قارۋلى كۇشتەردە كوپتىڭ كوزىنە ءتۇسىپ, بىلايعى جۇرتتىڭ نازارىنا ىلىگە بەرمەيتىن قىزمەت ءتۇرى بار. الايدا اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ جاي-كۇيىن ونسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. قارۋلى كۇشتەردى زاتتاي م ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسى, ازىق-ت ۇلىك قىزمەتىن دامىتۋمەن اينالىساتىن بۇل باعىت – تىل دەپ اتالادى.
ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىنىڭ 30 جىلدىق مەرەكەسى قارساڭىندا ءبىز وسى قىزمەتتىڭ كوپكە كورىنە بەرمەيتىن كەي قىرىن اشىپ كورسەتۋدى نيەت ەتكەن ەدىك. قۇرىلعان كۇنىنەن باستاپ قاستەرلى تاۋەلسىزدىگىمىز بەن ەل كۇزەتىندە تۇرعان تىل قىزمەتىنىڭ دە ارقالاعان جۇگى اۋىر, جاۋاپكەرشىلىگى سالماقتى. بۇل قىزمەتتىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىگى مەن قىر-سىرى جايلى مالىمەت بەرگەن قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى, گەنەرال-مايور مۇحامەدجان تالاسوۆ تىل قىزمەتىنىڭ تىڭعىلىقتى جۇمىستى قاجەت ەتەتىنىن العا تارتتى.
ماسەلەن, گەنەرال-مايور اسكەردىڭ كەلبەتىن كەلىستىرىپ, وڭ بەدەلىن قالىپتاستىرۋدا اسكەري كيىم ۇلگىسىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە ەكەنىن ايتادى. «اسكەري كيىم ۇلگىسى وتان قورعاۋشىنىڭ وڭ كەلبەتىن قالىپتاستىرۋدا ەرەكشە ءرولى بار. بىرىنشىدەن, ول قوعامدا بەلگىلى ءبىر مىنەز-ق ۇلىق ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەدى. ءبىراز ارىپتەستەرىمنىڭ بالا كۇنگى ارمانى اسكەري قىزمەت ەتۋ بولعانىن جانە بۇل ارمانى ۇيىنە اسكەري فورمادا كەلگەن ادامدى العاش كورگەننەن كەيىن پايدا بولعانىن جاقسى بىلەمىن. ەكىنشىدەن, ەتيكالىق-ەستەتيكالىق تۇرعىدان دا اسكەري كيىم ۇلگىسىنىڭ قىزمەتتىك ءمانى ەرەكشە. كيىم ءىس-قيمىلعا ىڭعايلى جانە كليماتتىق جاعدايلار ەسكەرىلىپ, ماۋسىمعا سايكەس بولۋى كەرەك», دەيدى ول.
راس, اسكەري كيىمنىڭ مەملەكەتتىڭ ءيميدجىن قالىپتاستىرۋداعى ورنى وراسان ەكەنى داۋسىز. ماسەلەن, جىل سايىن قازاقستاندىق اسكەري قىزمەتشىلەر حالىقارالىق وقۋ-جاتتىعۋلارعا, ارميا حالىقارالىق ويىندارىنا, بۇۇ كۇشتەرى قۇرامىنداعى بىتىمگەرشىلىك ميسسيالارعا قاتىسادى. مۇندا دا شەتەلدىك ارىپتەستەردىڭ نازارىن اۋداراتىن ءبىرىنشى نارسە – كيىم-كەشەك پەن وعان تىگىلەتىن كەرەك-جاراقتار. اسكەري كيىم ۇلگىسى ارقىلى ەلدىڭ تاريحي ەرەكشەلىكتەرى مەن حالىقتىڭ ۇلتتىق داستۇرلەرى جەتكىزىلەدى.
قازىرگى اسكەري كيىم ۇلگىلەرى بىردەن پايدا بولماعانى دا تۇسىنىكتى. جالپى, اسكەري كيىم تىگۋ كەزىندە ەسكەرىلۋگە ءتيىس بىرنەشە ماڭىزدى فاكتور بار. م.تالاسوۆ العاشقى جىلدارى ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا بايلانىستى قارۋلى كۇشتەردى كيىم-كەشەكپەن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بولعانىن جاسىرمادى. سوندىقتان الدىمەن كەڭەس داۋىرىنەن باستاپ قويمالاردا قالعان كيىمدەردى پايدالانۋعا تۋرا كەلگەن.
«بۇدان وزگە, ءبىز زاتتاي م ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ وتاندىق جۇيەسىن قۇرۋدى قولعا الدىق. كيىمگە, اياق كيىمگە جانە وعان قاجەتتى زاتتارعا قويىلاتىن تالاپتار ازىرلەندى. بۇل رەتتە كليماتتىق جاعدايلار مەن حالىقتىڭ انتروپومەتريالىق كورسەتكىشتەرى, سونداي-اق شەتەلدەردىڭ وزىق تاجىريبەسى ەسكەرىلدى. اسكەري قىزمەتشىلەرگە ارنالعان نىساندى جاساۋ كەزىندە ۇلى دالا نىشاندارى, قازاق باتىرلارىنىڭ اسكەري ونەر داستۇرلەرىنە قاتىستى ەلەمەنتتەردىڭ پايدالانىلعانى دا ماڭىزدى», دەيدى گەنەرال-مايور.
قارۋلى كۇشتەردىڭ وتكەنىنە كوز تاستاساق, 30 جىل ىشىندە اسكەردەگى كيىم ۇلگىسىنىڭ ءۇش رەت اۋىسقانىن اڭعارۋعا بولادى. ماسەلەن, 1999 جىلى تەڭىز اسكەرىنىڭ سالتاناتتى كيىمى دە, كۇندەلىكتى كيىمى دە قارا ءتۇستى بولعان. 2010 جىلى قارۋلى كۇشتەردىڭ تىل باسقارماسى وتاندىق ديزاينەر قۇرالاي نۇرقادىلوۆانىڭ اۆتورلىق ۇيىمەن بىرلەسىپ, تەك ساپالى ەمەس, سونىمەن قاتار ەستەتيكالىق سيپاتىمەن ەرەكشەلەنەتىن كيىم-كەشەك ۇلگىلەرىن ازىرلەيدى. قازىرگى تاڭدا قازاقستاندىق اسكەري قىزمەتشىلەر وسى فورمانى كيىپ ءجۇر.
كۇندەلىكتى كيىم ۇلگىلەرىنە كەلەر بولساق, قۇرلىق اسكەرلەرىنىڭ اسكەري قىزمەتشىلەرى دالانىڭ جۋسانى تۇستەس, اۋە قورعانىسى كۇشتەرى – قوشقىل كوك نىساندى, اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ كۇندەلىكتى كيىمى – قارا, سالتاناتتى كيىم ۇلگىسى – اق.
گەنەرالدىڭ ايتۋىنشا, باس كيىم ۇلگىلەرىندە توبەسى بيىك قالپاق ازايعان. مەتالل فۋرنيتۋرا اۋىستىرىلدى. پوگونداردا ويۋ-ورنەك قولدانىلدى, ال جوعارى وفيتسەرلەر قۇرامىندا مەرەيىن, داڭقىن ارتتىراتىن بەلگىلەرمەن ورنەكتەلىپ ۇيلەسىم تاپقان.
اسكەري قىزمەتشى ايەلدەردىڭ سالتاناتتى كيىم ۇلگىسى دە تاماشا تىگىلگەن. كوك ءتۇستى كوستيۋم مەن اق ەتىك, باسقا پيلوتكانىڭ ورنىنا – شلياپا.
وسىعان وراي ءبىز قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارىنان اسكەري قىزمەتشىلەرگە ارنالعان كيىمدى تىگۋمەن جانە كيىم-كەشەك دايىنداۋمەن كىمدەردىڭ اينالىساتىنى جونىندە سۇراپ بىلگەن ەدىك. گەنەرال قورعانىس مينيسترلىگىندە مەملەكەتتىك قورعانىس تاپسىرىسىن ورىنداۋشىلارمەن تىكەلەي شارت جاسالماعانىن العا تارتتى. ويتكەنى ورىنداۋشىنى تاڭداۋ مەن زاتتاي م ۇلىكتى جەتكىزۋگە شارت جاساسۋ يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنە جۇكتەلگەن. بۇل «قورعانىس ونەركاسىبى جانە مەملەكەتتىك قورعانىس تاپسىرىسى تۋرالى» زاڭمەن ناقتىلانعان.
«جەڭىل ونەركاسىپ كاسىپورىندارى ءونىم ازىرلەۋدە جوعارى دەڭگەيلى وتاندىق شيكىزاتتىڭ ايتارلىقتاي ارتىقشىلىقتارى بار. بۇل فاكتور وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ ءتىزىمىن قالىپتاستىرۋ كەزىندە ەسكەرىلەدى. سوندىقتان وتاندىق كاسىپورىندار قازاقستاندىق شيكىزاتتى قامتۋ پايىزىن ارتتىرۋعا ۇمتىلۋدا.
كيىم-كەشەكتىڭ ساپاسى ىڭعايلى جانە جىلى ت.ب. تالاپتارعا ساي كەلۋى كەرەك. ءىس جۇزىندە بۇل ءاردايىم بولا بەرمەيدى. كەيدە بۇل كيىمدەردىڭ تەز توزاتىن, ماتەريالى ناشار بولىپ كەلەدى», دەگەن گەنەرال ساپا مەن باعا اراسىندا تەپە-تەڭدىك تۋرالى ويىن دا بۇكپەسىز جەتكىزدى. «باعا مەن ساپا اراسىنداعى ماسەلە كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيدى. تومەن باعا بويىنشا قورعانىس تاپسىرىسىن ورىنداۋشىنىڭ بەلگىلى ءبىر كەمشىلىكتەرى بولادى. بۇل تۇرعىدا قورعانىس مينيسترلىگى ازىرلەگەن بەلگىلى ءبىر ۇلتتىق ستاندارتتار ءبىر ەكەنىن ايتىپ وتكىم كەلەدى. ماسەلەن, 2017 جىلى زاتتاي م ۇلىككە 47 جاڭا ۇلتتىق ستاندارت, 2018 جىلى 23 ستاندارت, 2019 جىلى تاعى 28 ستاندارت ازىرلەندى. كيىم-كەشەك قىزمەتىنىڭ ماماندارى ولاردىڭ ساقتالۋىن قاتاڭ قاداعالايدى, سونداي-اق تاجىريبەدە ۇلگىلەردى سىناۋعا قاتىسادى», دەيدى م.تالاسوۆ.
تىل قىزمەتىنىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – جاۋىنگەرلەردى ساپالى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ. ويتكەنى جاۋىنگەردىڭ كوڭىل كۇيى, اسكەري قىزمەتشىنىڭ دەنساۋلىعى كوبىنە ولاردىڭ دۇرىس تاماقتانۋىنا بايلانىستى دەسە بولادى. قارۋلى كۇشتەردە ازىق-تۇلىك قىزمەتىنىڭ قالىپتاسۋىنداعى ماڭىزدى ساتتەردى اتاپ وتكەن گەنەرال-مايور ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارىندا قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ اسكەري قىزمەتشىلەرى كەڭەس ارمياسىنىڭ نورمالارىمەن تاماقتانعانىن ايتادى.
«30 جىل ىشىندە ازىق-ت ۇلىك راتسيونىنىڭ نورمالارى ءتورت رەت وزگەردى. 2011 جىلى ءبىز بۇل جۇمىسقا عالىمداردى تارتا باستادىق. وسى ماقساتتا قارۋلى كۇشتەردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋ باس باسقارماسى «قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسى» جشس-مەن ازىق-ت ۇلىك ۇلەستەرىنىڭ نورمالارىن ازىرلەۋگە قاتىستى شارت جاساستى. ماماندار شىنىعۋعا كەتەتىن جۇكتەمەلەردىڭ, ورىندالاتىن تاپسىرمالاردىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن اسكەر تۇرلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, جەكە تاماقتانۋ راتسيوندارىن (جتر) ازىرلەدى», دەيدى ول.
عىلىمي مەكەمەنىڭ ۇسىنىسىنا سايكەس ازىق-ت ۇلىك پەن سۋسىنداردىڭ 85 اتاۋى بويىنشا ازىق-ت ۇلىك راتسيونى مەن جەكە تاماقتانۋ راتسيونىنىڭ قۇنى ەسەپتەلگەن. مينيسترلىك وكىلىنىڭ مالىمدەۋىنشە, قولدانىستاعى ۇلەس نورمالارى اعزانىڭ قورعانىش كۇشتەرىن ارتتىرۋعا جانە اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ دەنساۋلىعىن نىعايتۋعا وڭ اسەر ەتەدى.
ال «اسكەري قىزمەتشىنىڭ راتسيونى قانشالىقتى وزگەردى, ول اعزانىڭ قاجەتتىلىگىن وتەي الا ما؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرۋ كەزىندە م.تالاسوۆ بۇل قىزمەت تۇرىندە راتسيوننىڭ ماڭىزدى ەكەنىنە توقتالدى. «بۇرىن قۇرعاق راتسيوندا تەك بەس تاعام ءتۇرى, ماسەلەن, پەچەنە, ەت جانە ەت-وسىمدىك كونسەرۆىلەرى, قانت پەن شاي پايدالانىلسا, 2017 جىلى بەكىتىلگەن تاماقتانۋ راتسيونىنىڭ كالوريا مولشەرى مەن اسسورتيمەنتى سول كەزدەگى قۇرعاق راتسيوننان ەداۋىر اسىپ تۇسەدى. مىسالى, جالپىاسكەري تاعامعا جارتىلاي ىستالعان شۇجىق, ىرىمشىك, بال, بانان جانە اپەلسين قوسىلدى. راتسيوننىڭ ءاربىر نورماسى «قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسى قب» جشس-مەن عىلىمي تۇرعىدان قاراستىرىلدى. جالپىاسكەرلەردەن بولەك, دەسانتشىلار, ماتروستار, ۇشقىشتار جانە باسقا دا اسكەرلەر ءۇشىن تاماقتانۋ نورمالارى جاسالدى. جەكە تاعام راتسيونىنىڭ پاكەتتەرىندە جەتىدەن ونعا دەيىن تاعام تۇرلەرى بار.
دەگەنمەن ءبىز ءبىر ورىندا تۇرىپ قالمايمىز. قازاقستاندىق اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ بىتىمگەرشىلىك كۇشتەر قۇرامىندا الەمنىڭ شيەلەنىسكەن نۇكتەلەرىندەگى تاجىريبەگە قاتىسۋى ەستەتيكالىق اسپەكتىلەر تۇرعىسىنان دا ازىق-ت ۇلىك ۇلەسىن جەتىلدىرۋ قاجەتتىگىن كورسەتتى. ءبىز ەندى وسى باعىتتا جۇمىس ىستەيتىن بولامىز», دەدى گەنەرال.