جاڭا وداق تاۋەلسىز ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋعا قىزمەت ەتەدى

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتى حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى يكرام ادىربەكوۆپەن اڭگىمە

– يكرام ادىربەك ۇلى, مەملەكەت باسشىسى «قازاق­ستان-2050» سترا­تەگياسىندا «سىرتقى ساياساتىمىزدى تەڭدەستىرۋ الەمدىك ىستەردە ەلەۋلى ءرول اتقاراتىن جانە قازاقستان ءۇشىن پراكتيكالىق قىزىعۋشىلىق تۋعىزاتىن بارلىق مەملەكەتتەرمەن دوستىق جانە بولجامدى قارىم-قاتىناستاردى دامىتۋ دەگەندى بىلدىرەدى» دەپ اتاپ وتكەن ەدى. وسىعان قاتىستى ماسەلەلەردى تاراتىپ ايتىپ بەرسەڭىز؟ – ەلباسىمىز ءوزىنىڭ اسا ماڭىزدى تاريحي «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا حالىقارالىق جاعدايلار مەن قازىرگى گەوساياسي ورتانىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى, سونىمەن قاتار, وڭىرلىك جاڭا قاۋىپتەردىڭ پايدا بولعانىن ەسكەرە وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىن جاڭعىرتۋ قاجەت ەكەندىگىن جانە ۇلتتىق مۇددەلەردى تەك پراگماتيكالىق قاعيدالارمەن العا جىلجىتۋ كەرەكتىگىن اتاپ وتكەن بولاتىن. قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىندايتىن پرەزيدەنتتىڭ بۇل ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋ جانە دە ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ساياساتىن قازىرگى زاماناۋي تالاپتارعا سايكەستەندىرۋ بۇگىنگى كۇننىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەسى دەپ ايتۋىمىزعا بولادى. مەملەكەت باسشىسى ەل تاۋەل­­­سىزدىگىنىڭ العاشقى كۇنى­نەن باستاپ-اق, سىرتقى ساياسات ماسە­لەلەرىندە اسا ساليقالى سايا­سات ۇستانىپ, ەلىمىزدىڭ كوپۆەك­تورلى سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىن بەلگىلەپ بەرگەن ەدى. رەسمي ماعىنادا ايتاتىن بولساق, قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى كوپۆەكتورلىق, تەڭگەرىمدىلىك, پراگماتيزم, ءوزارا تيىمدىلىك جانە ەلدىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن قاتاڭ قورعاۋ قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن. – سوندا كوپ ماسەلە ەلىمىز­دىڭ سىرتقى ساياساتتاعى ۇستا­نىمىنا بايلانىستى بولىپ تۇر عوي. – ارينە. ەلىمىزدىڭ اۋماعى وتە كەڭ, التاي مەن اتىراۋدىڭ ارالىعىنداعى كەڭ بايتاق جەردى الىپ جاتىر. بىراق, حالقىمىزدىڭ سانى ءالى از. ەلىمىزدەگى ىشكى سايا­سي تۇراقتىلىق, بەيبىت ءومىر, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ قارقىنى نەگىزىنەن سىرتقى ساياساتىمىزعا تىكەلەي بايلانىستى. ەگەر دە ءبىز 15 مىڭ شاقىرىمنان اساتىن مەملەكەتتىك شەكارامىزبەن شەكارالاس جاتقان كورشى ەلدەرمەن تەپە-تەڭ, دوستىق, سىيلاستىق قارىم-قاتىناس, ىنتىماقتاستىق ورناتپاعان بولساق, ەلىمىزدە ءدال بۇگىنگىدەي جەتىستىك بولماس ەدى, العا قويعان بيىك ماقساتتاردى باعىندىرا الماس ەدىك. وسىنىڭ بارلىعى ەلباسى­مىزدىڭ اۋەل باستان-اق سىرتقى ساياسات ماسەلەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارا وتىرىپ, ونى ءبىرىنشى كەزەككە قويۋىنىڭ جەمىسى دەۋىمىز كەرەك. سەبەبى, ەلىمىز قىسقا تاريحي مەرزىم ىشىندە تاۋەلسىز مەملەكەتكە قاجەتتى اتريبۋتتارىنىڭ بارلىعىن ورنىقتىرىپ الدى. مىسالى, شەكارالاس ەلدەرمەن مەملەكەتتىك شەكارانى حالىقارالىق قۇقىق نەگىزىندە ايقىندادىق جانە بەكىتتىك. ونى دەليميتاتسيالاۋ جۇزەگە اسىرىلدى, قازىر شەكارادا دەماركاتسيا جاساۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسى رەسمي شارتتار بويىنشا بەكىتىلدى, ونى بۇۇ قابىلدادى. جالپى, شەكارا ماسەلەسىنە بايلانىستى وسىنداي قۇجاتتارعا تمد مەملەكەتتەرىنىڭ ءبىرشاماسى ءالى قول جەتكىزە الماي كەلەدى. سەبەبى, شەكارا اسا وتكىر جانە نازىك ماسەلە. ەلدەر اراسىنداعى شيەلەنىستەر مەن جانجالداردىڭ كوپشىلىگى وسى شەكارا پروبلەماسىنان تۋىنداپ جاتاتىنى جاسىرىن ەمەس. ەگەمەندىگىن العانىنا ونشا كوپ ۋاقىت بولماعان ەلدەردى ايتپاعاننىڭ وزىندە, مىڭداعان جىلدىق تاريحى بار قىتايدىڭ شەكارالاس جاتقان قازاقستاننان باسقا مەملەكەتتەردىڭ كوپشى­لىگىمەن شەكاراعا بايلانىس­تى پروبلەمالارى ءالى دە بار. سوندىقتان ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك شەكارامىزدىڭ كورشى ەلدەرمەن تولىقتاي شەگەندەلۋى, رەسىمدەلۋى اسا ۇلكەن تاريحي جەتىستىك. مۇنى پرەزيدەنتىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ ايقىن كورىنىسى, ناقتى جەڭىسى مەن جەمىسى دەپ باعالاۋىمىز كەرەك. مەملەكەت باسشىسىنىڭ سىرت­قى ساياساتتاعى ۇستانىمىن زەر­دەلەيتىن بولساق, ونىڭ بارلىق باعىتتارىندا ءبىر-بىرىمەن ساباق­تاستىق, جۇيەلىلىك بار ەكەن­دىگىن كورۋگە بولادى. مىسا­لى, 1992 جىلى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 47-سەسسياسىندا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى رەتىندە العاش رەت ءسوز سويلەگەن بولاتىن. مەملەكەت باسشىسى سوندا كوپتەگەن ماسەلەلەرمەن قاتار, وسى شەكارا ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارعان ەدى. شەكارانىڭ بۇزىلماۋ قاعيداتىن قولدايتىنىن اتاپ ءوتىپ, قالىپتاسقان شەكارانى قايتا قاراۋدىڭ وتە قاۋىپتى ەكەنىن ەسكەرتتى. وكىنىشكە قاراي, ەلباسىنىڭ كۇدىگىن بالقان, افريكا, كاۆكاز جانە ەۋروپاداعى سوڭعى وقيعالار دالەلدەپ بەردى. ايتا كەتۋ كەرەك, ايماقتاعى شەكارا ماسەلەسىن شەشۋ شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن قۇرۋعا نەگىز بولدى. قازىرگى كەزدە بۇل ۇيىم وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورىنا اينالدى. – وتكەن ايدىڭ سوڭىندا پرەزيدەنتىمىزدىڭ ەۋرازيالىق وداق تۇجىرىمداماسىن جاريا ەتكەنىنە 20 جىل تولدى. كەزىندە وسى وداققا قاتىستى ءارتۇرلى پىكىرلەر ايتىلعان بولاتىن. سونداي پىكىرلەر قازىرگى كەزدە دە ايتىلىپ ءجۇر. ءسىزدىڭ كوزقاراسىڭىز قانداي؟ – جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, ەلباسى 1992 جىلدىڭ قازانىندا بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 47-سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە ءبىزدىڭ وڭىردەگى ەكونو­ميكالىق ينتەگراتسيانىڭ ماڭىزى تۋرالى دا ماسەلە كوتەرگەن ەدى. كەيىن, ياعني 1994 جىلى مەملەكەت باسشىسى وسى يدەياسىن ناقتىلاپ, م.ۆ. لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندەگى كەزدەسۋىندە ەۋرازيالىق وداق قۇرۋ تۇجىرىمداماسىن ۇسىندى. ۋنيۆەرسيتەتتە جاساعان بايانداماسىندا ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى بۇل ۇدەرىس شەڭبەرىندە ساياسي ينتەگراتسياعا جانە ەگەمەندىكتى جوعالتۋعا جول بەرمەۋ قاجەتتىگىن قاداپ ايتقان بولاتىن. جاڭا وداق تاۋەلسىز ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىن ارتتىرۋعا, حالىقتار اراسىنداعى دوستىق پەن سىيلاستىقتى دامىتۋعا قىز­مەت ەتۋى تيىستىگىن اتاپ كورسەت­كەن ەدى. ەۋرازيالىق وداق قۇرۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى – قازاقستاندىق بيزنەستىڭ الەمدىك قارجى-ەكو­نوميكالىق جۇيەسىنە بەيىم­دەلۋىنە جانە جاھاندىق باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىگىن كۇشەيتۋگە با­عىت­تالعان. سەبەبى, وڭىرلىك ينتەگراتسيالىق بايلانىستارسىز كەز كەلگەن مەملەكەت ءوزىنىڭ ەكونوميكاسىن قارقىندى دامىتا المايدى, الەمدىك باسەكەلەستىككە توتەپ بەرۋى قيىن. ال باسەكەلەستىك دەگەن قازىرگى جاھاندانۋ زامانىندا الەمدىك نارىقتا ءوزىنىڭ ورنىن تابا ءبىلۋ, ساپالى, ارزان, جوعارى سۇرانىسقا يە تاۋار, قىزمەت ۇسىنا ءبىلۋ. ويتكەنى, الەمدىك ەكونوميكا ورتاق, مەملەكەتتەر ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستا. ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەر وڭىرلىك ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋ ارقىلى وسى الەمدىك باسەكەلەستىككە دايىندىق, بەيىم­دەۋ مەكتەبىنەن ءوتىپ جاتىر. ولار­دىڭ جەتكەن جەتىستىكتەرى الەمدىك باسەكەلەستىكتە وزدەرىنىڭ لايىقتى ورىن الۋلارىنا ءمۇم­كىندىك جاسايدى. ەلىمىزدىڭ كاسىپكەرلەرى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىس­تىكتىڭ مول پايداسىن بۇگىن كور­مەسە دە, ەرتەڭ كورەتىنى ءسوزسىز. ال بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيى­مىنا (بسۇ) كىرۋ – جاھاندىق ءبا­سەكەلەستىك ورتاعا ەنۋ دەگەن ءسوز. بسۇ-عا مۇشەلىككە كىرگەن­نەن كەيىن, ءبىز وعان مۇشە مەم­لە­كەتتەردىڭ تاۋارلارىنا, قىزمەت­تەرىنە, قارجىلارىنا, ينۆەس­تي­تسيالىق مۇمكىندىكتەرىنە, جۇمىس كۇشىنە ەشقانداي توسقاۋىل قويا المايمىز. ونىڭ ءوزىنىڭ بەلگىلەنگەن ءتارتىبى, قابىلداعان ەرەجەسى بار. ءار ەلدىڭ وسى ۇيىمعا مۇشە بولار الدىندا موينىنا العان مىندەتتەرى بار. مىنە, وسىلارعا سايكەس ءبىزدىڭ ەلىمىز دە ءوزىنىڭ نارىعىن بسۇ مۇشەلەرىنە اشۋىنا تۋرا كەلەدى. ەگەر ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىكتە كاسىپ­كەرلەرىمىز ءوز الەۋەتىن كورسەتىپ, بيزنەستەرىن وركەندەتسە, باسەكەگە قابىلەتتىلىكتەرىن ارتتىرسا, الەمدىك ەكونوميكادا وزدەرىنىڭ ءتيىستى ورنىن الاتىنى ءسوزسىز. – يكرام ادىربەك ۇلى, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ جۇمىستارىنىڭ بارىسى قانشالىقتى دەڭگەيدە؟ – بۇگىندە وسىعان بايلانىس­تى قانداي جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر دەگەنگە كەلسەك, 2012 جىلعى 19 جەلتوقساندا ماسكەۋدە قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى ءۇش ەلدىڭ ۇكىمەتتەرى مەن ەۋرازيالىق كوميسسياعا كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ قۇقىقتىق بازاسىن قۇرايتىن حالىقارالىق شارتتارعا كوديفيكاتسيا جۇرگىزۋدى جانە سونىڭ نەگىزىندە 2014 جىلعى 1 مامىرعا دەيىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارت جوباسىن دايىنداۋدى تاپسىرعان بولاتىن. قازىرگى ۋاقىتتا وسى ماسەلەلەر بويىنشا قارقىندى جۇمىستار جۇرگىزىلۋ ۇستىندە. ال ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارت جوباسىنىڭ  ينستيتۋتتىق بولىگىن دايىنداۋ بويىنشا بۇگىنگى كۇنگە دەيىن كەلىسسوزدەردىڭ ءتورت راۋن­دى ءوتتى جانە ءىس جۇزىندە قۇ­جاتتىڭ 80 پايىزى دايىن بولدى. جوبانىڭ سالالىق بولىگى ەكى ءپىشىندى, ياعني كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ شارتتىق قۇقىقتىق بازاسىن قۇرايتىن حالىقارالىق شارتتاردى كوديفيكاتسيالاۋ جونىندەگى كىشى جۇمىس توبىنىڭ شەڭبەرىندە جانە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا كەڭەسى مۇشەلەرىنىڭ توراعالىق ەتۋىمەن بەينەكونفەرەنتسيا رەجىمىندە اپتا سايىن تۇراقتى وتكىزىلىپ كەلەدى. قازىرگى كەزدە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسياعا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ قاتارى كوبەيۋ ءۇردىسى بايقالىپ وتىر. مىسالى, قىرعىزستان 2013 جىلعى 30 مامىردا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسى اراسىندا ءوزارا ءىس-قيمىل تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى. سونىمەن قاتار, ارمەنيا رەسپۋبليكاسى قابىلدانعان جول كارتاسىنا سايكەس ءتيىستى جۇمىستاردى اياقتاۋعا جاقىن. مۇنىڭ بارلىعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ تارتىمدى بولاتىنىن دالەلدەپ تۇرعانداي. – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق جونىندە ءارتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ جۇرگەنىنە بايلانىس­تى سۇراق قويعان ەدىك... – ەلدىڭ بولاشاق دامۋىن ايقىندايتىن, ونىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە تىكەلەي اسەر ەتە­تىن ۇلكەن ينتەگراتسيالىق قوعامنىڭ قۇرامىنا ەنۋ ءارتۇرلى پىكىرلەر تۋعىزاتىنى تۇسىنىكتى. بىراق, ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى سايا­سي, گەو­ساياسي, سونداي-اق, ەكونوميكالىق جاعدايلاردى ەسەپكە العاندا, بۇل باعىتتىڭ دۇرىس ەكەندىگىنە كوز جەتكىزۋگە بولادى. ۇلگى ەسەبىندە الەمدەگى كوپتەگەن وڭىرلىك ەكونوميكالىق ينتەگراتسيالىق ۇيىمداردى مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى – اسەان, نافتا, مەركوسۋر جانە ت.ب. ال 1951 جىلى كومىر مەن بولات وندىرۋشىلەردىڭ بىرلەستىگىنەن باستالعان, 1992 جىلى مااستريحت شارتىنا سايكەس قۇرىلعان, 28 ەل قۇرامىنا كىرەتىن ەۋروپالىق وداق بۇگىندە تەك ەكونوميكالىق ەمەس, الەمدەگى اسا بەدەلدى, ىقپالدى, ساياسي ينتەگراتسيالىق ۇيىمعا اينالىپ وتىرعانى بەلگىلى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق – ساياسي وداق ەمەس, ول تەك ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى شەشۋ ماقساتىندا قۇرىلاتىن, ەكسپورت, يمپورت, ترانزيت بويىنشا كاسىپكەرلەر ءۇشىن بارلىق كەدەرگىلەردى الىپ تاستايتىن وڭىرلىك ۇيىم. ەل پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ وسى ۇيىمعا قاتىستى سوزدەرىندە قازاقستاننىڭ تەك ەكونوميكالىق مۇددەنى كوزدەيتىنىن, ەل تاۋەلسىزدىگىنە, ەگەمەندىگىنە نۇقسان كەلتىرۋگە جول بەرىلمەيتىنىن, ەشقانداي ساياسي ماسەلەلەر وداق قۇزىرىنا وتپەيتىنىن جانە قازاقستان كوپ­ۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىن ساق­تاپ قالاتىنىن, حالىقارالىق ارە­ناداعى قالىپتاسقان قاتى­ناس­تاردى جان-جاقتى دامىتا بە­رەتىنىن بىرنەشە رەت قاداپ ايتتى. – ورتالىق ازيا ەل­دەرى اراسىنداعى ءوزارا ىنتى­ماقتاستىق قالىپتى جاعدايدا دەپ ايتا المايمىز. جەر, سۋ-ەنەرگەتيكالىق, باسقا دا ماسەلەلەردە قايشىلىقتار بار. سول پروبلەمالاردى قالاي شەشۋگە بولادى؟ – پرەزيدەنتتىڭ جارلىعىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى سىرتقى ساياساتىنىڭ 2014-2020 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىندا ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن ىنتىماقتاستىق ماسەلەسىنە ەرەكشە ءمان بە­رىلدى. جالپى, ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ بۇگىنگى الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى ءارتۇرلى ساتىدا. وسى وڭىردە بەي­بىتشىلىك بولۋىنا, ءوزارا تىعىز قاتىناستار ورناۋىنا ەلدەردىڭ بارلىعى مۇددەلى. دەگەنمەندە, ورتالىق ازياداعى ءار مەملەكەت ءوز مۇددەسىن قورعايتىنى تۇسىنىكتى. مىسالى, ترانسشەكارالىق وزەن­دەرگە قاتىستى ءبىر مەملەكەت ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ ءۇشىن, ەكىنشىسى اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋلاندىرۋ ءۇشىن پايدالانعىسى كەلەدى. وسىنىڭ سالدارىنان كەيبىر قاراما-قايشىلىقتار تۋىنداپ جاتادى. ونىمەن قوسا, ىشكى ساياسي جاعدايلار مەن ءالى شەشىمىن تاپپاعان شەكارا ماسەلەلەرى دە بار. مىنە, وسى جاعدايلار ورتالىق ازياداعى ەلدەردىڭ ناقتى ينتەگراتسيالىق قادام جاساۋىنا مۇمكىندىك بەرمەي كەلەدى. سونداي-اق, اۋعانستانداعى قالىپتاسقان جاعداي دا الاڭداۋشىلىق تۋعىزىپ وتىر. ەرتەڭگى كۇنى بىرىككەن كواليتسيانىڭ اسكەري كۇشتەرى اۋعانستاننان شىققاننان كەيىنگى ىقتيمال جاعدايلار ءبىزدىڭ ءوڭىردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن بولاشاعىنا ىقپال ەتۋى مۇمكىن فاكتور. ال ولاردى شەشۋدىڭ جولدارى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدا, ينتەگراتسيالىق قادامدار جاساۋدا جاتىر. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن ءاليسۇلتان قۇلانباي. «ەگەمەن قازاقستان».