كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە بىرەۋگە كەرەك, ەندى بىرەۋگە تۇك تە كەرەگى جوق ءتاتتى ۇنتاقتىڭ ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىن دايىنداۋمەن اينالىساتىن كوپ سالاعا قاتىسى بار ەكەنىن, ءتىپتى كورشى مەملەكەتتە «ارناۋلى وپەراتسيالار» باستالعاندا ءبىرىنشى بولىپ قىمباتتاعان تاۋاردىڭ ءبىرى قانت بولعانىن كوردىك.
وسى جاعدايعا قاتىستى مەملەكەت تە قاراپ وتىرماي, اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ 2022 جىلعى 4 مامىرداعى بۇيرىعىنا سايكەس, اق قانت پەن قۇراق شيكىزاتى قانتىن شىعارۋعا تىيىم سالىنعان بولاتىن. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە بەلگىلەنگەن تارتىپپەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسياعا اتالعان شارالاردىڭ قولدانىلعانى تۋرالى حابارلاۋ تاپسىرىلعان. اتالعان بۇيرىق 2022 جىلعى 23 مامىردان باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلەدى.
ەل جوعارىداعىداي قادامدارعا بارىپ وتىرعانىنا قاراماستان, قانت جەتىسپەۋشىلىگىنە بايلانىستى 15 مىڭنان استام قازاقستاندىق جۇمىسسىز قالۋى مۇمكىن. نەگە؟ ويتكەنى رەسەيدەن قانت شىعارۋعا تىيىم سالىنعاندىقتان, ياعني ەلدە قانت جەتىسپەۋشىلىگى سالدارىنان تۋىنداعان پروبلەمالارعا بايلانىستى قازاقستان الكوگولسىز سۋسىنداردى وندىرۋشىلەر قاۋىمداستىعى ەلىمىزدىڭ ساۋدا جانە ينتەگراتسيا, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىكتەرىنە جانە «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنا اشىق حات جولدادى. قاۋىمداستىق وكىلدەرىنىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, قازىرگى جاعداي تالاي كاسىپورىننىڭ جابىلۋىنا جانە سوڭعى 25 جىل ىشىندە قۇرىلعان بۇكىل سالانىڭ جويىلۋىنا اكەلۋى مۇمكىن. قىسقاسى, قاۋىمداستىق وسى جاعدايعا بايلانىستى اسا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ, مالىمدەمەلەر جاساۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر. سەبەبى, قانت الكوگولسىز سۋسىنداردى عانا ەمەس, بۇكىل تاماق يندۋسترياسىن وندىرۋدەگى نەگىزگى قۇرامداۋىشتىڭ ءبىرى بولعاندىقتان, اتالعان قاۋىمداستىق مەملەكەتتەن ماسەلەگە نازار اۋدارۋدى سۇرايدى.
حات اۆتورلارى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ, سونداي-اق ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەسكەن كەزدە الكوگولسىز سۋسىندار وندىرۋشىلەردى قانتپەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن بىرنەشە رەت كوتەرگەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. الايدا قازاقستاندىق وندىرۋشىلەر قانتتىڭ جەتكىلىكتى ەكەنىنە سەندىرۋگە تىرىسقانىنا قاراماستان, قانتقا بايلانىستى جاعداي ءالى دە كۇردەلى. ويتكەنى قازاقستاندىق قانت وندىرۋشىلەر كومپانيالاردى ءتيىستى ساپانىڭ تالاپ ەتىلەتىن كولەمىمەن قامتاماسىز ەتە المايدى, قانت شەكتەۋلى مولشەردە جانە 100% الدىن الا تولەم جاعدايىندا جىبەرىلەدى, ال كومپانيالاردىڭ كوپشىلىگىندە اينالىم قاراجاتى جەتكىلىكسىز. سونداي-اق شيكىزات قانتىنىڭ شەكتەۋلى كولەمىنىڭ, جەتكىزىلىمدەرگە قاتىستى تۇيتكىلدەر سالدارىنان جەرگىلىكتى وندىرىستەگى قانت باعاسىنىڭ تۇراقتى وسۋىنە جاعداي جاسالدى. ماسەلەن, سوڭعى بىرنەشە اپتادا قازاقستاندىق وندىرۋشىلەردەگى قانت باعاسى ءبىر كيلوسى ءۇشىن 400 تەڭگەدەن 460 تەڭگەگە دەيىن كوتەرىلدى جانە ودان ءارى وسە بەرەدى.
الكوگولسىز سۋسىن وندىرۋشىلەردىڭ كوپشىلىگى قانتپەن قامتاماسىز ەتىلمەگەنىن جانە ونىڭ قورى بىرنەشە كۇندىك ۇزدىكسىز وندىرىسكە عانا جەتكىلىكتى ەكەنىن اتاپ كەتكەن ءجون. ەگەر قانت ماسەلەسى جۋىق ارادا شەشىلمەسە, وندا كوپتەگەن كاسىپورىن ءوز ءوندىرىسىن جابۋعا جانە قىزمەتكەرلەرىن تاراتۋعا ءماجبۇر بولماق. قازىر الكوگولسىز سۋسىن ءوندىرىسى سالاسىندا 15 مىڭنان استام ادام جان باعىپ وتىر.
كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلەگە قاتىستى الكوگولسىز سۋسىنداردى وندىرۋشىلەر قاۋىمداستىعىنىڭ جەتەكشىسى ءاليا مامىتباەۆا: «وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, رەسەي بىرجاقتى تارتىپپەن – ۇكىمەتتىڭ 2022 جىلعى 14 ناۋرىزداعى № 361 قاۋلىسىمەن رەسەي فەدەراتسياسىنان اق قانت پەن شيكى قۇراق قانتىن اكەتۋگە تىيىم سالدى. بۇدان باسقا, 2018 جىلى ارنايى ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمشارت شەڭبەرىندە اق قانتتى باج سالىعىنسىز اكەلۋگە شەكتەۋ ەنگىزىلدى. بۇل رەتتە قازاقستاندا وندىرىلگەن قانت سانى بويىنشا دا (قانتتى تۇتىنۋدىڭ جالپى كولەمى شامامەن 582 مىڭ توننانى قۇرايدى), ساپاسى بويىنشا دا ونەركاسىپتىك تۇتىنۋشىلاردىڭ قاجەتتىلىكتەرىن وتەي المايتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. سۋسىندار وندىرىسىندە, كەيبىر تۇرلەرىندە ەكسترا ساناتىنداعى قانت قولدانىلادى, بۇل قازاقستاندا ونەركاسىپتىك كولەمدە وندىرىلمەيدى. سونىمەن قاتار تس-2 ساناتىنداعى قانت قازىرگى ۋاقىتتا وندىرۋشىلەرگە تاۋلىكتىك قاجەتتىلىككە سايكەس شەكتەۋلى رەجىمدە بەرىلەدى. بۇل ونەركاسىپتىك ءوندىرىس ءۇشىن قولايسىز».
دەگەنمەن, يندۋستريا جاعدايدى تۇراقتاندىرۋدىڭ كەلەسىدەي مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرىپ وتىر: داعدارىسقا قارسى شارالار كەشەنى, ونىڭ ىشىندە 2021, 2022 جىلدارى شارت جاساسقان كومپانيالارمەن رەسەيدەگى ەكسترا ساناتىنداعى قانتتى اكەتۋگە شەكتەۋلەردى الىپ تاستاۋ; كۆوتالاۋ ارقىلى قازاقستان اۋماعىندا رەسەيلىك قانتتى يمپورتتاۋعا رۇقسات بەرۋ; ءۇشىنشى ەلدەردەن اق قانتتى اكەلۋگە ارنالعان ارنايى ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمشارتتار شەڭبەرىندە پرەفەرەنتسيالاردى جاڭارتۋ.
الكوگولسىز سۋسىنداردى وندىرۋشىلەر قاۋىمداستىعى ءوتىنىش-حاتىندا اكەلۋ مەرزىمدەرىن ۇزارتۋ مەن كۆوتالار كولەمىن 250-دەن 500 مىڭ تونناعا دەيىن ۇلعايتۋ جولىمەن ەاەو-عا مۇشە ەمەس, ءۇشىنشى ەلدەردەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىنا اق قانت پەن قۇراق شيكى قانتتى اكەلۋگە كۆوتالاۋدى پايدالانۋدى جالعاستىرۋ قاجەتتىگىنە ەرەكشە نازار اۋدارادى. ءا.مامىتباەۆانىڭ ايتۋىنشا, اتالعان شارالاردى قابىلداۋ قانتقا قاتىستى جاعدايدى وزگەرتپەيدى. جالپى, بۇكىل يندۋستريا ءۇشىن بۇل شيەلەنىستى جاعداي بولىپ قالا بەرەدى. قازىرگى قازاقستانداعى قانت تاپشىلىعى جاعدايىندا جەرگىلىكتى ديلەرلەرگە باعانى كوتەرۋدى مانيپۋلياتسيالاۋعا تاماشا قىزمەت جاسالعان, ال مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان قانتتى ونەركاسىپتىك تۇتىنۋشىلاردى قولداۋ بويىنشا شەشىمدەر وتە باياۋ قابىلدانادى. بۇل مامىر-قىركۇيەك ايلارىنا تۋرا كەلەتىن ساتۋ ماۋسىمى قىزىپ, ساۋدا جۇرەتىن كەزەڭدە ءتىپتى ءتيىمسىز. ءدال وسى ارالىقتا كومپانيالاردىڭ شيكىزات, سونىڭ ىشىندە قانت قورلارىن تولىقتىرۋ قاجەت. مۇنىڭ سالدارى كاسىپورىنداردىڭ توقتاپ قالۋىنا, قىزمەتكەرلەردىڭ جۇمىستان بوساتىلىپ, ياعني الەۋمەتتىك شيەلەنىستىڭ پايدا بولۋىنا اكەلۋى عاجاپ ەمەس.
سوندىقتان قاۋىمداستىق وكىلدەرى قازاقستاندىق ونەركاسىپتىك قانت تۇتىنۋشىلارى جەرگىلىكتى قانت ونەركاسىبىندەگى جاعدايدىڭ قۇربانى بولماۋى كەرەك, ءبىر سالانىڭ ماسەلەسى ەكىنشىسىنىڭ ەسەبىنەن شەشىلمەۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. قالاي بولعاندا دا, ەندى ەكى تاراپ ءۇشىن دە پروبلەمالار دايەكتى, ءتيىمدى جانە ۋاقتىلى مەملەكەتتىك قولداۋ شەڭبەرىندە شەشىلۋگە ءتيىس.
ال ەلىمىزدە جىل سايىن 582 مىڭ توننادان اسا قانت تۇتىنىلاتىنىن, ونىڭ 50-55%-ىن قانتتى ونەركاسىپتىك قايتا وڭدەۋشىلەر (كونديتەرلىك ونىمدەردى, الكوگولسىز سۋسىندار مەن شىرىنداردى وندىرۋشىلەر) پايدالاناتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك. سونىمەن قاتار رەسمي دەرەكتەرگە سايكەس 2021 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا اق قانت يمپورتىنىڭ كولەمى 308,4 مىڭ تونناعا بارسا, يمپورتتىڭ جالپى كولەمىندە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ۇلەسى شامامەن 90%-دى قۇرايدى.
قۇرامىنا 10 كومپانيا كىرەتىن قازاقستاندىق الكوگولسىز سۋسىنداردى وندىرۋشىلەر جىلىنا جالپى ەسەپپەن 195 مىڭ توننا قانت پايدالانسا, اي سايىن 23 مىڭ توننا تۇتىنادى. وندىرۋشىلەردىڭ باسىم بولىگى قانتتى جەرگىلىكتى جەتكىزۋشىلەردەن ساتىپ الادى.
باعانىڭ ءوسۋ ديناميكاسىنا توقتالاتىن بولساق, 2022 جىلدىڭ باسىنان بەرى قانت 36,1%-عا قىمباتتادى. ناۋرىز ايىنىڭ ورتاسىندا قانتتىڭ ءبىر كيلوسى ورتاشا ەسەپپەن 396 تەڭگەنى قۇرادى. ءبىر ايدىڭ ىشىندە بۇل باعا بىردەن 33,2%-عا كوتەرىلدى, جالپى ءبىر جىل ىشىندە قانت 50,2%-عا قىمباتتادى. باعانىڭ ەڭ كوپ جىلدىق ءوسۋى الماتىدا (پليۋس 70,1%), سونداي-اق قوستاناي (پليۋس 64,7%) مەن جامبىل وبلىستارىندا (پليۋس 60,5%) تىركەلدى.
الماتى