جۇرەك سۇلتانى

ال رۋمي... ول دارا قونعان, جارىعى اسپان مەن جەرگە تەڭ تۇسكەن شوقجۇلدىز ىسپەتتى ەدى. مىنە, توعىز عاسىر بويى ول ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزگە ماحاببات پەن مەيى­رىمنىڭ ءدانىن ەگىپ كەلەدى. بۇگىندە ەۋرو­پاد­ا كىتاپ تارالىمى مەن وقىلىمى جاعىنان شەكسپيرمەن دەڭگەيلەسىپ, شىعىستا تولاعاي مۇراسى قۇران مەن حا­ديستەن كەيىنگى قاستەر تۇتار قۇن­دى­لىق سانالعان الىپ تۇلعا شولدەگەن جۇرەكتەرگە سۋ بۇركىپ, تالاپتى ەردىڭ جانىنا ساۋلە قۇيۋدا. زامانا تۇسباعارىنىڭ انىق ەسىمى – ءماۋلانا ءجالالاددين مۇحاممەد بالقى رۋمي. ءماۋلانا ءسوزىن اراب تىلىنەن «مىرزامىز» دەپ اۋدارساق, رۋمي ءسوزىنىڭ جالعانۋى تەگىن ەمەس-ءتىن. اقىن ءومىر سۇرگەن انادولى تۇبەگى سول تۇستا شىعىس ريم يمپەرياسىنىڭ قۇرامىندا بولاتىن.

رۋمي 1207 جىلى قازىرگى اۋعانستان مەم­لە­كەتىنىڭ بالقى ايماعىندا دۇ­نيە­گە كەلدى. بالقى اۋمالى-توك­پە­لى كەزەڭدە عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ ور­كەن جايعان ءوڭىرى ەدى. ءرۋميدىڭ اكەسى باحا­ۋاد­دين ۆەلەد زامانىنىڭ وزات ءھام ەركىن ويلى عالىمى بولدى. ادىلدىك ءۇشىن كۇرەسۋگە كەلگەندە الدىنا جان سال­مايتىن, دۇمشە مولدالاردى اياۋسىز شەنەيتىن باحاۋاددين مىرزا حورەزمشاح امىرلەرىن سۇسىمەن سەسكەندىرگەن ەدى. ءارى عالىمنىڭ شۇڭعىل ءبىلىمى مەن شەشەندىگى وزگە عالىمداردىڭ قىزعانىش اتتى قى­زىل ءيتىن وياتتى. فيلوسوفيا مەن لوگيكانى دالەل ەتىپ, پايعامباردان مۇرا قالعان جۇرەك ءىلىمىن كەيىن شەگەرگەن وسپادار عالىمدارعا ايتىلعان سىننىڭ سوڭى داۋعا ۇلاسىپ, نارازى توپ بيلىك ادامدارىن ءرۋميدىڭ اكەسىنە ايداپ سالادى. سالدارىنان اكەسىنىڭ قاناتتاس دوسى ماجدەددين باگداديدى حورەزمشاح بيلىگى امۋدارياعا باتىرىپ اجال قۇشتىرادى. زامانداستارىنىڭ قورلىعىنا ىزا بولىپ, جانى كۇيگەن باحاۋاددين مىرزا بالقىدان ءبىرجولا قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر بولادى. زەرتتەۋشىلەردىڭ دەرە­گىن­شە عالىم جولدا باعداتقا ايالداپ, ارمەن قاراي مەككەدە قاجىلىق ساپارىن وتەگەن. مۇنان سوڭ انادولىعا بەت الىپ, سەلجۇق سۇلتانى الاۋاددين كەي­كۋبادتىڭ شاقىرتۋىمەن كونياعا تۇراق­تاي­دى.

وتباسىمەن بىرگە تۇرىك دالاسىنا قو­نىس اۋدارعان ءرۋميدىڭ جاسى نەبا­رى 14-تە عانا بولاتىن. ونىڭ اقىل-ويى مەن دۇنيەگە ءھام قۇدايعا دەگەن كوزقا­را­سىنىڭ ورنىعۋى وسى ولكەدەن باستاۋ الدى. اقىن ءبىر عانا ءدىني بىلىممەن شەكتەلگەن جوق, جاراتىلىس بىلىمدەرىمەن قاتار سول زامانداعى اتتار, ساناي سىندى داڭقتى شايىرلاردى ۇستاز تۇتتى. «اتتار – مەنىڭ رۋحىم, ساناي – مەنىڭ كوزىم», دەدى بىردە. ءماسناۋي ەڭبەكتەرىن وقي وتىرىپ, جۇرەك سۇلتانىنىڭ تەك قۇراندى عانا ەمەس, ءىنجىل, ءتاۋرات, ءزابۇردى جاقسى بىلگەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. سونىمەن بىرگە پارسى, گرەك, تۇرىك تىلدەرىن مەڭگەرەدى. اقىننىڭ دانالىققا مالىنعان التى تومدىق ماسناۋيلەر جيناعى مەن «ەستەلىك قازىناسى» كىتابى پوەزيا تىلىمەن جازىلسا, «ديۆان-ي كەبير» كىتابى پروزا تۇرىندە مىسال-ناسيحاتتار ارقىلى كورىنىس تاپقان. ءبىر قىزىعى, رۋمي ءوزىن اقىن دەپ ساناعان جوق, ول جەر بەتىنىڭ اتاعى مەن ماقتانىنان الدەقاشان شالعايعا ۇشىپ, جۇرەك قۇسى كوز جەتپەسكە سامعاپ كەتكەن-ءتىن. سودان دا «ەستەلىك قازىناسىندا»:

و, باۋىرىم!

جاراتقانعا دەگەن

ماحاببات پەن اتاق-داڭق,

ءبىر-بىرىمەن ەشقاشان ۇيلەسپەيدى.

ەگەر سەن ماحابباتتى تاڭداساڭ,

داڭقتىڭ ەسىگىندە تۇرما, – دەيدى.

ادامزاتتى العاۋسىز سۇيگەن الىپ جۇ­رەك جەر بەتىنىڭ ەشقانداي «جۇل­دى­زىن» جاتسىنباي جانىنا الۋعا, قاپسىرا قۇشۋعا دايار ەدى.

تاعى كەل, تاعى كەل, نە جاساساڭ دا

قايتا كەل,

كاپىرسىڭ بە, وتقا تابىنارسىڭ,

پۇتقا تابىناسىڭ با,

تاعى كەل...

ءبىزدىڭ ەسىگىمىز ۇمىتسىزدىك ەسىگى ەمەس;

ءجۇز رەت تاۋبەڭدى بۇزساڭ دا

قايتا كەل!

ءسىرا, ماحاببات ۇعىمى ءبىر عانا اي­ماق­پەن شەكتەلمەسە كەرەك, شەكتەلسە ول دەرتتى ماحاببات. ماحاببات – تۇتاس ءسۇيۋ, ورتەنە ءسۇيۋ. سۇيگەن ادا­مىڭ­نىڭ كەمشىلىكتەرىنە «جانىڭ اشىپ, ءىشىڭ كۇيۋ». شىعىس مادەنيەتى جۇ­رەك كۋلتىن العا قويادى, سودان دا جا­راتىلىسقا ماحاببات­سىز كوزبەن قا­راۋ­دى مانسۇقتايدى. سوپى اللايار «ما­حاب­باتسىز ادامنان قاش», دەسە قوجا حافيز «ولمەس ءومىر – شىن ماحابباتى بارعا بۇيىرار باق», دەيدى ال اباي حاكىم «ما­حابباتسىز دۇنيە دوس, حايۋانعا ونى قوسىڭدار» دەپ شورت كەسەدى.

ءرۋميدىڭ رۋبايلارى از دا ساز ءىنجۋ-مارجاندارعا تولى. «كۇننىڭ ادامى بولۋعا تالپىنبا, اقيقاتتىڭ ادامى بولۋعا تالپىن, ويتكەنى كۇن اۋىسار, اقي­قات اۋىسپاس...». تاعى ءبىر رۋبايىندا: «ولگەننەن سوڭ مازارىمىزدى جەر­دەن ىزدەمەڭىز, ءبىزدىڭ مازارىمىز جاق­سى­لار­دىڭ جۇرەگىندە!», دەيدى كورە­گەن­دىك تانىتقانداي...

«رۋمي پارسى ما الدە تۇركى مە؟», دەگەن ساۋال ءار تۇستان قىلاڭ بەرەتىنى بار. ۇزىن-سونار ەنتسيكلوپەديالارىندا شىڭعىس حان مەن ءامىر-تەمىردى موڭعول دەپ بۇرمالاپ, ادەبيەتى مەن تاريحىندا تۇركىلەردى وركەنيەتتەن تىس «ۆارۆار­لار» ەتىپ كورسەتۋگە قۇمار ەۋروپا مادە­نيەتىنىڭ سالقىنى رۋميگە دە تيگەنى جاسىرىن ەمەس. اقىننىڭ ورىس تىلىندەگى قاي كىتابىن اشساڭىز دا, «پارسى اقىنى», دەگەن سوزگە كەزىگەسىز. بىرىنشىدەن, رۋمي ون ءتورت جاسىنان تۇرىك جەرىندە جەتىلىپ, سول جەردە جانىن حاق تاعالاعا تاپسىردى. بۇل فاكت. ەكىنشى دالەلىمىز بۇلتارتپاس دالەل. ءار زەرتتەۋشى سان تاراپقا تارتقانىمەن, اۆتوردىڭ كەسىمدى سوزىنەن ارتىق دالەل بولماسا كەرەك. اقىننىڭ ءوز تەگى حاقىندا ناقتى تورەلىك ايتقان رۋبايىن تۇرىك تىلىنەن جولما-جول اۋدارىپ كورەلىك:

شەتەلدىك دەمەڭىزدەر,

مەن وسى ەلدەنمىن.

سىزدەردىڭ جەرلەرىڭىزدە ءوز

وشاعىمدى ىزدەيمىن.

دۇشپان سەكىلدى كورىنسەم دە,

دۇشپان ەمەسپىن,

حينديشە سويلەيمىن

بىراق تەگىم – تۇركى!

جۇرەك سۇلتانى ءوزىن «تۋدىرۋ» ار­قىلى تۇتاس ءبىر ءداۋىردى دۇنيەگە اكەلدى. ونىڭ سوڭىنان ەرگەن شاكىرتتەرى مەن جولىن ۇستانۋشى ءبىلىمدار قاۋىمدا ەسەپ جوق. ءبىر عانا ماسناۋيلەر جي­نا­عى ەۋرپوپادا گومەردىڭ «يل­لياداسى», دانتەنىڭ «قۇدىرەتتى كومە­دياسى», «يگور جاساعى  تۋرالى جىر», شەكسپيردىڭ پەسالارىمەن قا­تار قو­يىلاتىن باعا جەتپەس تۋىن­دى. جا­نىنا ەم ىزدەگەن ادامدار بۇدان كەيىنگى عاسىرلاردا دا جۇرەك سۇلتا­نى­نىڭ حا­ۋى­زىنان كاۋسار بۇلاعىن تاتىپ, دەر­تىنە شيپا تابا بەرمەك...