سولتۇستىك يرلانديادا ۇلتشىلدار جەڭىسكە جەتتى

سايلاۋ 5 مامىر كۇنى وتكەن ەدى. داۋىس سا­ناۋ ناتيجەسى بويىنشا Sinn Féin 27 مان­­دات يەلەندى. سالىستىرمالى تۇردە قار­ا­­ساق, 2017 جىلعى ساياسي باسەكەدە دە پار­­تيا وسىنشالىقتى ناتيجە كورسەتكەن ەدى. بىراق بۇل جولى ولاردىڭ باستى قار­سى­لاسى – DUP (دەموكراتيالىق وداقتاس پار­تياسى) بۇرىنعىداي قولداۋعا يە بول­عان جوق. DUP-قا نەبارى 24 ورىن عانا بۇيىردى.

ناتيجەسىندە, Sinn Féin-ءنىڭ ۆيتسە-پرە­زي­دەنتى, ءبىرىنشى ءمينيستردىڭ ورىنباسا­رى قىز­مەتىن اتقارىپ كەلگەن ميشەل و’نيل ءبىرىنشى مينيستر اتانباق. ۇلت­شىل­دار پارتياسى بۇرىن-سوڭدى مۇنداي مارتە­بەگە قول جەتكىزگەن جوق-تۇعىن. ءتىپتى, ا­س­سام­­­بلەياداعى ەڭ ۇلكەن پارتيا اتالعان دا ەمەس.

ساياسي باسەكە الدىندا و’نيل حانىم سايلاۋدى «ناعىز وزگەرىستەر كەزەڭى», دەپ مالىمدەپ, «ساياساتىمىز بەن حالقىمىز ءۇشىن ايقىنداۋشى ءسات جەتكەنىن» مالىم­دەگەن ەدى. «بۇگىن ءبارىمىز ءۇشىن جاڭا ءداۋىر باس­تالدى. قوعامداعى قارىم-قاتى­ناس­تار­دى ادىلدىك, تەڭدىك جانە الەۋمەتتىك ادىلەت نەگىزىندە قايتا قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ءسات كەلىپ جەتكەنىنە سەنىمدىمىن», دەدى م.و’نيل.

ونىڭ ايتۋىنشا, پارتيانىڭ باستى مىندەتى – ءبولۋ ەمەس, سەرىكتەستىكتە جۇمىس ىستەۋ. سونداي-اق باسقا دا كوزقاراس ۇستا­نا­تىن پارتيالارعا قۇرمەتپەن قاراي­تى­نىن, تىزە قوسىپ ەڭبەك ەتەتىنىن العا تارتتى.

بيىلعى اقپاندا DUP مۇشەسى پول گيۆان ءبىرىنشى مينيستر قىزمەتىنەن كەتكەننەن سوڭ اتقارۋشى بيلىك ىدىراعان-دى. ءبىرىنشى جانە ءبىرىنشى ءمينيستردىڭ ورىن­باسارى رولدەرى بىرلەسكەن كەڭسە سانا­لاتىندىقتان, ميشەل و’نيل دە قىز­مەتىنەن كەتكەن-ءدى. ەندى, اراعا ەكى اي سالىپ ميشەل حانىم جاڭا قىزمەتىنە كىرىسپەك.

بۇدان بولەك, Alliance پارتياسى – 17, ولستەر وداقشىلار پارتياسى (UUP) – 9, سوتسيال دەموكراتتار جانە لەيبوريس­تەر پارتياسى (SDLP) 7 ماندات يەلەندى. سونىمەن قاتار ەكى ورىننىڭ كىمگە بەرى­لەتىنى بيۋللەتەندەر تولىق سانالىپ بىتكەننەن كەيىن بەلگىلى بولماق.

سولتۇستىك يرلانديانىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى برەندون ليۋيس ستورمونتتىڭ قاي­تادان قالىپتى جۇمىس ىستەۋى ماق­سا­تىندا پارتيا جەتەكشىلەرىمەن كەزدە­سەتىنىن حابارلادى. «مەن پارتيالاردى مۇمكىندىگىنشە تەزىرەك اتقارۋشى بيلىكتى قۇرۋعا شاقىرامىن. سولتۇستىك يرلانديا حالقى ماڭىزدى ماسەلەلەردى جەتكىزەتىن تۇراقتى جانە ەسەپ بەرەتىن جەرگىلىكتى ۇكىمەتكە لايىق», دەپ مالىمدەدى.

يرلانديانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ميشەل مارتين دە كورشىلەس ەلدەگى ساياسي باسەكەگە قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, جاڭا باسقارۋشى ۇكىمەت سولتۇستىك يرلانديانى وركەندەتۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى.

«ەندى ساياسي پارتيا مەن سايلانعان وكىل­دىڭ ءبارى ءبىرىنشى جانە ءبىرىنشى ءمي­نيستر­دىڭ ورىنباسارىن ۇسىنادى. سول­تۇس­تىك يرلانديا حالقىنىڭ مۇددەسىنە قىز­مەت ەتەتىن جاڭا اتقارۋشى بيلىكتى قۇرۋ ماق­ساتىندا دەپۋتاتتار ءوز مانداتىن جا­ڭار­تۋعا مىندەتتى», دەدى م.مارتين.

جالپى, سولتۇستىك يرلانديا قۇرىل­عان 1921 جىلدان بەرى ۇلتشىلدار پار­تيا­سى العاش رەت ستورمونتتا كوپ ماندات يەلەنىپ وتىر. ءبىر قىزىعى سول, Sinn Féin سولتۇستىك يرلاندياداعى «داع­دارىس جىلدارىندا» اتىشۋلى IRA (يرلاند رەسپۋبليكاسى ارمياسى) ۇيىمىمەن بايلانىسى بولعانى ايتىلا­دى. ونىڭ ۇستىنە, سولتۇستىك يرلان­ديا­نىڭ باسقارۋشى ورگاندارىنىڭ قۇ­رى­لى­مى ەرەكشە. دەربەس مەملەكەت سانال­عانى­مەن, سولتۇستىك يرلانديا ۇلى­بري­تانيا­نىڭ قاراماعىنا كىرەدى جانە پاتشا­يىم ەليزاۆەتا ەكىنشىگە باعىنادى. ۇلى­بري­تانيا ۇكىمەتى قۇرامىندا «سولتۇستىك يرلانديا كەڭسەسى» بار. ونى مەملەكەتتىك حاتشى باسقارادى. مىندەتى – «بەلفاست كەلىسىمىنىڭ» ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ.

ال اسسامبلەيا, ياعني پارلامەنت ەلدەگى زاڭ شىعارۋشى, باسقارۋشى قىزمەتپەن اينالىسادى. سايلاۋ ناتيجەسى بويىنشا جەڭىسكە جەتكەن پارتيا مينيسترلەر كابينەتىن جاساقتاپ, ءبىرىنشى مينيستر مەن ونىڭ ورىنباسارىن تاعايىندايدى. وسىنداي كۇردەلى جۇيەدە ۇلتشىل پارتيا – Sinn Féin-ءنىڭ جەڭىسكە جەتۋى ەلدەگى ساياسي تەكتونيكالىق تاقتانىڭ جىلجي باستاعانىن كورسەتەدى.

ەستەرىڭىزدە بولسا, XX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا يرلانديا ارالىندا قاق­تىعىس ءورتى ورشىگەنى بەل­گىلى. تارا­زى­نىڭ ءبىر باسىندا يرلاند رەس­پۋب­لي­كا­لىق ارمياسى (IRA) يرلانديانىڭ بىرى­گۋى جانە بريتانيالىق باسقارۋدى توق­تاتۋ ءۇشىن كۇرەسسە, كەلەسى جاعىندا ۇلى­بريتانيا قارۋلى كۇشتەرى مەن لويا­ليستەر تۇردى. قاقتىعىستىڭ ورشىگەنى سونشالىق, ادام ۇرلاۋ, پارتيزاندىق سوعىس, كەك قايتارۋ كۇندەلىكتى جاعدايعا اي­نا­لىپ كەتكەن-ءدى. شيەلەنىستى رەتتەۋ ءۇشىن 1998 جىلى «بەلفاست كەلىسىمىنە» قول قويىلدى. سوعان سايكەس ەكى تاراپ تا قارۋ­لى قاقتىعىستاردى توقتاتىپ, 30 جىل­عا سوزىلعان تەكەتىرەسكە نۇكتە قويدى.

ناتيجەسىندە, سولتۇستىك يرلانديا ۇلىبريتانيا قۇرامىندا قالعانىمەن, دەربەستىگىن ساقتاپ قالدى. بۇل «بيلىكتى ءبولىسۋ ءپرينتسيپى» ارقىلى جۇمىس ىس­تەيدى. سوندىقتان دا سولتۇستىك ير­لان­­ديا ۇكىمەتى ۇلىبريتانيانىڭ باس­قا ەلدەرىنەن ەرەكشە. ياعني ۇكى­مەت قۇ­را­مىندا يرلانديامەن بىرىگۋ­دى قول­­داي­تىن ۇلتشىلدار دا, ۇلىبري­تانيا­نىڭ قۇرامىندا قالۋدى جاقتايتىن وداق­شىلار دا بولۋى مىندەتتى. وسىلايشا تاريحي ايىرماشىلىعىنا قاراماستان, ەكى تاراپ تا ىنتىماقتاسا ارەكەت ەتۋگە تالپىنادى.

اسسامبلەيادا 90 مۇشە بار. ونى سايلاۋ بەس جىلدا ءبىر رەت وتەدى. ءبىرىنشى مي­نيستر مەن ونىڭ ورىنباسارىنىڭ ءبىرى وداقشىل, ەكىنشىسى ۇلتشىل بولۋى ءتيىس. 2006 جىلدان باستاپ ءبىرىنشى ءمينيستردى اسسامبلەياداعى ەڭ ۇلكەن پارتيا تاعا­يىن­دايدى. ەگەر سايلاۋدا وداقشىل پار­تيا جەڭىسكە جەتسە, وندا ءمينيستردىڭ ورىن­باسارى ەڭ ءىرى ۇلتشىل پارتيادان تاعا­يىندالادى. نەمەسە كەرىسىنشە. ەكى ءمي­نيستردىڭ دە وكىلەتتىگى تەڭ. ءبىرى قىز­مەت­تەن كەتسە, ەكىنشىسى دە كرەسلوسىن بوساتادى.

اتقارۋشى بيلىك نەمەسە مينيسترلەر كابينەتىنە بۇكىل پارتيانىڭ وكىلدەرى كىرە الادى. سايلاۋدا قانشا ورىن العانىنا قاراي ءار پارتيا ءوز ۇمىتكەرىن ۇسىنادى. ءتىپتى, از قولداۋ يەلەنگەن پارتيالاردىڭ ساياساتكەرلەرى مينيستر قىزمەتىنە كىرىسۋى ىقتيمال. اسسامبلەيا ەكونوميكا, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سەكىلدى ماسەلەلەرمەن اينالىسادى. ال كەي سالادا, سونىڭ ىشىندە حالىقارالىق قاتىناستار جانە قورعانىس ماسەلەسى ۇلىبريتانيا ۇكىمەتىنە باعىنىشتى.

Sinn Féin-ءنىڭ جەڭىسكە جەتۋى كەلەسى ءبىر اڭگىمەنىڭ ۇشىن شىعارىپ وتىر. ۇلت­شىلدار يرلانديامەن قوسىلۋدى كوك­­سەيتىنى بەلگىلى. پارتيانىڭ پارلا­مەنتتە كوپ ماندات يەلەنۋى وسى باعىت­تا جۇمىس جۇرگىزىلە باستايتىنىن اڭعار­تادى. ويتكەنى Sinn Féin-ءنىڭ تۇپكى ماق­ساتى – سولتۇستىك يرلانديانىڭ ۇلى­بري­تا­نيادان شىعىپ, يرلانديامەن ءبىر ەل اتانۋى.

بىراق بۇل سايلاۋداعى جەڭىس يرلان­ديانىڭ جاقىن ارادا بىرىگە قويادى دەگەندى بىلدىرمەيدى. «بەلفاست كەلىسىمىندە» ەكى ەل قايتا قوسىلۋى ءۇشىن سولتۇستىك يرلانديا حالقىنىڭ كوپشىلىگى قولداۋى ءتيىس دەلىنگەن. ازىرگە تۇرعىندار بۇعان اسىعار ەمەس. ساۋىردە جۇرگىزىلگەن ساۋالداما ناتيجەسى حالىقتىڭ ۇشتەن ءبىرى عانا بۇل باستامانى قولدايتىنىن كورسەتتى.

پارتيانىڭ پرەزيدەنتى مەري لۋ ماك­دونالد الداعى ۋاقىتتا ءبىرىنشى ءمي­نيستردى تاعايىنداۋعا ازىرلىك ءجۇرىپ جاتقانىنا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بىرىگۋ جونىندەگى رەفەرەندۋم الداعى بەس جىلدا ءوتۋى مۇمكىن ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل مەرزىم تۇرعىنداردىڭ پىكىرىن وزگەرتۋگە جەتكىلىكتى دەپ ايتساق قاتەلەسپەيمىز. ويتكەنى كەيىنگى كەزدەردەگى وقيعالار سولتۇستىك يرلاندياداعى قوعامدى ءدۇر سىلكىنتتى.

ماسەلەن, «برەكسيت» ۇلىبريتانيا مەن ەۋروپالىق وداققا عانا ەمەس, سول­تۇستىك يرلاندياعا دا باس اۋرۋ بول­عانى بەلگىلى. «برەكسيتتە» ءجيى تال­قى­لانىپ, ورتاق مامىلەگە كەلۋ قيىنعا سوققان تۇيتكىل – سولتۇستىك يرلانديا مەن يرلانديا اراسىنداعى شەكارا. بۇل ءتۇيىننىڭ كۇردەلى بولعانى سون­شا­لىق, ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەل­ەدى. ويتكەنى ولاردىڭ ءبىرى – وداق قۇرا­مىن­داعى تاۋەلسىز مەملەكەت, تاعى ءبىرى ۇلىبريتانيانىڭ اكىمشىلىك ايماعى. بىراق ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى شەكارا قۇجات جۇزىندە عانا. ايتپەسە, حالىقتىڭ اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس بولىپ كەتكەلى قاشان؟!

«برەكسيت» اياسىندا «سولتۇستىك يرلانديا پروتوكولىنا» قول قويىلدى. اتالعان كەلىسىمگە سايكەس, سولتۇستىك يرلانديا مەن يرلانديا اراسىندا شەكارا بولمايدى, قۇجات تەكسەرۋ, كامەرالىق باقىلاۋ ورناتىلمايدى. ياعني سولتۇستىك يرلانديا تۇرعىنى ( ۇلىبريتانيا ازاماتى) يرلاندياعا (ەۋروپالىق وداق قۇرامىندا) وتە قالسا, ەشقانداي كەدەرگى كورمەۋى ءتيىس.

سونداي-اق تاۋارلارعا دا سالىق سالىنبايدى. بىراق ۇلىبريتانيادان كەلە­تىن ونىمدەر سولتۇستىك يرلانديا اۋما­عىنا وتكەندە تەكسەرىلۋى ءتيىس. ويتكەنى ەۋروپالىق وداق ەرەجەسىنە سايكەس, قارت قۇرلىققا ۇيىمعا مۇشە ەمەس مەملەكەتتەن كەلەتىن ءسۇت, جۇمىرتقا سەكىلدى بىرنەشە تاۋار شەكارالىق تەكسەرۋدەن ءوتۋى ءتيىس. دەمەك, ۇلىبريتانيانىڭ ءوز تاۋارى ءبىر ايماعىنان ەكىنشى ايما­عى­نا وتكەندە تەكسەرىلەدى. بۇل قوسىم­شا كەدەرگى تۋىنداتاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.