ستاننانمىن» دەپ ايتسام, ەشكىم دە «ول قاي جاقتا؟» دەپ سۇرامايدى». «الماتى – امستەردام – لوندون» ارالىعىنداعى «وكپەك جولاۋشى» ساپارىمىزدىڭ ەكىنشى كۇنى, ياعني 7 ساۋىردە لوندوننىڭ كەنتيش تاۋن اتتى شاعىن اۋدانىندا ورنالاسقان «Giant Olive Theatre» تەاترىندا «Orzu Arts» ۇسىنۋىمەن كوپتەن كۇتكەن پرەمەراعا دا كەلىپ جەتتىك. ءبارىمىز دە «وكپەك جولاۋشىنىڭ» («ەسكى ۇيدەگى ەكى كەزدەسۋ») سوڭىنان اۆتوردىڭ ءوزى ايتقانىنداي, «ءاۋ باستا مەن انىقتاپ بەرگەن باستى كەيىپكەرىم ايتورەنىڭ مارشرۋتى يالتا (قىرىم) – الماتى – ياكۋتسك بولسا, ول بەرتىن كەلە ءوز بەتىمەن باعىتىن وزگەرتىپ, بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ كوپتەگەن تەاترلارىن شارلاپ ءوتىپ, ەڭ سوڭىندا سانكت-پەتەربۋرگتەگى «ەكسپەريمەنت تەاترىنان» سوڭ بىردەن «حيتروۋ» اەروپورتىنا كەلىپ قونىپ وتىر. ول ءوزى عانا كەپ قونباي, سوڭىنان مەنىڭ وتباسىمنىڭ مۇشەلەرىن, ەدينبۋرگتە وقىپ جاتقان نەمەرەم مەن باسقا دا نەمەرەلەرىمدى جانە دوستارىمدى وزىمەن بىرگە الا كەلدى. وسى پەسامنىڭ ارقاسىندا ءبارىمىز «الماتى – امستەردام – لوندون» ارالىعىنداعى «وكپەك جولاۋشىعا» اينالدىق». ۇلىبريتانياداعى Kazakh Arts Academy-سى مەن Orzu Arts-تىڭ بىرىگىپ ۇسىنعان Giant Olive Theatre تەاترىنداعى قازاق دراماتۋرگىنىڭ العاشقى پرەمەراسى وتە ءساتتى ءوتتى. كورەرمەن زالىنىڭ باسىم بولىگىن العاشقى كۇنى قازاق كورەرمەندەرى تولىقتىرسا, قالعان ءبىر اپتالىعىندا جەرگىلىكتى اعىلشىنداردان قۇرالعان اۋديتوريا الماستىردى. ەڭ الدىمەن سپەكتاكلدىڭ باعدارلا­ماسىنا كوز جۇگىرتكەنىمىزدە قويىلىمدى قويۋشى ۇجىمنىڭ ءارتۇرلى ۇلت وكىل­دە­رىنەن قۇرالعاندىعى كوڭىل اۋدارتتى. اسىرەسە, وزبەك پەن قىرعىز اعايىن­داردىڭ لوندوندا ءجۇرىپ باس قۇراپ, قازاق اۆتورىنىڭ پەساسىن قويۋعا جۇمىلدىرىلۋى تاڭداندىرا ءتۇستى. سپەكتاكلدىڭ قويۋشى رەجيسسەرى يۋلدوش جوراباەۆ, كومپوزيتورى ازيزا سادىقوۆا مەن ارۋاق رولىندەگى اكتەر ابدۋراشيد شاديەۆ – وزبەك اعايىندار بولسا, زەي­نەپتىڭ كىشكەنە قىزىنىڭ ارۋاعى بوپ وينايتىن نازگۇل ءجۇسۇموۆا قىرعىز اعايىننان, بۇلاردان باسقا پروديۋسەرى جوزەف ساندەرس, جارىق قويۋشى پاتريك گۋددەن مەن دىبىسىن قويۋشى ەمما سپيريندەر جانە ايتورە رولىندەگى مارك ستانتون, زەينەپ رولىندەگى كاتزي ترەۆەليان – اعىلشىندار. تەك كيىم جونىندەگى ديزاينەر مەن ساحنا بەزەندىرۋشىسى عانا ءاليا بورانباەۆا دەگەن قازاق قىزى بولدى. مىنە, وسىنداي ءارتۇرلى ۇلتتاردان قۇرالعان شىعار­ماشىلىق ۇجىمنىڭ ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارۋىنىڭ ءناتي­جەسىندە شىققان قازاقى بوياۋداعى سپەك­تاكلدى كورىپ, تاماشالادىق. ەل­دەن اتتاناردا «اعىلشىنداردىڭ ساحنا­لاۋىنداعى قازاق پەساسى قالاي شىعار ەكەن؟ شەكسپيردىڭ رۋحىندا تاربيەلەنىپ وسكەن اعىلشىندار ازيا جەرىندەگى قازاق دەگەن ۇلتتىڭ بولمىس-ءبىتىمىن, سالت-ءداستۇرىن, مادەنيەتىن, يۋمو­­رىن قالاي قابىلدار ەكەن؟» دەگەن سياقتى سۇراقتاردىڭ توڭىرەگىندە الاڭ­داپ شىققان كوڭىلىمىز سپەكتاكلدىڭ العاش­قى بولىمىندە-اق جاي تاپقانداي بولدى. ساحنا بەزەندىرىلۋىندەگى دومبىرا مەن قازاقشا ويۋلانعان جاپقىشقا دەيىن, جالپى ءۇيدىڭ ىشكى اتموسفەراسىن كور­گەندە قازاقستاننىڭ ءبىر تەاترى گاس­ترولدىك ساپارمەن كەلگەندەي سەزىنەدى ەكەنسىڭ. سپەكتاكلدەگى العاشقى كورىنىس ءۇيدىڭ ءىشىن تۇتىندەتىپ, ادىراسپانمەن الاستاپ جۇرگەن اق جاۋلىقتى انانىڭ بەينەسىمەن باستالعان ساتىنەن-اق قويىلىمنىڭ جالپى ارحيتەكتونيكاسىنىڭ قازاقى داستۇردەن الىستاماي, ۇلتقا ءتان بولمىس­پەن قويىلعانى كورىندى. قازاق ۇعىمىنداعى كيەلى دەپ بىلە­تىن ارۋاق بەينەسى قويىلىمنىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن كورەرمەننىڭ دە, كەيىپكەرلەردىڭ دە قاپەرىنەن ءبىر ساتكە الىستاماي, كەرىسىنشە ادام جانى وگەي­سىپ, وقشاۋلانعان سايىن ونىڭ كۇش بەرەتىن جۇبانىشىنا اينالا تۇسەدى. قويىلىمداعى ايتورە مەن زەينەپتىڭ جان دۇنيەلەرىندەگى ءار ءسات سايىن الماسىپ جاتقان كوڭىل-كۇي اۋاندارىنىڭ باقىلاۋشىسى – ارۋاق كەيپىندەگى ولاردىڭ و دۇنيەلىك بالالارى مەن اجە بەينەسىن كورسەتۋى رەجيسسەر تاراپىنان پەسانىڭ ىشكى تىنىسىن سەزىنگەنىن كورسەتكەندەي. سپەكتاكلدىڭ ارتقى فونىنداعى قازاق كۇيىنىڭ ءۇنى مەن «ءبىر بالا» ءانىنىڭ جايمەن عانا سىزدىقتاي ورىندالۋى شەتەل ساحناسىندا, اسىرەسە, اسەرلى شىعادى ەكەن. اي­تورە مەن زەينەپتىڭ ويىندارىنىڭ ءۇزى­­­لىستى ساتتەرىندە دە دومبىرانىڭ قو­ڭىر ءۇنى­مەن قويىلىمنىڭ ىشكى دەمىن بە­رۋى ءجۇي­كە تامىرلارىڭدى شىمىرلاتا تۇسەدى. باستى كەيىپكەرلەر ايتورە مەن زەينەپتىڭ ەكەۋارا ديالوگى ارقىلى ءوربى­گەنىمەن ادام جانىنىڭ ىشكى يىرىمدەرىندە جاتقان سىرلارى اقتارىلا تۇسكەن سايىن سپەكتاكلدىڭ بوياۋى قويۋلانىپ, كەيبىر ساتىندە ادەمى يۋمورمەن ءورىلىپ جاتتى. زەينەت جاسىنا جەتكەن, بالالارىنىڭ ءاربىر قادامىنا كوڭىلى الاڭداۋلى, تاعدىردان دا العان سىباعاسى از ەمەس زەينەپتىڭ بەينەسى اعىلشىن اكتريساسى كاتزي ترەۆەلياننىڭ ويناۋىندا وزىنشە ءبىر قازاق ايەلىنىڭ بەينەسى بولىپ شىقتى. اكتريسا زەينەپ بەينەسىنە دايىندىق كەزىندەگى قيىندىقتارى تۋرالى ويىمەن بىلاي بولىسكەن ەدى: «قازاق ايەلىنىڭ وبرازىن شىعارۋ كەزىندە قيىندىقتار بولدى. اسىرەسە, ەر اداممەن سويلەسكەندە بەتىنە تىكە قاراپ سويلەۋگە بولمايتىن قازاقتىڭ يبالى ايەلىنىڭ بەينەسىن شىعارۋ ءۇشىن رەجيسسەر تاراپىنان رەپەتيتسيا كەزىندە كوپ ەسكەرتۋلەر الىپ, قينالعان كەزىم دە بولدى. اعىلشىنداردا كەرىسىنشە, سويلەسىپ تۇرعان ادامىڭنىڭ بەتىنە تۋرا قاراماساڭ وتىرىك ايتىپ تۇرعانىڭ بوپ ەسەپتەلەدى. سوندىقتان قازاقتار تۋرالى بەينەماتەريالدارمەن تانىسىپ, كوپ ىزدەندىم. ءبىر قىزىعى, اعىلشىندار قالاي كوپ ءشاي ىشكەندى ۇناتسا, قازاقتار كوپ ەت جەگەندى سولاي ۇناتاتىنىن ءبىلدىم». اكتريسانىڭ مۇسىلمان ايەلىنە ءتان ەركەكتىڭ بەتىنە تىكە قارامايتىن, ۇيدە ەرى جوقتا بوتەن ەركەكتى كىرگىزۋگە ارلاناتىن اق جاۋلىقتى ايەل بەينەسىن كەرەمەت شەبەرلىكپەن ويناۋى شىنىندا دا تاڭعالدىردى. زەينەپ بەينەسى پەسادا بەينەلەنگەنىندەي سپەكتاكلدىڭ ءاربىر كورىنىسىندە, ايتورەمەن اراداعى اڭگىمە كەزىندە ارقالاي قۇبىلىپ, بىردە مۇڭدى, بىردە كوڭىلدى قالىپقا اۋىسىپ كورەرمەندى جەتەلەپ وتىردى. ال ايتورە بەينەسىندەگى اعىلشىن اكتەرى مارك ستانتوننىڭ ويىنى كوڭىلدى مۇڭنىڭ, جايدارى مىنەزدىڭ ادامى رەتىندە كورىندى. ستانتوننىڭ ايتورەسى زەينەپتىڭ ۇيىنە, ياعني ءوزىنىڭ بۇرىنعى ۇيىنە كەلگەن ساتتەن باستاپ, قاراڭعى ۇيگە ساۋلە شاشىپ تۇرعانداي جايناتىپ جىبەرسە, كەي ساتتەردە اعىلشىندارعا ءتان باتىلدىقپەن ءۇيدىڭ قوجايىنى سەكىلدى تىم ەركىنسىپ كەتەتىندەي. بالكىم, اكتەردىڭ كەيىپكەر مىنەزىن اشۋداعى ارەكەتتى شەشىمى شىنىندا سولاي الىنعان بولار. ومىردەگى قايعى مەن مۇڭدى سول ادەمى جىميىسپەن جەڭەتىن ايتورەنىڭ بەينەسىن كوردىك. ال زەينەپتىڭ بويىنداعى كەي تۇستاردا كۇيگەلەكتەنىپ كەتەتىنى, ەندى بىردەگى اڭعال دا اقكوڭىل مىنەزى ءوزىن اقتاپ جاتتى. سپەكتاكلدىڭ ەكى-اق كورىنىسىندە كورىنەتىن ەرتايدىڭ بەينەسى رەجيسسەر يۋلدوش جوراباەۆتىڭ ورىنداۋىندا ەستە قالارلىقتاي بەينەدە اشىلا ءبىلدى. شەشەسىنىڭ بوتەن ەركەكپەن ء(ايتو­رەمەن) ۇيىندە ءشاي ءىشىپ, بي بيلەپ وتىرعان جەرىنە كىرىپ كەلگەندەگى ماساڭ كۇيدەگى ەرتاي-جوراباەۆ ادەمى رومانتيكالىق كەشتىڭ شىرقىن بۇزىپ كەتەدى. كوڭىلدى وتىرىستىڭ كورگەن تۇستەي عايىپ بولۋى مۇڭداس ەكى جاننىڭ ءبىر سارىندى, سۇرقاي ومىرلەرىنىڭ بوياۋىن قايتا قالپىنا كەلتىرىپ, ەسكى ۇيدەگى ەكى كەزدەسۋ شىنىندا دا «وكپەك جولاۋشىنىڭ» ءجۇرىپ وتكەن جولىنداي اسەر قالدىرادى. ۇشاعىنا ءمىنىپ ايتورە كەتتى جونىنە. ال زەينەپ بولسا قاس قاعىمداي وتە شىققان ساتتىك كەزدەسۋىمەن قوشتاسا الماي قالا بەردى. سوڭعى ساحناداعى ەرتايدىڭ اناسىنىڭ جان دۇنيەسىن كەش ءتۇسىنىپ, كەشىرىم سۇراپ كەلگەن ءساتى ءبىرى كوكتە, ءبىرى جەردەگى ايتورە مەن زەينەپ­تىڭ ءومىر جولدارىنىڭ ەندى قايتىپ توعىسپايتىنىن ۇقتىرىپ جاتقانداي. پەسانىڭ وسى ءبىر سوڭعى شەشىمى ادام ءومىرىنىڭ وسىنداي ءبىر قيماس ساتتەردەن تۇراتىندىعىن, جاقسىمەن وتكىزگەن ءبىر كۇنىڭنىڭ قالعان ومىرىڭە ىنتىقتىرىپ قوياتىن سيقىرى بار ەكەنىن تەرەڭنەن سەزىندىرە تۇسەتىندەي. سپەكتاكلدىڭ ءون بويىنان مەنمۇندالاپ ەمەس, كەرىسىنشە تەرەڭىنە تارتا تۇسەتىن ۇيىقتاي كورىنىپ تۇرعان وي يىرىمدەرىن كورەسىڭ. سپەكتاكلدىڭ اعىلشىن تىلىندە قويىلعانىنا قاراماستان, اۆتوردىڭ ويىن اكتەرلەردىڭ ويىنىنان دا ۇعۋعا, كورۋگە بولاتىنداي. ءوزىمىز پەسانىڭ سيۋجەتىنە قانىق كورەرمەن بولعاندىقتان بار ىقىلاسىمىز اعىلشىن اكتەرلەرىنىڭ ويىنىن باعۋعا اۋدى. سپەكتاكلدىڭ ۇناعان-ۇناماعانىن دۋلات اعامىزدىڭ كوڭىل كوزىنەن ۇعىپ ۇيرەنگەندىكتەن بە, سپەكتاكل بىتە سالىسىمەن ەڭ الدىمەن اعامىزعا قاراعانىمىز راس. اۆتورىمىزدىڭ ساحناعا كوزىنە جاس الىپ, كوڭىلدى كۇيدە شىققانىنان-اق قول شاپالاقتاي جونەلدىك. دۋلات اعامىز ءسوز اراسىندا ءوزىمىزدىڭ تۇرىكتەر مەن ورىستاردىڭ دا ءدال بۇلاي قازاق ايەلىنىڭ بەينەسىن شىعارا الماعانىن, ال اعىلشىن اكتريساسىنىڭ مۇنشالىقتى ىزدەنىپ, كەيىپكەرىنىڭ بەينەسىن بويىنا سىڭىرە بىلگەنىنە ريزا ەكەنىن ءبىلدىرىپ جاتتى. ءبارىمىزدى «وكپەك جولاۋشىعا» اينالدىرىپ الىپ كەلگەن سپەكتاكلدىڭ قويۋشى رەجيسسەرى مەن پروديۋسەرىنىڭ جوسپارلارى دا ۇلكەن. ۇلىبريتانيانىڭ وزگە قالالارىندا كورسەتۋ, حالىقارالىق تەاتر فەستيۆالدەرىنە قاتىستىرۋ جانە الداعى كۇز ايلارىندا قازاقستان حالقىنا كورسەتۋ ويلارى دا بار ەكەنىن بىلدىك. قازاق دالاسىنان اعىلشىن ەلىنە ۇشىپ شىققان العاشقى قارلىعاشىمىزدىڭ قاناتى تالماسىن دەپ تىلەك تىلەدىك. قىرعىز بەن وزبەكتەردەن ۇيرەنەرىمىز كوپ بۇل ساپاردا دراماتۋرگتى تاعى ءبىر كەزدەسۋ كۇتىپ تۇر ەدى. لوندون قالاسىنىڭ لوردىنىڭ قابىلداۋىنا الدىن-الا جازىلىپ قويعاندىقتان, كەزدەسۋ ۋاقىتى دا بەلگىلى بولاتىن. عيماراتىنا ارتىق ادامدى كىرگىزبەيتىندىكتەن اۋدارماشىمەن بىرگە كىرگەن دۋلات يسابەكوۆ لوردپەن قازاقستاننىڭ بۇگىنگى ساياساتى مەن ادەبيەتى, مادەنيەتى جانە لوندونعا كەل­گەن­دەگى ماقساتى جونىندە سويلەسىپ, كەزدەسۋ سوڭىندا اعىلشىن تىلىندەگى جاڭا كىتا­بىن قولتاڭباسىمەن بىرگە سىيعا تارتىپ كەتتى. اعىلشىن ەلىنىڭ اسا ءبىر قۇرمەتتەيتىن, ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتكىزىپ وتىراتىن قىمبات سىيى دەپ اقىن-جازۋشىلاردىڭ قولتاڭباسىمەن ءوز قولىنان بەرگەن كىتاپ­­­تارى باعالانادى ەكەن. سوندىقتان دا لورد دۋلات يسابەكوۆتىڭ بۇل باعالى سى­يى­نا ۇلكەن العىسىن ءبىلدىرىپ, تاريحي عي­­­­­ماراتتان ءدام تاتقىزىپ شىعارىپ سالدى. جوسپار بويىنشا بۇدان كەيىنگى كۇنى ۆۆس-ءدىڭ باس كورپۋسى مەن پەن-كلۋبقا سوعىپ, سونداعى ماماندارمەن جولىعىپ, ەلدىڭ ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنە قاتىستى ءمان-جايدى ءبىلىپ, بارىمىز بەن جوعىمىزدى تۇگەندەۋ بولاتىن. ۆۆس-ءدىڭ دە عيماراتىنا تەك تىركەۋمەن عانا كىرەدى ەكەن. دۋلات يسابەكوۆتىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەنىمىزدەي, ۆۆس-ءدىڭ ور­تالىق ازياعا قاتىستى ايماقتىق بولىگىن وزبەك ازاماتى باسقارادى. تاعى ءبىر تاڭعالارلىعى, قازاقستان جاعىنىڭ حابار تاراتاتىن ءبولىمىن رەسەي بولىمىنە قوسىپ جىبەرىپتى. ويتكەنى, قازاقستاننان كەلگەن قوناقتاردىڭ كوپشىلىگى ورىس تىلىندە سۇحبات بەرەتىندىكتەن, بۇل ەلگە قازاق تىلىندەگى حاباردىڭ تاراتىلۋى كەرەك جوق دەگەندەي بىرىكتىرىپ جىبەرگەن كورىنەدى. وزىمىزگە دە سول كەرەك دەدىك. ال قالعان ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ءبارىنىڭ دە حابارلارى ءوز تىلدەرىندە تاراتىلىپ جاتىر. قازاق ءبولىمى جوق بولعاندىقتان, امال جوق, دۋلات اعامىز قىرعىز بولىمىندە جارتى ساعاتتىق سۇحبات بەرىپ شىعىپتى. وسى جايدىڭ ءبارىن كورگەندە ىشتەي نامىستانىپ, ەلگە ءوز ءوزىمىزدى قايراپ ورالعانداي بولدىق. ەڭ ارىسى لوندوندا اشىلعان قازاق رەستورانىنىڭ ءوزى جۇمىسىن ءارى قاراي الىپ كەتە الماعاندىقتان وزبەكتەردىڭ قولىنا ءوتىپ كەتىپتى. ونى ءبىز مۇحامەد-ءالي دەگەن جوعارىدا ايتقان ازاماتىمىز ءدال سول «سامارقاند» رەس­تورانىنا اپارعان كەزىندە ەستىدىك. اعىلشىنداردىڭ گامبۋرگەرلەرى مەن قۇرعاق تاماعىنان شارشاپ كەتكەندىكتەن, ەلدىڭ تاماعىن ساعىنعان كەزىمىزدە وسى جەرگە تاماقتاندىرۋعا اپارعان ەدى. ۆۆس-دەن كەيىنگى مەجەمىز پەن-كلۋبتىڭ باس عيماراتى بولدى. بۇل جاققا دا ءتۇسىرىلىم توبىمىزبەن بىرگە جەتتىك. اعىلشىنداردىڭ وزدەرىنىڭ ۇيرەنىپ قالعان قۋىقتاي-قۋىقتاي بولمەلەرىنەن تۇراتىن عيماراتىنا باردىق. بۇل مەكەمەدە دە دۋلات يسابەكوۆتى پەن-كلۋبتىڭ ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ك ۇلىپ قارسى الدى. مۇنداعى اڭگىمە پەن-كلۋبتىڭ قازاقستانداعى جۇمىسى مەن قازىرگى قازاق ادەبيەتىنىڭ اينالاسىندا ءوربىدى. وداققا قاتىستى جانە پەن-كلۋبتىڭ شەتەلدەردەگى فيليالدارىمەن بايلانىسىنا قاتىستى قانداي جۇمىستار ىستەلىنىپ جاتقاندىعى, الداعى جوسپارلارى تۋرالى ۇزاق اڭگىمەلەستى. پەن-كلۋبتىڭ بىرنەشە قىزمەتكەرلەرىمەن بولعان سۇحبات-اڭگىمە ارنايى ءبىر ماقالا ەتىپ جازاتىن ماسەلە بولعاندىقتان, بۇل جاعىنا اسا توقتالماي-اق قويساق تا بولادى. ءسوز اراسىندا ايتا كەتەيىك, «حيتروۋ» اەروپورتىنا اياعىمىز تيگەن ساتتەن باستاپ قايتقانىمىزشا ۇلىبريتانيا بىرىككەن كورولدىگى مەن يسلانديا ەلىندەگى قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرى دۋلات اعا مەن ونىڭ جۇبايى نۇرعايشا اپايدى جەكە ماشينامەن الىپ ءجۇردى. ءتۇسىرۋشى توپتى دا بولەك كولىكپەن قامتاماسىز ەتىپتى. ال تەاترداعى پرەمە­راعا ەلشىمىز قايرات ابۋسەيىتوۆتىڭ ءوزى كەلىپ قاتىسىپ, ەرتەسىنە الماتىدان بار­عان بارلىق قوناقتاردى (جيىرما شاقتى) ەلشىلىك عيماراتىنا شاقىرىپ, قازاقى داستارقاننان ءدام تاتقىزدى. ەلشىلىككە كىرەبەرىستە جەلبىرەپ تۇر­عان ءوز ەلىمىزدىڭ تۋى كوزىمىزگە وتتاي باسى­لىپ, كەۋدەمىزدە ماقتانىش سەزىمىن وياتتى. ساپارىمىزدىڭ سوڭعى كۇنىندە ۋيليام شەكسپيردىڭ اتاقتى «گلوبۋس» تەاترىنا سوعىپ, ورتاعاسىرلىق تاريحي عيماراتتىڭ مۋزەيىن ارالاپ, تەاتردىڭ ساحناسى مەن كورەرمەن زالىن, سپەكتاكلدە قولدانعان زاتتارىن (رەكۆيزيت), مۋزىكالىق اسپاپتارى مەن كوستيۋمدەرىنە دەيىن كورىپ, تاماشالاۋىمىزعا مۇمكىندىك تۋدى. شەكسپير تەاترىندا قازاقتىڭ دراماتۋرگى دۋلات يسابەكوۆتىڭ دە الدا­عى ۋاقىتتا پەسالارى قويىلارىنا ءىش­تەي سەنىم ءبىلدىرىپ, بۇل عيماراتپەن دە قوش­تاس­تىق. لوندوننىڭ كورولدەرىنىڭ بۋكين­گەم سارايىنان باستاپ ارالاپ كورە­تىن قانشاما تاريحي عيماراتتار ارتتا قال­دى دەسەڭشى. وسى كورگەنىمىزگە دە قانا­عات تۇتىپ, كەلەسىگە دە كورەتىن جەر قالسىن دەگەن ۇمىتپەن ەلگە اتتاندىق. بىراق, ولجالى اتتاندىق. قۋاتتى ەل بولۋدى اعىل­­شىنداردىڭ تاريحقا دەگەن قۇرمەتىنەن, مادەنيەتىنەن ۇيرەنۋىمىز كەرەك ەكەن دەپ اتتاندىق. قۇر ۇران مەن ايعاي­دىڭ ۋاقىتى وتكەنىنە كوزىمىز جەتە ءتۇستى. اقمونشاق احمەت, جۋرناليست. الماتى – لوندون – الماتى.